Friday, November 27, 2020

ज्यापु हुनुमा गर्व गर्नुहुने बुद्धिबहादुर ज्यापु संग एकछिन भलाकुसारी

 ज्यापु हुनुमा गर्व गर्नुहुने बुद्धिबहादुर ज्यापु संग एकछिन भलाकुसारी


बुद्धिबहादुर ज्यापु कीर्तिपुर नगरपालिका वडा नं.८ निवासी अब हामी बीच रहनु भएन । गत मंसिर १ गते पाटन अस्पतालमा उपचारको क्रममा उहाँको निधन भएको हो । उहाँ शिक्षा प्रेमी, समाजसेवी हुनुहुन्छ । उहाँको बारेमा अझ बढी जान्नको लागि २०७३ असोज ५ गते बुधबार कीर्तिपुर सन्देश साप्ताहिकमा प्रकाशित उहाँको अन्तर्वार्ता यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ –संपादक



 कीर्तिपुर नगरपालिका वडा नं ९ पाँगा धोकासी टोलका समाजसेवी बुद्धिवहादुर ज्यापु आमा हरिमाया र बुवा सिंह बहादुर महर्जनका जेठा छोराको रुपमा वि.सं. २००० श्रावण १२ गते जन्मनु भएको हो । उहाँको  श्रीमति मोति देवी डंगोल, एक्लो छोरा ओमप्रकाश डंगोल र छोरीहरु इन्दुलक्ष्मी महर्जन र सृजना महर्जन हुन । उहाँ कीर्तिपुर नगरपालिकाको वडा नं. ९ मा २०५४ सालको स्थानीय निर्वाचनमा नेकपा एमालेको तर्फबाट वडाध्यक्षको उम्मेदवारी दिनु भएको थियो । उहाँको छोरा ओम प्रकाश डंगोल हाल बेलायतमा बसोबास गर्नुहुन्छ —सं.

तपाईंको पारिवारिक पृष्ठभूमि थाहा भयो । अब तपाईंको शिक्षा दिक्षाको बारे केही बताउनुहोस ।

—मैले प्राथमिक शिक्षा पाँगाको जल विनायक आधार स्कूलबाट प्राप्त गरेको थिएँ । कक्षा सात सम्म यहाँ पढेपछि आठ कक्षादेखि  काठमाडौंको क्षेत्रपाटीस्थित जुद्धोदय पब्लिक हाइस्कुलमा पढ्न गएँ । त्यहिंबाट २०१७ सालमा एस.एल.सी. पास गरेको थिएँ । जागिरको दौरानमा देश–विदेश घुमेर विभिन्न विषयमा तालिमहरु प्राप्त गरेको छु ।

तपाईंको पेशा प्रवेश, पेशा र शिक्षा सम्बन्धि केही जानकारी दिनुहोस ः 

—पाँगाका मानिसहरु पाँगादेखि हिंडेर या डेरामा बसेर पढ्न नपरोस भनि वि.सं. २०१९सालमा पाँगामा जनसेवा प्रौढ हाइस्कुल खुल्यो । त्यतिबेला म आई.ए.को फाइनल जाँच दिएर बसेको थिएँ । मोहनलाल डंगोल, हरि महर्जन, नन्दबहादुर महर्जन, अर्जुन महर्जन र शुकराम दाइ मिलेर जनसेवा प्रौढ हाईस्कुल खोल्यौं । त्यस स्कुलमा मा शिक्षक भै २०२७ साल कार्तिक मसान्तसम्म काम गरेको थिएँ । सो स्कुललाई गति दिन सो अवधिमा मैले गरेको मेरो जीवनको कठिन र चुनौतिपूर्ण काम रह्यो । सो अवधिमा वि.सं.२०२६ सालदेखि २०२७ साल कार्तिक सम्म सो स्कुलमा प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी सम्हालेको थिएँ । त्यसपछि वि.सं.२०४०/०४१ देखि २०४३/०४४ सालसम्म विद्यालय व्यवस्थापन समितिको अध्यक्ष पनि भएको थिएँ । हालजनसेवा उच्च मा.वि.मा विद्यार्थीहरुको लागि विभिन्न पुरस्कारको दाताहरु छन । तर शिक्षकहरुको हौसला बढाउन र राम्रो काम गर्नेलाई पुरस्कृत गर्ने कुनै व्यवस्था थिएन । त्यसैले मैले २०६५ सालदेखि जनसेवा उच्च मा.वि.मा उत्कृष्ट शिक्षकको लागि तहगत पुरस्कारको व्यवस्था गरिदिएँ । तहगत भन्नाले इसिडि, प्राथमिक तह, निम्न माध्यमिक तह र माध्यमिक तह गरी ४ वटै तहका एक एक जना शिक्षकलाई पुरस्कार दिने व्यवस्था गरिदिएँ । बीबीएस पढाउन जनाधार सामुदायिक क्याम्पस खोल्दा म पनि संस्थापक सदस्य मध्ये एक हुँ । हाल जनसेवा उच्च मा.वि. यस स्थितिमा पुगेको देख्दा मलाई गर्वको अनुभूत भैराखेको छ । सहयोगी साथीभाइहरुमा आभार प्रकट गर्दछु ।

तपाईले के कस्तो सामाजिक सेवा गर्नुभएको छ ?

मंसिर ३ गते श्रद्धाञ्जली दिंदाको 
—जनसेवा स्कुलको स्थायित्व तथा प्रगतिको लागि २०१९ सालदेखि भौतिक, आर्थिक रुपमा योगदान गर्दै आइरहेको छु । बैंक नोकरीको दौरानमा १६÷१७ वर्ष काठमाडौं बाहिर बिताउनु परेकोले दुःख लाग्छ । हाल टोल, छिमेक समाजमा विकाससँग सम्बन्धित विभिन्न कार्यक्रमहरुमा विभिन्न रुपमा सक्दो सहयोग गर्र्दै आइरहेको छु । भविष्यमा पनि निरन्तर रहने छ । २०५० सालमा पाँगा सहकारी संस्थामा अध्यक्ष भै काम गरेको र हाल केही सहकारी संस्थामा सल्लाहकारको रुपमा काम गरिरहेको छु । ज्यापु महागुथि किपूको आजीवन सदस्य र पाँगा धोकासी टोलको बिचा गुठिको कोषाध्यक्ष भै काम गर्दैछु ।

तपाईंको राजनीतिक संलग्नता कुन पार्टीसँग छ ?

—वि.सं.२००६ सालदेखि नै बामपंथी नेताहरु मेरो घरमा आवत जावत थियो । मेरा पुर्वजहरु किसान संघमा लागेको हुँदा ममा सोही छाप लागेकोले म बामपंथी विचारधारालाई समर्थन गर्थें ।  देशमा बहुदलीय व्यवस्था आएपछि म नेकपा एमालेमा आवद्ध भएँ । २०५४ सालको स्थानीय निर्वाचनमा ने.क.पा. एमालेको टिकटबाट कीर्तिपुर नगरपालिका वडा नं.९ को वडाध्यक्षमा चुनाव लडेको थिएँ । हालसम्म नेकपा एमालेमै आवद्ध छु । खासमा म आपूmलाई प्रजातान्त्रिक समाजवादीको रुपमा चिनाउन रुचाउँछु । 


जनाधार सामुदायिक क्याम्पसको संस्थापकको नाताले उहाँप्रति जनाधार सामुदायिक क्याम्पसको समवेदना पत्र

तपाईंले आफ्नो नामको पछाडि ज्यापु राख्नाको कारण के होला ? ः 

—हामी सानो छँदा ज्यापुहरु त्यति पढेलेखेका थिएन । त्यतिबेला ज्यापु भनेपछि साहै्र हेला गथ्र्यो । ज्यापुहरु अशिक्षित, असभ्य भन्ने ठान्थ्यो । अलिकति पढेलेखेकाहरु डंगोल, सिंह, सुवाल भनेर लेख्थे । म एसएलसी जाँच दिने भएपछि ज्यापुले पढ्न सक्छ भनेर ज्यापु जातीको पहिचान दिन र समाजमा सशक्त रुपले स्थापित गराउन, नाम प्रतिष्ठा कमाई प्रेरणाको स्रोत बन्ने उच्च आकांक्षाले गर्दा मैले ज्यापु लेखें । त्यही ज्यापु लेखेको कारण उच्च शिक्षा हासिल गर्न मलाई प्रेरणा पनि दियो ।

ज्यापु जात राख्दा कुनै किसिमको अप्ठेरो महसुस गर्नु भएको छ ?

—सुरु सुरुमा अलि हिनताबोध भएको थियो । त्यो पनि नेवार समुदायमध्ये बाटै हेलाको भाव सुनिन्थ्यो । तर समाजका स्थापित, विद्वान, प्रतिष्ठित व्यक्तिहरुबाट प्रशंसा बढी पाएको छु । आफ्नो कार्यालय भित्र बाहिर खटिंदा इज्जत तथा सद्भाव बढी आर्जन गरेको छु । ज्यापुको छोरा भएर पनि उच्च शिक्षा हासिल गरेको र नोकरीमा पनि बाणिज्य बैंकको क्षेत्रिय प्रवन्धक भएर काम गर्न पाउँदा आपूmलाई गर्व महसुस भयो । मलाई लाग्छ जहाँ जहाँ म खटेर गएँ, त्यो ठाउँमा ज्यापुको इज्जत बढेको अनुभुती गरेको छु ।

तपाईं यु.के पनि घुमेर आउनु भयो । त्यहाँ नेवारहरुको स्थिति कस्तो पाउनुभयो ?

युकेमा खासगरी लन्डनमा नेवारहरुले आफ्नो पहिचान कायम राखेको देखेको छु । त्यहाँका नेवारहरु समय समयमा एकै ठाउँमा भेला भै आफ्ना संस्कृति तथा पहिचान झल्किने विविध खाले कार्यक्रमहरु गर्दै आइरहेका छन् । हरेक साल तिहारमा म्हपुजाको दिन विविध कार्यक्रम गरी नेपाल सम्वतको नयाँ वर्ष मनाउँछन् । त्यसदिन कुनै रेष्टुराँ वा हलमा नेवारी परम्परा अनुसार आकर्षक मण्डप बनाएर सजिसजाउ भई सामुहिक म्हपुजा गर्ने विशिष्ट चलन पनि त्यहाँ पाइन्छ । आफ्ना संस्कृतिको पहिचान स्वरुप योमरी पुन्हीका दिन पनि सबै मिलेर विशिष्ट मौलिक परिकारको रुपमा सामुहिक योमरी बनाई अन्य परिकारको साथमा खानपिन गरी आपसमा रमाउने गरेको पाइन्छ । यसरी नेवारहरुको सुन्दरतम मैत्री तथा सद्भाव झल्काउने परंपरा रही आएको देखिन्छ ।

जनसेवा मा.वि.का पूर्व प्रधानाध्यापक एवं पूर्व व्यवस्थापन समिति अध्यक्षको नाताले जनसेवा मा.वि.ले उहाँप्रतिको समवेदना पत्र


पाँगाको हिजो र आजको अवस्थामा कतिको भिन्नता पाउनु भएको छ ?

राजनैतिक चेतना, व्यक्तिको शिक्षा तथा आर्थिक क्षेत्रमा राम्रो प्रगति भएको छ । हाम्रो पालामा पढेलेखेका औंलामा गन्न सकिन्थ्यो । अहिले सबैले उच्च शिक्षा हासिल गर्न थालेका छन् । यो साहै्र राम्रो पक्ष हो । मानिसहरुको रहन सहनमा धेरै परिवर्तन आएको छ । तर व्यक्तिवादी सोच र स्वार्थीपना हावि हुँदै गएको देखिन्छ । व्यक्तिमा असन्तोष बढी देखिन्छ । समाजमा गुटवन्दी भावना बढ्दो छ ।

हाल देशको राजनीति प्रति तपाईं सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?

विक्रम संवत २०६२/०६३ को आन्दोलन पछि लोकतान्त्रिक गणतन्त्र आएपछि देशको विकाशमा गति लिने अपेक्षा थियो । तर यहाँ राजनेताको अभाव खट्कियो, सत्ता र भागबण्डाको राजनीति मौलाएको, समानुपातिक सभासदको व्यवस्था आदिले देशमा सरकारको अस्थिरता छ । जुन देशको विकाशमा चुनौति बनेर खडा भएको छ । यस्तो स्थितिमा कोही सन्तुष्ट हुन सक्ला र ? विचारणीय छ ।



Monday, November 16, 2020

 डा.वावुराम भट्टराई र लोकपाल कानून !?

नरेश श्रेष्ठ 


पूर्व प्रधानमन्त्री डा.बाबुराम भट्टराईले गोरखाको पालुङटार नगरपालिका–६ मा कार्यकर्ता सामु सार्वजनिक रुपमै बहुप्रतिक्षीत बूढीगण्डकी परियोजना निर्माण शुरु नहुँदै उक्त आयोजनामा वर्तमान प्रधानमन्त्री एवं नेकपा अध्यक्ष केपी शर्मा ओली, नेकपा अध्यक्ष एवम् पूर्व प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड र नेपाली काँग्रेसका सभापति एवं पूर्व प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाले मिलेरै ९ अर्ब भ्रष्टाचार गरेको उनले आरोप लगाए । यसले नेपालको राजनीतिमा मात्र होइन कानूनी क्षेत्र समेत तरंगित भएको छ ।

      राष्ट्रको उच्च ओहदामा पुगीसकेको पूर्व प्रधानमन्त्री डा.बाबुराम भट्टराईले आवेशमा आएर वा कसैलाई काउण्टर दिन वा कसैको सनकको आधारमा मात्र  वहालवाला र पुर्व प्रधान मन्त्रीहरुलाई यस्तो गम्भीर आरोप लगाए होला भन्न निकैे गाह्रो छ र पूर्व प्रधानमन्त्री डा.बाबुराम भट्टराईले निकै सोच विचार गरिकन आफूमा भएको प्रमाणको आधारमा नै यस्तो आरोप लगायो भन्न सक्ने प्रशास्त विश्वासका आधारहरु छन् । भ्रष्टाचारका आरोपीहरुको नाम नै किटान गर्न सक्नु र उनीहरुले गरेको भ्रष्टाचारको रकम नै उल्लेख गर्न सक्नु निश्चय नै तथ्य प्रमाणको हिसाव किताव नगरी भन्न सकिने विषय होइन । पछिल्लो समयमा आफूले लगाएको आरोप पुष्टी नभए डण्दित हुन तयार रहेको उनको भनाइले पनि उनको आरोपमा अझ वढी विश्वास  वढदै गएको छ । तर  के पूर्व प्रधानमन्त्री डा.बाबुराम भट्टराईले लगाएको आरोप त्यसै सेलाएर जान्छ कि यसले मुर्त रुप लिन्छ ?आरेपीहरुले पार्टीगत रुपमा यसको खण्डन त गरी सक्यो तर सार्बजनिक उच्च जिम्मेवारीमा रहेका व्यक्तिमाथि लगाएको  गम्भीर आरोपको खण्डन पार्टीगत रुपमा मात्र गरेर पुग्छ ? भन्ने अहम  सवाल  पनि उव्जिएको छ ।

    सामान्यतया कसैले कसैलाई निजको इच्छा विपरित वोल्न वा कुनै कार्य गर्न वा सार्वजनिकरण गर्न कर गर्न सक्तैन । यस्तो कार्य कानूतः निषेधित छ । तर स्वःइच्छाले सार्वजनिक रुपमा वोलिने वा गरिने कार्यवाट कसैलाई कुनै असर पर्न गए पीडित व्यक्ति न्यायको लागि कानूनी उपचार खोज्न सक्छ वा नखोजी चुप लागेर वस्न पनि सक्छ । यस्तो अधिकार कानूनले प्रत्येक व्यक्तिलाई दिएको हुन्छ । तर उच्च राजनीतिक एवं सार्वजनिक व्यक्तिहरु वीचको भष्टाचार ग¥यो वा गरेन भन्ने  आरोप प्रत्यारोपको विषय व्यक्तिगत हुन सक्तैन, यसमा सम्पूर्ण नेपाली नागरिक, नागरिक समाज, राजनीतिक दल एवं राष्ट्रकै चासो र सरोकार रहन्छ । आरोपकर्ता डा.भट्टराई र आरोपीहरु वीच आरोप र खण्डनले मात्र यो यात्रा पुरा हुदैन । यसको तार्किक निष्कर्शमा नपुञ्जेल र दोषिले सँजाय नपाउँञ्जेन यसको यात्रा समाप्त हुदैन । दुवै पक्षहरु वीच उत्पन्न नैतिक, राजनीतिक र कानूनी प्रश्नहरु, आशंकाहरु र दायित्वहरु वहन नगरी यी पात्रहरु शुद्ध हुने देखिदैन । अहिले सत्ता प्रभावको कारण वा यी दुवै पक्ष तै चुप मै चुप गरे छ र विषय वस्तु सामसुम भएछ भने पनि यी पात्रहरू इतिहासको कठघरामा उभिनु पर्ने दिन आउने निश्चित छ । 

    नेपाल भ्रष्टाचारले आक्रान्त जर्जर भएको देश हो । पछिल्लो समय देशमा कोरोनाको महामारीमै अर्बौको भ्रष्टाचार भईरहेको तर कार्यवाहीमा तल्लो तहका कर्मचारी मात्र पर्ने र सधै ठूलो माछा उम्किने गरेको छ । नेपालमा संस्थागत एवं नीतिगत तथा माथिल्लो तहवाट हुने भ्रष्टाचार नै मूल समस्या हो र भ्रष्टाचारको यी मुहान सफा नहुञ्जेल भ्रष्टाचार नियन्त्रणको कुरा जति गरेपनि नियन्त्रणको सम्भावना देखिदैन । 

    संसदमा पूर्व प्रधान मन्त्रीहरु र उच्च पदमा रहेका विशिष्टको सम्पत्ति छानवीन गरौ भन्दा त्यतिबेला पनि बाबुरामले बोलेर मात्र केही हुन्न भन्थ्ये र तीनले अहिले पनि बाबुरामले बोलेर मात्रै हुन्छ र आरोप प्रमाणित गर्नुपर्छ भनिरहेका छन् ।  ‘म भ्रष्टाचार गर्दिन र गर्न पनि दिन्न’ भनेर बारम्बार किरिया खाँदै सार्वजनिक सभा–समारोहमा जन–समर्थनको ताली गुञ्जाउने प्रधानमंत्री के.पी. ओली र नेपाल कम्यूनिष्ट पार्टी (नेकपा)को सरकारको सबभन्दा उपल्लो लोक–अपेक्षित प्रतिबद्धता भनेको ‘भ्रष्टाचारविरुद्ध शून्य सहनशीलता’ हो । प्र.म.ओलीे, भ्रष्टाचारविरुद्ध उनको नाराले दुनियाँ हसाँउने पात्र मात्र वनेको छ । अहिले  प्र.म.ओलीले भ्रष्टाचार नियन्त्रणको भाषण गरी रहदा आफनै नाकमुनी देश संकटको घडीमा ठूल ठूला भ्रष्टाचार भए तापनि यसलाई अनदेखा गरी धाकछोप गर्ने प्रवृत्तिले  प्र.म. ओली स्वयम भ्रष्टाचारमा संग्लन पो छ कि भन्ने गम्भीर आशंका जन्मिएको छ । 

    वास्तवमा  प्र.म.ओली नैतिकवान राज नेता हो, भ्रष्टाचार जरैवाट निरुमूल गर्न चाहने एबं भ्रष्टाचार विरुद्ध शुन्य सहनशीलता भएको व्यक्ति अर्थात भ्रष्टाचार बिरोधी प्र.म. हो भने यसलाई पुष्टी गर्ने ठूलो अवसर आएको छ । डा. भट्टराईले व्यक्ति किटिएर आफू माथि लगाएको आरोप सुनेर चुप चाप सहएर वस्ने सुविधा  प्र.म. ओलीलाई छैन । आरोप उपर कुनै कदम नचाल्नुको अर्थ आफू माथिको आरोप स्वीकार गर्नु हो । होइन, भने आफु माथिको आरोप गलत पुष्टी गरी सरकार र प्र.म.ओलीको गिर्दो छवीलाई सुधारी लोकप्रिय एवं राष्टवादी नेतामा पुर्नस्थापित हुन निम्न मध्ये कुनै कार्य गर्नु अनिबार्य छ ।

१. आरोप उपर छानविन गर्न राजिनामा दिई वा अन्य बिश्वास योग्य मार्ग प्रशस्त  गर्नुपर्छ । 

२. सार्वजनिक रुपमा आफूविरुद्ध लागेको आरोप यदि आरोप मात्र हो भने प्र.म.ओलीले पूर्वप्रधानमन्त्री डा.भट्टराईविरुद्ध मानहानी, गालीबेइज्जती लगायतमा कारवाही गर्न अदालत जान सक्छ । 

३. डा.भट्टराईले माग गरे वमोजिमको लोकपाल कानून जारी गरी प्रधान मन्त्री, प्रधान न्यायाधीश लगायत उच्च ओहोदाका व्यक्तिहरुलाई पनि भ्रष्टाचारमा स्वतन्त्र ढंगले छानवीन अनुसंधान र मुद्दा चलाउन, अख्तियार दूरुपयोग अनुसन्धान आयोग(अख्तियार) भन्दा माथिको शक्तिशाली स्वतन्त्र आयोग वनाउनु पर्छ । हाल विद्यमान अख्तियारले वहालवाला प्रधान मन्त्री लगायत उच्च ओहदाका व्यक्तिहरु माथि भ्रष्टाचारको अभियोगमा कार्यवाही गर्न सक्दैन साथै भ्रष्टाचार भएको भन्ने डा.भट्टराईको व्यक्त आरोपको आधारमा मात्र अख्तियारले कार्यवाही गर्न पनि सक्दैन । अख्तियार उजुरीको आधारमा कार्यवाही गर्ने निकाय हो उसलाई कसैले उजुरी वा लिखित सूचना नदिई पत्रिकामा प्रकाशित वा व्यक्त विचारको आधारमा भ्रष्टाचार भएको नभएको छानवीन र अनुसन्धान गर्न सक्तैन । कति छानवीन र अनुसन्धान गरेकै विषयमा सत्ताको दवाव प्रभावको आधारमा भ्रष्टाचारमा मुद्दा नचलेको उदारहण प्रशस्त छन् । यसै आलोकमा हेर्दा डा.भट्टराईले अख्तियारमा उजुरी नै गरेपनि उजुरी माथि सत्ताको दवाव प्रभावमुक्त भै छानवीन र अनुसन्धान हुने सम्भावना छैन । नीतिगत भ्रष्टाचार त अख्तियारको कार्य क्षेत्र भित्र नै पदैन । नेपालमा भ्रष्टाचारलाई जरैबाट निरूमूल गर्ने हो भने डा.भट्टराईले भने जस्तै लोकपाल कानून, जुन भारतमा छ उक्त कानून ल्याइ वहालवाला प्रधान मन्त्री, प्रधान न्यायधीश, राष्टूपति लगायत राज्यका जुनसकै शक्तिशाली ब्यक्ति माथि र भ्रष्टाचारजन्य जुनसुकै विषयमा स्वन्त्र ढंगले छानवीन, अनुसन्धान र मुद्दा चलाउन सक्ने अख्तियार भन्दा माथिको शक्तिशाली स्वतन्त्र आयोग आवश्यक छ । अख्तियार सम्बैधानिक आयोग भएर पनि उल्लेखित बिषयको अधिकार अख्तियारलाई छैन । रामायण पढिन्छ, वाल्मीकि पुजिन्छन् । वाल्मीकि हिजो रत्नाकार डाँकु थिए, कसैले सम्झिँदैनन् । रामायण रचेको सुकर्मले पुराना कुकर्म बिर्सन मानिस तयार हुन्छन् । अर्थात आरोपकर्ता र आरोपितहरू कोही पनि दुधले निहाएका छैन, होइन । तुलनात्मक रूपमा डा.भट्टराईललाई बढी जनताले बिश्वास गरेपनि, उनको आलोचना र आशंका गर्ने ठूलो जमात छन । उनले सस्तो लोकप्रियताको लागि मात्र यस्तो गम्भीर आरोप लगाएको हो भने निश्चय नै उनको लागि  प्रतिपादक हुने छ । होइन भने उनले प्र.म. ओली, पूर्ब प्र.म. प्रचण्ड र देउवा माथिको भ्रष्टाचार आरोपको प्रमाणहरू पत्रकार सम्मेलन गरी जनता सामु राख्नु पर्छ र यसको उचित मुल्यांकन गरी जनताले नै सजाँय दिने छ ।।।

(लेखक अधिबक्ता हुनुहुन्छ ।)


म्ह पुजा कसरी गरिन्छ ?

 म्ह पुजा कसरी गरिन्छ ?




श्रीकृष्ण ज्यापु

चन्द्रमासको आधारमा प्रत्येक बर्षको कछला थ्व परेवाको दिनमा नै म्ह पुजा गर्ने नेवाः समुदायको मौलिक संस्कृति हो । म्ह पुजा भनेको नेवाः समुदायले मान्दै आएको मौलिक संस्कृति हो । म्ह पुजा ठाउ विशेष अनुसार केहि तरिकामा भिन्नता रहेकता पनि मूलभूत रुपमा पुजाको विधि र सिद्धान्त भने एउटै रहेको पाइन्छ । 

म्ह पुजा गर्नका लागी सबै भन्दा पहिला म्ह पुजा गर्ने स्थानमा गोबरले लिप्ने गरिन्छ  र त्यसपछि शुद्ध गर्नका लागी चोखो पानी छर्कने गरिन्छ । त्यसपछि सो स्थानमा कुचोले बराल्ने गरिन्छ । त्यसपछि म्हा पुजा गर्ने जतिजना छन् त्यो भन्दा दुईटा बढि हुने गरि अष्टमण्डप चामलको पिठोले लेल्खे गरिन्छ । सबै भन्दा माथि र सबै भन्दा तल गरि दुई वटा देवटाको नाममा लेखिन्छ । मण्डप भनेको ब्रम्हाण्डको प्रतिक हो । मण्डपलाई रंगिन गर्नका लागि रातो अभिर पनि राख्ने ििगरन्छ । त्यसपछि मानिसको शरिर जहिले पनि रहदैन भन्ने प्रतिकको रुपमा लाभा मण्डमा चारैतिर राख्ने गरिन्छ । त्यसपछि विश्व ब्रम्हाण्डमा रहेका विभिन्न ग्रहहरुकै प्रतिकको रुपमा कालो भतमास, गेरामास राख्ने गरिन्छ । मण्डको वीचमा जीवन नसुरको प्रतिकको रुपमा आखे अर्थात अक्षताको राख्ने गरिन्छ । अक्षताको वीचमा खाली गरि तेलको मण्डप बनाउेन गरिन्छ । तेलको मण्डप भनेको जीवन चिरन्जीवीको प्रतिक हो ।

मण्डप निर्माण पछि सबै भन्दा पहिला तःसि अर्थात विमिरो राख्ने गरिन्छ । तिहारको समयमा पाउने सबै भन्दा महत्वपूर्ण फलफुलको रुपमा विमिरोलाई लिने गरिन्छ । सुन्तला, मौसम, चाकुसी लगायत केशरी भएका फलफुल मध्ये सबै भन्दा महत्वपूर्ण फलफुको रुपमा नै विमिरोलाई लिने गरिन्छ । त्यसरी केशरी भएका फलफुलहरु विमिरोवाट नै विकास भएको मनिने भएका कारण म्ह पुजाको दिनमा विमिरो भने नभई नहुने जनधारणा रहेको पाइन्छ । त्यसपछि विभिन्न फलफुलहरु केरा, भोगटे, हलुवाबेच, ओखर, अमला, सिंगली (कतुस) लगायत राखेपछि फूल समेत राख्ने गरिन्छ मण्डपमा । 

त्यसरी तयार भएपछि चामलको पीठोले बनाएको मानिस जस्तो बनाएको स साना मूर्ति र पानस अर्थात त्वाः देवाः बनाई प्रत्येक मण्डप अगाडी एउटा एउटा राख्ने गरिन्छ । त्यसै गरि पञ्चरंगको कपडा सहितको धागोको माला क्वखा राख्ने गरिन्छ । यसरी तयार भएको मण्डपको सबै भन्दा मथि देउटाका लागि राखी त्यसपछि क्रमश थकालीदेखि बस्दै आउछन् । सबै जना आ आफ्नो मण्डप अगाडी बसेपछि  सुकुन्दामा आगो बाल्दै पुजा गर्ने गरिन्छ । त्यसरी सुकुन्दा बाल्नु र पुजा गर्नु भनेको बत्ति देवतालाई पुजा गर्नु हो । सुकुन्दा अर्थात बत्ति देवतालाई सक्षि राख्दै पुजा सुरु गर्ने हो । 

सुकुन्दालाई पुजा सकिएपछि मण्डपमा पुजा गरिन्छ । मण्डमा पञ्चत्व पृथ्वी तत्व मध्ये पृथ्वी तत्वको प्रतिकको रुपमा चालम अर्थात अक्षताले पुजा गर्ने, जल तत्वको रुपमा पानी, तेज तत्वको रुपमा टिका लगाउने, वायु तत्वको प्रतिकको रुपमा धागोको मला लगाउने गरिन्छ । निर्जिवलाई पनि यसरी पञ्चतत्वले पुजा गरेपछि त्यो सजिवको रुपमा लिने नेवाः संस्कृतिको दर्शन अनुसार नै मण्डपमा पुजा गर्ने गरिन्छ । 

परिवार जनमा कुनै पनि ब्यक्ति विदेशमा गएको अवस्था छ भने त्यसको लागि पनि राखिएको मण्डपमा समेत पुजा गरिन्छ । त्यसरी मण्डमा पुजा गरिसकेपछि सबै जनाको शरिमा पनि पुजा गर्ने गरिन्छ । मण्डपमा जस्तै मानिसलाई पनि पञ्चतत्वले पुजा गरिन्छ । पुजा गर्ने क्रममा पाठीमा अविर, अक्षता, विभिन्न स साना फूलदेखि ओखर, योमरि समेत राखी मण्डमा खन्याउने गरिन्छ । त्यसरी मण्डपमा तीन पटक सम्म खन्याउनेलाई नेपालभाषामा फं लुइगु भनिन्छ । त्यसै गरि म्ह पुजा गर्ने ब्यक्तिलाई पनि पुजा गर्ने गरिन्छ । पाठीमा अविर, अक्षता, फलफुलदेखि ओखर समेत राखी तीन पटक खन्याउने विशेष प्रकारको पुजा गरिन्छ ।  

त्यसरी तीन पटक सम्म पाठीले पुजा गर्ने भनेको शरिर, मन अर्थात आत्मा र बुद्धिका पुजा गर्ने हो । म्ह पुजा गर्ने ब्यक्तिलाई पनि त्यसरी नै पुजा गरिन्छ । 





त्यसपछि पञ्चरंगको माला सहितको आ आफ्नो मण्डपमा रहेको विमिरोलाई हस्तान्तरण गरि त्यसलाई धोग्ने गरिन्छ । त्यसपछि आ आफ्नो मण्डपको पञ्चरंगको माला लगाउने गरिन्छ । 

त्यसपछि दहिको सौगन दिने गरिन्छ । दहिको सौगन दिने भनेको शुभ साइटको संकेत हो । दहिको सौगन पछि सबै जनालाई पञ्चतत्वको रुपमा सौगन दिइन्छ । सौगन दिने भनेको पञ्चतत्व ग्रहण गराउने हो । अण्डा सहितको सो सौगनलाई खेँ सगं भन्ने गरिन्छ । सौगन दिने क्रममा माछा, मासु, बारा (वः), अण्डा र रक्सी हुन्छ । माछा भनेको जल तत्व, मासु भनेको पृथ्वी तत्व, वः अर्थात बारा भनेको वायु तत्व, अण्डा भनेको आकश तत्व र रक्सी भनेको तेज तत्व हो । यो पाँचवटा तत्व सन्तुलित भए मात्र मानिस स्वस्थ्य हुने र जुन सुकै काम गरेतापनि सफल हुनेछ भन्ने दर्शन बोकेको नेवाः संस्कृति हो । पञ्चतत्वात्मक जीवनमा एउटा पनि तत्व कमजोर भयो भने पनि अस्वस्थ्य हुने जन विश्वार रहेका कारण पञ्चतत्वलाई सन्तुलित बनाउन सौगन दिदै आएको नेवाः समुदायको तान्त्रिक दर्शन रहेको छ । सो सौगन दिने क्रममा अण्डा तीन पटक टोक्दै आनुपर्ने र रक्सी पनि तीन पटक लिनुपर्ने चलन छ । त्यसरी तीन पटक खाने भनेको आफ्नो शरिर, मन र बुद्धिका लागि भनिन्छ । त्यसरी म्ह पुजा गर्ने क्रममा म्ह पुजा गर्ने ब्यक्तिलाई पनि सोहि प्रकारमा पुजा गर्ने चलन रहेको छ । 

यसरी पुजा पनि भोज खाने गरिन्छ । 

नेवाः समुदायले म्हा पुजा गर्नु भनेको बर्षभरी सफलताका लागि नयाँ बर्षमा पञ्चतत्वात्मक शरिरमा कुनै कथिनाई आउन नदिन र जीवनमा आउन सकिने विभिन्न प्रकारका समस्यासंग संघर्ष गर्दै अगाडी बढ्नका लागि संघर्षवादी सिद्धान्त अनुसार नै सो पुजा गर्दै आएको हो । 

यो संस्कृति भनेको संघर्षवादी सिद्धान्त अनुसार नेवार समुदायले मनाउदै आएको छ । विश्वको कुनै पनि मुलुक र समुदायमा नभएको मानिस नै देवता बन्ने संस्कृति र मानिसको शरिरलाई पुजा गर्ने संस्कृति नेवार समुदायमा मात्रै रहेको छ । त्यसैले यो संस्कृतिक नेवाः समुदायको मौलिक मात्र नभई पहिचान बनिसकेको अवस्था छ ।

Thursday, November 12, 2020

कीर्तिपुर नगरपालिका वडा नं.९ का वडाध्यक्ष गंगाराम महर्जन कोभिड–१९ जितेको अनुभव

 कीर्तिपुर नगरपालिका वडा नं.९ का वडाध्यक्ष गंगाराम महर्जन कोभिड–१९ जितेको अनुभव




हुन त मलाई २०७७ साल असार महिनामा पनि RDT जाँच गराउदा पोजेटिभ देखाएको थियो । त्यही भएर ५ दिन सम्म राराहिलको क्वारेन्टेनमा बसेको थिएँ । त्यो समयमा धेरै साथिहरुबाट सुस्वाथ्यको कामना गरियो । धेरै जना वडा अध्यक्ष लगायत मेयर साहेब र उपमेयर साहेबले समेत फोन गर्नुका साथै भेटघाट समेत गर्न आउनु भएको थियो । मेरो आफ्नै ठाउँ नगाउँबाट भने फोन कलबाट सुस्वास्थ्यको कामना त गरियो तर भेट्न भने कोही आउनु भएन सायद आ–आफ्नो स्वास्थ्यको सचेतनाले गर्दा संक्रमित भएकोसंग नजिक जानु हुदैन भनेर पनि होला । त्यो समयमा म एक्लै विपद् व्यवस्थापन समितिको संयोजकको रुपमा कोरोना पोजेटिभ भयो भने होम आईसोलेसन हुनुपर्छ । म लगायत RDT पोजेटिभ भएकाहरुलाई घरमा बस्ने व्यवस्थाको निर्णय हुनुपर्छ भनेर कार्यपालिकामा कुरा राखेको भए पनि Quarintain मा नै बस्नुपर्छ भनी निर्णय गरियो । त्यसैले म ५ दिन राराहिल क्वारेन्टाइनमा बसे । त्यसबेला मलाई धेरै मानसिक तनाव र पीडा भएको थियो । २०४५ सालमा ९ दिनको जेल बस्दा झै ५ दिनको दिन मैले बिताए । तद पश्चात् PCR जाँच गराउदा Negative आयो र म घरमा फर्के । मलाई सधै झै समाजमा काम गर्ने नै मन थियो । जब म घर बाहिर निस्किन्थे तब “कोरोना निस्केको” भन्ने समेत गरे । मेरो  समाज, मेरो पार्टीका दौतरी एवं साथीहरुबाट उनीहरुको सुरक्षा लागि होला सायद मलाई घरबाट बाहिर नआउन आग्रह समेत गरियो । त्यो समयमा मलाई एकदमै मानसिक तनाव भएको थियो जुन म बिर्सिनै सक्दिन । 

कोरोना संक्रमितको डर कायमै थियो । तर पनि संक्रमण रोकथामका लागि वडा वडामा सेल्फ Quarintain  होम Quatintain को प्रयोग गर्ने भनी कीर्तिपुर नगरपालिकाले निर्णय गरियो । त्यही बीचमा भदौ महिना तिर मकवानपुर चित्लाङमा बस्ने ३ जना परिवार मेरो घरमा बस्नेहरु फर्केर आए । त्यसबेला म वडा अध्यक्ष भएको कारण तिनीहरु लाई कहाँ राख्ने हो भनी निर्णय गर्ने मेरो हकमा थियो तर वडाका टिमहरुले उनीहरुलाई मेरो घरमै होम क्वारेन्टाइन गरेर राख्न मिल्दैन भनेर विरोध गरे । जबकी मैले उनीहरुलाई मेरै घरमा हरेक सुरक्षाको लागि चाहिने सुविधाहरु दिएर सबै अलग गरेर राखेको थिएँ । त्यो समयमा मलाई धेरैले विरोध गरे, धेरै तनावहरु दिए तर हार नमानी उनीहरुलाई १४ दिन सम्म सुरक्षितका साथ राखे र स्वास्थ्य शाखामा सम्पर्क गराएँ । त्यसपछि उनीहरुलाई कोरोना छैन भनी पुष्टि गराईयो ।

असोज ८ गते बिहिवारको कुरा हो । मलाई हल्का ज्वरो आएको थियो । ज्वरो आएको कारण म यताउती हिडी बस्नु पर्ने भएकाले कोरोनाको शंका लागेर स्वाव टेष्टको लागि शुक्रबारको दिन नमुना पठाएँ । १३ गते मंगलबारका दिन मेरो रिपोर्टको खबर आयो पोजेटिभ भनेर । मलाई ८ गते देखि हल्का ज्वरो मात्र आएको थियो तर त्यस्तो विधि गाह्रो भने भएको थिएन । जब ५ दिन पछि पोजेटिभ भनेर थाहा भयो । मलाई एक्कासी १०१ डिग्री ज्वरो आयो ।  भोलीपल्ट खोकी लाग्न थाल्यो । त्यसपछि बिस्तारै बिस्तारै कम्मर दुख्ने, जीउ दुख्ने, मुख नमिठो हुने, स्वाद हराउने, गन्ध नआउने हुन थाल्यो । हुन त असार महिनाको RDT टेष्टमा पोजेटिभ आएदेखि निको भए पनि आफुले खाना खाएको भाडा आफैले माझ्ने गर्दै आएका थिएँ । घरको परिवारले पनि आफ्नो भाडा आफै माझ्ने गर्थे । मलाई कोरोना लागेको थाहा भए देखि म आफै होम आईसोलेसनमा गरि अलग्गै कोठामा बस्न थालें । मैले चलाउने भाँडाकुँडा सबै छुट्टै हुन्थ्यो । खाना खाने बेलामा मैले भाडा कोठा बाहिर राख्थे र परिवारले खाना राखिदिन्थ्यो । खाना खाईसकेपछि भाँडाकुँडा आफै माझेर घाममा सुकाउथे । आफु कोरोना संक्रमित हुनु अगाडि निरन्तर समाजमा विकास निर्माणका लागि खटेको, हरेक क्रियाकलापमा सहभागी भई दिनै पिच्छे जसो मिटिङ बस्दै काम गर्दै आएको थिएँ । घरमा खाना खान र बेलुका सुत्न मात्र आउँथें । म संक्रमित भएपछि एउटा कोठामा थुनेर बस्दा अनि आफुलाई शरिरमा गाह्रो हुदाको त्यो अवस्था साँच्चै सोच्दा मात्र पनि असह्य हुन्छ । म निरास हुन्छु कि आत्मबल घटाउछ कि भनेर मेरो परिवारले सधै सामाजिक दुरी कायम गरि कुरा गर्दै साथ दिने अनि हौसला दिने गथ्र्यो । त्यो समयमा शारिरीक मात्र नभएर मानसिक तनाव पनि धेरै भयो तर परिवारको साथ सहयोग अनि साथिभाईहरुको सुस्वाथ्यको कामना पाएको भएर आफुले आफैलाई सम्हाल्न सक्थे । समाजमा भिज्दै, जनचेतना दिदै, कोभिड १९ विरुद्धको अभियानमा सहभागी हुँदै, संक्रमण रोकथामका लागि पहल गर्दै आएको म आफैलाई त संक्रमण विरुद्ध लड्नलाई गाह्रो भयो भने झन सामान्य यसबारेमा केही थाहा नभएका मानिसहरुले कसरी सहन सक्छ होला भन्ने  कुरा पनि महसुस गरें । 

त्यसपछि गुर्जाे लगायत आफ्नो घरमा भएको जडीबुटिहरु राखेर पानी उमालि बेला बेलामा खान्थें । भिटामिन ’सी’ भिटामिन ’डी’ पाउने अमला, किवी, माछा, मासु, फलफूलहरु खान्थें । आफुले जिम्मेवारी पाएको वडाका सबै काम मिटिङहरु zoom  मार्फत बसेर अरुलाई कार्यभार जिम्मा दिन्थें । यस्तै काम गर्दा पनि कहिलेकाही एक्लोपन महसुस हुने अनि निरास हुन पुग्छु । म होम आईसोलेसनमा बसेको २ हप्ता पछि मेयर साहेबले पनि कोरोना टेष्ट गरिरहनु पर्दैन भन्नु भएको थियो । मैले मनले नमानेर फेरि २३ गतेका दिन परीक्षणका लागि नमुना पठाएँ । २५ गतेका दिन मेरो नेगेटिभ रिपोर्ट आयो । मैले होम आईसोलेसनमा बस्दा आफ्नो परिवारलाई केही नहोस भनेर धेरै ध्यानमा राखेर सुरक्षित साथ  बसें । मेरो घरपरिवारमा कोही पनि संक्रमित भएन । यसमा मलाई खुसी नै लाग्यो तर कहाँकहाँबाट मेरो छोराको एकजना साथिलाई  कोरोना संक्रमित भएको थाहा पाउँदा दुःख पनि लाग्यो । जहाँसम्म मलाई लाग्छ उसले म बिरामी हुँदा मेरो ओछ्यानमा आएर बसेको कारणले हुनुपर्छ ।

म बिरामी हुँदा महसुस  गरेको कुरा नै औषधी खाएर मात्र यो रोगसंग लड्न सक्ने होईन कि आफ्नो परिवारको साथ साथिभाईको हौसला अति नै आवश्यक पर्छ । साथै संक्रमित ब्यक्तिलाई हतोत्साहित, निरास बनाउने काम नगरिदिनु हुन पनि सबैमा आग्रह गर्न चाहन्छु । अन्तमा मेरो अनुभव सबै माझ राखेर जनचेतना गराउनको लागि मौका दिनु भएकोमा कीर्तिपुर सन्देश साप्ताहिक पत्रिकाका सम्पूर्ण टिमलाई नै मेरो ब्यक्तिगत अनि कीर्तिपुर नगरपालिका वडा ९ को तर्फबाट हृदयदेखि धन्यबाद दिन चाहन्छु ।

प्रस्तोता ः अनीता महर्जन 


प्रचारमा आउन नचाहने समाजसेवी हरि महर्जनसंग एकछिन

 प्रचारमा आउन नचाहने समाजसेवी हरि महर्जनसंग एकछिन




कीर्तिपुर नगरपालिका वडा नं. ८ द्यःचपामा बस्नुहुने समाजसेवी हरि महर्जनको गत कार्तिक १९ गते स्वर्गारोहण हुनुभयो । उहाँको स्मरणमा उहाँको २०७३ कार्तिक ३ गते बुधबार कीर्तिपुर सन्देश साप्ताहिकमा प्रकाशित उहाँको अन्तर्वार्ता यहाँ पुनः प्रकाशित गरेका छौं । जसबाट उहाँको व्यक्तित्वबारे थाहा पाउन सकिन्छ —सं

(हरि दाइ, हरि मारसाब नामले चिनिने हरि महर्जन वि.सं.१९९५ जेठ महिनामा बुबा तरिबाबु महर्जन र आमा लाती महर्जनको कोखबाट पाँगाको तुँचाखेलमा जन्मनु भएको थियो । वि.सं.२०३३ सालदेखि उहाँ शहिदपथ पाँगामा बस्दै आउनु भएको छ । उहाँको २ जना छोराहरू आजाद महर्जन र अमिर महर्जन हुनुहुन्छ । उहाँको ३ जना छोरीहरू हरिदेवी, मेनकुमारी र रुपा महर्जन हुनुहुन्छ । उहाँको जीवन संगिनी नजरमाया महर्जन धेरै वर्ष पहिलेनै दिवंगत भइसकेको छ । उहाँसँग हाम्रा सम्बाददाता रामभोला महर्जनले लिनु भएको भलाकुसारीको केही अंश यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।(संपादक)

तपाई तत्कालिन समयमा कीर्तिपुर पाँगा क्षेत्रको शिक्षित व्यक्ति मध्ये एक भन्ने चिनिन्छ । तपाईंको शिक्षा दिक्षा कहाँ भयो ?

—त्यतिबेला चोभारको गुरुबाजेले पढाउनु हुने भाषा पाठशालामा पढेर अक्षर चिनें । त्यसपछि कक्षा ८ सम्म पाँगाकै जल विनायक आधार स्कुलमा पढें । त्यसपछि सेना अन्तर्गतको रिसल्ला तबेलामा बहिदार जागिर खान गएँ । जागिर खाँदै दरवार स्कुलमा संचालित त्रिभुवन प्रौढ शिक्षामा विहान पढेर एस.एल.सी. पास गरें । जागिर खाँदै पढ्दै मैले वि.कम.सम्म पास गरेको छु ।

तपाई सेनामा जागिर खान गएको मान्छे पछिल्लो समयमा त नेपाल राष्ट्र बैंकबाट रिटायर हुनुभएको थियो ।

—हो मैले सुरुमा सेनाको रिसल्ला तबेलामा बहिदार पदमा काम गरेको थिएँ । २०२२ सालमा नेपाल राष्ट्र बैंकमा हेड असिष्टेन्टमा नोकरी गरेको थिएँ । त्यहाँ २० वर्षसम्म काम गर्दा पनि मैले प्रमोशन पाउन सकेन । प्रमोशन पाउने बेलामा म भन्दा जुनियर व्यक्तिलाई पदोन्नति गरिदियो । आपूmभन्दा जुनियर व्यक्तिको मुनि बसेर काम गर्न मेरो स्वाभिमानले दिएन । मेरो पेन्सन पनि पाकीसकेको थियो । त्यसैले मैले आफ्नो स्वाभिमानको लागि जागिरबाट अवकाश लिएँ ।

तपाईंलाई पुराना मान्छेहरुले हरि मारसाब भन्ने गरिन्छ । तपाईंको पेशा त शिक्षण पेशा होइन रहेछ ।

—पाँगामा २०१८ सालमा लाछिको रामवहादुर दुवाल, भुजिन्दको सुकराम महर्जन, हिम्मत नारायण महर्जन, ढोकाफलको विष्णुवीर महर्जन, सिकुछेँको जितवहादुर महर्जन, दुर्गावहादुर महर्जन लगायत मिलेर तत्कालिन कन्ट्रोलर शिवहरि शर्मा, कृष्ण प्रसाद रिमालको सहयोगमा पाँगा लाछिमा जनसेवा प्रौढ हाईस्कुल स्थापना गर्नु भएको थियो । त्यही स्कुलबाट तत्कालीन तुँचाखेलका अर्जुन महर्जन र नन्दवहादुर महर्जनले एस.एल.सी. जाँच दिनु भएको थियो ।  जनसेवा प्रौढ हाइस्कुल दुई तीन वर्ष संचालन भएर बन्द हुने अवस्था आयो । पुराना संचालकहरुले छाडेर गए । २०२२ सालमा धोकासीको बुद्धिवहादुर महर्जन, ढोकाफलको मोहनलाल महर्जन, शुकराम दाई, नन्दवहादुर, अर्जुन र म लगायत तत्कालिन अवस्थामा एस.एल.सी. पास भैसकेका अलि शिक्षित व्यक्तिहरु मिलेर स्कुल पुनः संचालन गरेको थिएँ । त्यसबेला बुद्धि वहादुर हेड मास्तर हुनुहुन्थ्यो । उहाँ जागिरको सिलसिलामा बाहिर जानु परेपछि मैले कार्यवाहक हेडमास्टर पनि चलाएको थिएँ । त्यसरी प्रौढ स्कुल चलाएकोले मलाई हरि मारसाब भनेर बोलाउने गथ्र्यो । नयाँ शिक्षा नीति आएपछि जल विनायक मिडिल स्कुल र जनसेवा प्रौढ हाईस्कुललाई मिलाएर २०२९ सालमा जनसेवा माध्यमिक विद्यालय भए पछि तत्कालिन हेडमास्टर उत्तम रत्न बज्राचार्यलाई स्कुल हस्तान्तरण गरेर विदा लिएको थिएँ ।

जनसेवा माध्यमिक विद्यालय स्थापनामा तपाईंको ठूलो योगदान छ भनिन्छ । के के योगदान गर्नुभयो ?

—जनसेवा माध्यमिक विद्यालय स्थापना गर्न तत्कालिन अवस्थामा पाँगाका हरेक नागरिकहरुको ठूलो योगदान रहेको छ । भवन नभैकन माध्यमिक विद्यालय नदिने । लाछिको भवनले मात्र पुग्दैन । सबभन्दा पहिलो तडकारो त भवनको भयो । भवन बनाउन तत्कालिन हामी युवाहरुले दिलोज्यान दिएँ । इचाखेलमा भवनको शिलान्यास त गरियो । तर जग हाल्न पनि पैसा थिएन । तत्कालिन शिक्षा मन्त्री जोगमेहर श्रेष्ठले १८ सय रुपैयाँको चेक, तत्कालिन जिल्ला पंचायत सभापति रुद्र प्रशाद शर्माले २ हजार रुपैयाँको चेक दिनुभयो । त्यो बाहेक हामी सबैजना मिलेर दश हजार रुपैयाँ जम्मा गरी जगसम्म हालेको थिएँ । जग हाल्न ढुंगा कीर्तिपुर नयाँबजारको ढुंगा खानीबाट ढुंगा सहयोग लिन दथलको गोपाल दाइको माध्यमबाट द्वारिका महर्जनबाट सहयोग लिएको थिएँ । त्यतिबेला पाँगाका मानिसहरु खर्पन बोकेर कीर्तिपुरको नयाँबजारदेखि बोकेर ल्याउँथें । चौकोस झ्याल बनाउन पाँगाका टोल टोलबाट सित्तैमा बनाएर दिएको थियो । त्यसमध्ये सबभन्दा बढी चौकोस बनाएर सहयोग गर्नेमा धुसिटोलको योगदान रहेको छ । त्यस्तै छाना छाउनु प¥यो । हामीसँग पैसा थिएन । विष्णुविर र सिकुछेँको धनदास दाइले घरघरबाट छ्वाली सहयोग लिने प्रस्ताव ल्याए । त्यो छ्वाली उठाउने जिम्मा धनदास दाइले लिनुभयो । दकर्मि काम पनि धेरैजसो जनश्रमदानबाट भएको थियो । धुसिटोलका थिमि दाइ र बुद्धिवहादुर दाइले दकर्मि काममा श्रमदान दिएपछि ज्यालामा काम गर्न दिएको थिएँ । त्यसबेला पानी परेर आधा काम मात्र भयो भने आधा दिनको मात्र ज्याला लिनु हुन्थ्यो । यसरी सम्पूर्ण पाँगालीहरुको मेहेनत र सहयोगले बनेको हो । यसमा कुनै एक व्यक्तिले मात्र मैले बनाएको भन्यो भने त्यो अन्याय हुनेछ । निस्वार्थ भावले मिलेर काम गर्दा जे पनि गर्न सकिन्छ भन्ने यो एउटा ज्वलन्त उदाहरण हो ।

तपाईंलाई नेपाली कांग्रेसको कीर्तिपुरको इमान्दार नेता भनेर पनि चिनिन्छ । तपाईंको नेपाली कांग्रेस पार्टीमा संलग्नता कस्तो छ ?

—वि.सं.२०१४ सालको भद्रअवज्ञा आन्दोलनमा पाँगाको हरिगोविन्द श्रेष्ठको अगुवाईमा पाँगाका थुप्रै जनाले भाग लिएका थिए । त्यसमध्ये म पनि एक जना परें । त्यसबेला गणेशमान सिहको चाकसीबारीमा एक रात बसेर धर्ना दिन गएको थिएँ । त्यसबेला हामीलाई ६ दिनसम्म थुनामा राखेको थियो । तैपनि मैले कांग्रेस पार्टीको सदस्यता लिएको थिएन । २०४६ सालमा बहुदल व्यवस्था आएपछि मात्र मैले नेपाली कांग्रेसको सदस्यता लिएको हुँ । त्यसपछि निरन्तर रुपमा नेपाली कांग्रेसको कार्यकर्ता भएर समाज सेवा गर्दै आइरहेको छु । अहिले आफ्नो स्वास्थ्यको कारण निश्क्रिय रहन बाध्य भएँ ।

हाम्रो कीर्तिपुर भेगमा नेपाली कांग्रेसको त्यत्रो बर्चश्व हुँदाहुँदै पनि २०१५ सालको चुनावमा नेपाली कांग्रेस हा¥यो भन्ने सुनेको छु । त्यो कसरी भयो अलिकति बताई दिनुहुन्छ कि ? 

—हो, त्यो त साहै्र दुःखद कुरा थियो । त्यो सबै नेता हरिगोविन्द श्रेष्ठको दुईटा डुंगामा पाईला राख्नुका कारण भएको हो । नेपाली कांग्रेसका नेताहरु गणेशमान सिंह, विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला जतिकै शक्तिशाली नेता हुनुहुन्थ्यो । सबैले उहाँलाई त्यतिकै मान्नुहुन्थ्यो । उहाँको दरवारमा पनि त्यतिकै पहुँच थियो । राजा महेन्द्रलाई पाँगाको भ्रमण पनि गराउनु भएको थियो । २०१५ सालको चुनावमा उहाँलाई नेपाली कांग्रेसले टिकट दिएन । उहाँ दरबारको उम्मेदवारको रुपमा स्वतन्त्र उम्मेदवार बन्नुभयो । नेपाली कांग्रेसले त्रिपुरवर सिंहलाई उम्मेदवार बनायो । त्यसबेला दरवार नजिकको पार्टी गोरखा परिषदबाट नरवहादुर थापाले जितेको थियो । त्यसबेलादेखि हरिगोविन्द श्रेष्ठको राजनैतिक पतन भयो । उहाँले सही समयमा सही निर्णय गर्न सक्नु भएन । २०१७ सालमा पंचायत व्यवस्था आए पनि उहाँ पंचायतमा जानु भएन । कांग्रेस पार्टीले विश्वास गर्न छाडीसक्या । पछि पंचायतलाई समर्थन गर्ने कि जेलमा बस्ने भनेर तत्कालिन अञ्चाधीश विष्णुमणी आचार्यले भनेपछि उहाँ पंचायतमा लाग्नु भएको थियो ।

पंचायतकालमा तपाईंको राजनीति कस्तो रह्यो ?

—पंचायतकालको राजनीतिको के कुरा गर्ने ? नेपाली कांग्रेसका नेताहरु कोही जेल परे । कोही पंचायतमा प्रवेश गरे । हामी त्यसपछि कांग्रेसको राजनीति भित्र भित्र सक्रिय रहे पनि बाहिर देखा परेन । पंचायत विरोधी भन्ने बितिकै जेल नेल भोग्नु पथ्र्यो । पंचायतकालको राजनीतिको कुरा गर्दा काठमाडौंमा जोगमेहर श्रेष्ठ र श्याम प्रसाद श्रेष्ठ बीचको प्रतिस्पर्धानै त्यतिबेलाको राजनीति थियो । हामी जोगमेहर श्रेष्ठको पक्षमा थियौं । पाँगाको बालकुमारी गाउँ पंचायतको चुनावमा महन्त श्रेष्ठलाई हराउन लागि परेको थिएँ । तर उहाँले चुनाव लडुन्जेल हराउन सकेन ।

त्यसको प्रमुख कारण के हो ?

—उहाँ श्याम प्रसाद श्रेष्ठको पक्षमा हुनुहुन्थ्यो । हामी जोगमेहर श्रेष्ठको पक्षमा थियौं । उहाँले गाउँको विकासको काममा खासै उल्लेखनिय काम नगरे पनि गाउँका मानिसहरुको व्यक्तिगत काममा सहयोग गर्नु हुन्थ्यो । कसैलाई कुनै आपत विपत प¥यो भने आपूmले सक्दो सहयोग गर्नु हुन्थ्यो । उहाँ व्यक्तिगत कारणले नै जित्नु भएको थियो ।






त्यसपछि तपाईंले के कस्तो समाजसेवा गर्नुभयो ?

—जागिरे जीवनमा पनि मैले पाँगामा हुने हरेक सामाजिक शैक्षिक काममा सक्रियतापुर्वक भाग लिएँ । चोभारदेखि पाँगा धोकासीसम्मको बाटो ग्राभिलिङ र पाँगादेखि नयाँबजारको बाटो निर्माणमा पनि मैले सक्रिय सहभागिता देखाएँ । २०४६ सालपछि नेपाली कांग्रेसको क्रियाशील सदस्यता लिई नेपाली कांग्रेसको प्रतिनिधित्व गरेर विभिन्न सामाजिक कामहरु गरेको छु । अहिले त स्वास्थ्यको कारणले म कहिं जान सकेको छैन । 

पहिलेको राजनीति र अहिलेको राजनीतिमा के भिन्नता पाउनु भएको छ ?

—पहिले राजनीति गर्ने भनेको देश र समाजको भलाईको लागि गर्थे । अहिले व्यक्तिगत स्वार्थको राजनीति गर्ने भएको छ । कुनै पनि पार्टीको नीति नियम हे¥यो भने सबैको राम्रो लाग्छ तर व्यवहारमा ठीक उल्टो छ । अहिले व्यक्तिगत समुहगत राजनीति हुन लागेको छ । खासमा भन्ने हो भने अहिले राजनैतिक पार्टी होइन समुहगत पार्टीको रुपमा चलिरहेको छ । देश गरीव छ तर नेताहरु एकसे एक धनी भएका छन । 

अहिलेका युवा पुस्तालाई तपाईंको के सुझाव छ ?

—अहिलेका इमान्दार युवाहरुले राजनीतिमा खासै चासो लिएको देखिंदैन । उनीहरु वर्तमान राजनैतिक पार्टीहरुबाट निरुत्साहित भएका छन । जसको कारण विदेश पलायन हुने चलन बढ्दै गइरहेको छ । म युवाहरुलाई के भन्न चाहन्छु भने विदेश पलायन भएर होइन, आफ्नै देशमा संघर्ष गरेर देशको विकासमा लाग्नु प¥यो । देश विकास गर्न राजनैतिक सुधारको आवश्यकता
देखिन्छ । त्यसको लागि युवाहरु अगाडि आउनु पर्छ ।


Sunday, November 8, 2020

Covid-19 –सकारात्मक सोच

 Covid-19 –सकारात्मक सोच

  


सरोज महर्जन

(कीर्तिपुर–१० गुत्पौ टोलका सरोज महर्जनलाई कोरोना पोजिटिभ आएपछि उहाँ होम आइसोलेसनमा बस्नु भएको, २१ दिनपछि उहाँले कोरोनालाई जित्नु भयो । उहाँको अनुभव यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ —सं)

अब त राति ९ बजे नै सुत्ने गर्छु । वर्षौं भयो सूर्य उदाएको नदेखेको । आज चाँडै बिउँझिए छु । विहान ५ बजेको चिसो हावाले शरीरमा स्पर्श गर्दा, चरा चुरुंगीको चिरबिर आवाज कता कता पुरानो परिचित स्वर, स्नेहयुक्त स्पर्श मानौं मेरो स्वागतको परखाईमा उभिएजस्तो । जोसंग मेरा अतितका कुनै क्षण अलग रहेन । त्यो प्रकृति, त्यो सूर्य जो प्रत्येक नयाँ दिन संगै मेरो लागी सुनौलो विहानी अनि मेरा हरेक दिनको अन्त्य संगै अस्टाउने गर्दथे । उसलाई नै बिर्सिसकेको रहेछ । धन्यवाद छ ल्यखभ िअयचयलब खष्चगक तिमिलाई वितेका मिठा क्षणहरु नजिक ल्याइदिएकोमा । सधैंजसो सामाजिक संजाल तथा संचार माध्यममै घोटलिरहन्थें तर आज उहि जीवन उहि दिन दोहरिंदा पनि केही अलग महसुस भइरहेको छ । संधै सिमित व्यक्ति र असिमित स्वार्थका बीच घेरिएको माहौल हुन्थ्यो । आज उहि दिन थियो तर अनगिनत सहयोगि भावहरु थिए । सामाजिक संजालभरि थुप्रै नयाँ, पुराना साथी भाइहरु, इष्टमित्रहरुका, शुभचिन्तकहरुका सुस्वास्थ्य, स्वास्थ्य लाभ, सुभेच्छुकका सन्देशहरु मानौं मेरो कानमा प्रार्थनाको रुपमा गुन्जिरहेका थिए । बेला बेलामा त्यहि भाव थप गुन्जायमान हुन्थ्यो टेलिफोनको घण्टिमा । धन्यवाद छCovid-19 तिमीलाई पुराना इष्टमित्रहरुसँग जोडि दिएकोमा ।

स्कूलमै सिकाइएको थियो, दैनिक कार्यतालिका बनाउन । भिटामिन के हो ? सन्तुलित भोजन कसरी खाने ? व्यायाम किन गर्नु पर्छ ? सुत्ने र उठ्ने समय कुन हो ? अनुशासन के हो ? आफ्नो कार्य आफै गर्नु पर्छ आदि इत्यादि । तर कुनै माईकालालले व्यवहारमा उतार्न सकेन । तिमी त गुरुको पनि महागुरु रहेछौं । धन्यवाद छ Sars-cov-2  तिमीलाई, स्वयं निर्भर रही बाँच्न सिकाएकोमा । हामी नेपाली जहिले नि सम्झौतामा बाँच्न सिकेका, सिमित साधन, सिमित श्रोत, सिमित समय तर इच्छा अनेक । तर सम्झौतामा बाँच्न सिकेका कामको थालनी गर्छौं, सिमित साधन, श्रोत बाधक बनिदिन्छ अनि वीचैमा छोडि दिन्छौं । अनि सोच्छौं फुर्सदमा पूरा गरौंला, पैसा भए पछि पक्कै हुनेछ ..  वर्षौं भइसक्यो, विर्सि पनि सकेका थिए । तर आज शिसा भित्रको सामान जस्तै सबै ती अधुरा, अपुरा कार्यहरु छर्लङ्ग देखिराछु । आज त्यो पुरा गर्ने ममा जोश छ, मसंग समय छ र म सक्षम पनि छु । धन्यवाद छ कोरोना भाइरस तिमीलाई जीवनलाई पूर्णतासंग जोडिदिएकोमा । Corona महामारीका कारण विश्व आतंकित भैरहेको अवस्थामा सम्पूर्ण जगत नकारात्मक सोचमा दुविरहेको अवस्थामा म पनि कोरोना भाइरस Covid-19 को चपेतामा परिहालें । तर मैले यो समयमा आपूmलाई Home Isolate गर्दै यो समयलाई अवसरको रुपमा लिंदै सकारात्मक सोच राख्दै सकारात्मक कुराहरुको खोजि गर्दैछु । अतः थुप्रै राम्रा कुराहरु भेटाएको छु ।

Relationship सम्पूर्ण टोल, साथीभाई फोन गर्दै,Message गर्दै स्वास्थ्य अवस्था बुझनु हुन्छ, हौसला दिनु हुन्छ । दैनिक आवश्यकहरु सामान घरको ढोकासम्म पु¥याईरहनु भएको छ । २४सौं घण्टा परिवारसंग क्षण क्षणमा तातो पानी, सन्तुलित आहार, सरसफाई लगायतका आवश्यक सामानहरु उपलब्ध गराउँदै छोराछोरी Yoga, Jumba, Music, Exercise Game लगायतका Entertainment बाट साथ दिंदै । मैले थाहा पाएँ जहाँ साथीभाइ, परिवारको साथ छ त्यहाँ दुःख, उदासिनता र एक्लो पनको लागि ठाउँ नै रहँदैन । आज Covid भाइरसले मानिसमा पुनः मानवता जगाएको छ । आफ्नो परम्परा सम्झाएको छ । आपूmलाई कसरी सफा राख्ने ? घर आँगन कसरी साफ सुथरा राख्ने एक अर्कोसँग मिल्दा पश्चिमी शैली होइन, हाम्रो आफ्नै सभ्यता अनुसार आदर, सम्मानका साथ शिर झुकाउँदै, नमस्कार गर्ने कुरा एकचोटि फेरी सम्झाएका छन् । त्भअजलययिनग, आफनो  हातमा संधभै रहने Mobile, Laptap को सहायताबाट अनगिनत कामहरु पुरा गर्न सिकयो । विजुली, पानी, फोन, कर आदि इत्यादिको वील Online भुक्तानी गर्ने बानी बसाल्यो । विना अफिस कोठा, कक्षा कोठा पसल online meeting पनि ग¥यौं । नानी बाबुहरुलाई स्कुले शिक्षा पनि दियौं । online व्यपार पनि 

ग¥यौं । मन पर्ने होटल, रेष्टुरेन्टबाट खाना मगाएर खायौं पनि यसरी बेलामै सचेत भै स्वास्थ वीमा गर्नेलाई Covid-19 ले १००,०००÷ एक लाख रुपैया पनि दिलायो । थाहा भएकै कुरा हो तर पनि आज सुन्न पाउँदा कति रमाइलो लागी रहेको छ । आकाश निलो देखियो रे...!! हावा, वातावरण सफा भो, अब त कीर्तिपुरबाटै सर्वोच्च शिखर सगरमाथा देख्न सकिन्छ रे ...!!! Water Polution कम भयो रे नी !!! रोड accident निक्कै कम भयो रे नी .... !!! Wow !! अत्यन्तै सुखद समाचार ।।

अन्तमा कोरोना रोगलाई नै विश्लेषण गर्नु पर्दछ । जसरी हालको अवस्थामा नेपाल सरकारले नेपाली जनताप्रति गरेको गैर जिम्मेवारी पूर्ण निर्णय जस्मा भनिएका छन कि आइसुलेशनमा बसेका विरामीहरुलाई लक्षण नदेखिए विना PCR बाहिर निस्कन सकिन्छ । लक्षण भएकाहरुलाई Contact Tracing नगर्ने । मृत्यु भैसकेपछि PCR test नगर्ने । कोरोना विरामीको निशुल्क उपचार नगर्ने आदि, इत्यादि .... यसो हुने हो भने, नेपाली गरिव जनताहरु आर्थिक अभाव तथा सामाजिक दुरी हुने दरले रोगलाई लुकाई लुकाई एकले अर्कोमा सार्ने छन् । रोगले भन्दा भोकले मर्ने डरले समस्याको वावजुद सामान्य जीवन अवस्था यो भन्दा भयानक र भयावह हुने छ । म कतिको सही हुँला, त्यो त भन्न सक्दिन । तर मेरो सोचमा त्यस्तो भयावहको अवस्था आउन नदिन, जसरी सरकार, स्वास्थ्य मन्त्रालय, स्वास्थ्यकर्मी, मिडियाकर्मी र स्वयं जनताले भन्दै आईरहेका छन कोरोना भाइरस एक साधारण रुघा खोकी जस्तो रोग हो । त्यसरी नै व्यवहारमा, समाजमा तथा स्वस्थ क्षेत्रमा (अस्पतालमा) पनि विना सर्त सहज स्वीकार्न सक्नु पथ्र्यो । थाहा छ सरुवा रोग हो, आवस्यक सतर्कता अपनाउने, सुरक्षा अपनाउने तर हरेक अस्पतालमा स्वास्थ्य क्षेत्रमा एउटा साधारण अन्य विरामी सरह नै स्वीकार्न सक्नु प¥यो । हालसम्म Record हेर्दा नेपालमा संक्रमित मध्ये ०.०५% मृत्यु भएको देखिन्छ । जस्मा धेरै जसो सहि समयमा उपचार नपाउनु र मानसिक तनावको कारणले मृत्यु भएका छन । यस कोरोना —विरामीलाई सहज स्वीकार्ने हो भने, हस्पीटल पु¥याउनु पर्ने मध्य आधि विरामी आफ्नो आत्मवल र तनाव मुक्त भएरै निको हुने छन् । बाँकि रहने केही विरामीहरु पनि सहि समयमा सहि उपचार पाएर ठिक हुने छन । हुनत स्वास्थ्य क्षेत्रमा भावनाको स्थान नरहला । तर ‘मर्ता क्या न कर्ता’ भनेझै यस्तो गर्न सक्ने हो भने विश्व स्वास्थ्य संगठनलाई चुनौती हुने छ । विश्व र महामारीका बीच नेपाल र नेपाली एउटा नमूना सहित अगाडि रहने छन । विज्ञान माथि मानवता (मानिसको मानिस प्रतिको विश्वास/माया) को जित हुने छ ।

कीर्तिपुरमा पहिलोपल्ट तिनवटा सहकारीहरुको एकीकरण

 कीर्तिपुरमा पहिलोपल्ट तिनवटा सहकारीहरुको एकीकरण



कीर्तिपुर सन्देश साप्ताहिक÷

कीर्तिपुर न.पा. वडा नं.९ नयाँबजारमा कार्यालय रहेको दर्शन सहकारीले स्थापना भएको छोटो अवधिमा नै आफ्नो पहिचान मात्र स्थापित गरेन कि आफ्नै नीजि भवन पनि बनाउन सफल भयो ।

     उक्त सहकारीले नेपाल सरकारको नीति अनुसार सोनित्य बचत तथा ऋण सहकारी, ढल्को, काठमाडौं र आदिवासी जनजाती महिला बचत तथा ऋण सहकारी, अनामनगर, काठमाडौंको बीच एकीकरण गर्न सफल भएको छ ।

कार्तिक १३ गते विहिवार दर्शन सहकारीको नयाँ भवन कीर्तिपुरको नगाउँस्थित दर्शन भवनमा एक कार्यक्रम वीच एकीकरणको सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर गरी एकीकरण गरिएको थियो ।




          मोबिल्याण्ड ग्रुपका उपाध्यक्ष यशोदा राईले संचालन गरेको उक्त कार्यक्रमको सभापतित्व दर्शन साकोसका अध्यक्ष दिनेश दर्शनधारीले गर्नु भएको थियो । काठमाडौं जिल्ला सहकारी संघका अध्यक्ष ज्ञान बहादुर तामाङको प्रमुख अतिथ्यतामा भएको थियो । उक्त घोषणा सभामा पिपलबोट बहुउद्देश्य सहकारीका अध्यक्ष दिनेश थापा सहित आदिवासी जनजाती महिला साकोसका अध्यक्ष शान्ति कुमारी राई र स्वनित्य साकोसका अध्यक्ष तारा तुलाधर दर्शन साकोसका सल्लाहार नजरराम महर्जन लगायतको उपस्थिति रहेका थिए । 

प्रमुख अतिथि काठमाडौं जिल्ला सहकारी संघका अध्यक्ष ज्ञानबहादुर तामाङले नेपाल सरकारले २०७४ सालमा बनाएको सहकारी कानुन अहिले २०७७ असोज महिनादेखि लागु भएको छ । सो नीति अनुसार सहकारीहरुको मर्ज गराउने रहेको छ । अहिले काठमाडौं जिल्लामा मात्र ४५०० वटा सहकारी सक्रिय छन् । यी सहकारीहरुलाई एक अर्कोमा मर्ज गराएर ३००० मा झार्ने रहेको छ । अहिले आपूmसँग मन मिल्नेसंग मर्ज गरिएन भने भोलि जो पायो त्योसंग मर्ज गर्नु पर्ने बाध्यता आउन सक्छ । अहिले ३ वटा सहकारी मर्जहुँदा कार्यक्षेत्र बढ्ने र अझ प्रभावकारी हुने बताउनु भयो ।



आफ्नो भनाई राख्ने क्रममा आदिबासी जनजाती महिला बचत तथा ऋण सहकारी संस्था का अध्यक्ष शान्ति कुमारी 

राईले दर्शन सहकारी जस्तो आफ्नै भवन भएको र अनुभवी कर्मचारीहरुले भरिएको सफल सहकारीसँग मर्ज हुन पाउँदा हामी सबै खुसि भएका छौं । हाम्रा सेयर सदस्य र संचालक समितिका साथीहरु पनि सुरक्षित हुने कुरामा ढुक्क भएका छन । 

त्यस्तै सोनित्य साकोसका अध्यक्ष तारा तुलाधरले सहकारी खोलेर मात्र हुँदैन त्यसलाई राम्ररी संचालन पनि गर्न जान्नु पर्ने 

रहेछ । अहिले दर्शन सहकारी जस्तो सुविधा सम्पन्न भवन, चुस्ट व्यवस्थापन, समय सापेक्ष सफ्टवेयर सिस्टम भएको संस्थासँग मर्ज हुन पाउँदा खुसी भएको बताउनु भयो । 



सभाको अन्तमा सभापतित्व ग्रहण गरिरहनु भएका दर्शन साकोसका अध्यक्ष दिनेश दर्शनधारीले कीर्तिपुरमै पहिलो पटक ३ वटा सहकारी मर्ज भएको यो नै पहिलो हो । अब एकीकरण पछि कार्य क्षेत्र, पूँजीसमेत थपिने भएकोले सोही अनुसार अगाडी बढ्ने बताउनु भयो । एकीकरण पछि संस्थाको नाम दर्शन सहकारी नै राख्ने कि या अरु कुनै नाम राख्ने यसबारे आपसी छलफलबाट तय हुने बताउनु भयो । मर्ज पछि यो सहकारीको मुख्य कार्यालय दर्शन भवन नगाउँमै हुनेछ । अरु सदस्य सम्पर्क कार्यालय मात्र हुनेछ । एकीकरण पछिको संस्थाको विनियम, नीति, कार्यविधि अनुरुप अघि बढ्ने छ । अहिले तदर्थ समिति निर्माण गरी सो समितिले नै नामको बारेमा निर्णय गरिने छ । मंसिर महिनाको अन्त सम्ममा एकीकृत साधारण सभा गर्ने लक्ष्य रहेको बताउनु भयो ।

तीनवटै सहकारीका शेयर सदस्यहरुको शेयरको मुल्य थपघट नहुने सबैको एक शेयर बराबर सय रुपैयाँ नै हुने बताउनु भयो ।

त्यसपछि सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर गरी सोनित्य साकोसका तारा तुलाधर, आदिवासी जनजाती महिला साकोसका तर्फबाट शान्ति राई र दर्शन साकोसका अध्यक्ष दिनेश दर्शनधारीले सम्झौता पत्र एकले अर्कोलाई हस्तान्तरण गर्नु भयो ।

Saturday, October 3, 2020

गाँजा बहस भाग—२

 गाँजा बहस भाग—२

खोज तथा संकलनमा आधारित




दिनेश दर्शनधारी

गाँजालाई प्राचिनकालदेखि बिजयाको नामले पनि चिनिन्थ्यो । यसको अति महत्वपूर्ण गुणहरूले गर्दा यसलाई ’कोहिनुर अफ हर्बस्’ पनि भन्ने गरिन्छ । अहिले कहीँ कहीँ गाँजालाई ‘कृषि हिरा’ पनि भन्ने गरिएको छ । गाँजाको ईतिहास हेर्ने हो भने सर्वप्रथम ताईवानको एउटा गाउँमा १० हजार बर्ष अगाडी गाँजाको धागो प्रयोग गरेर भाँडाकुडा बनाउने चलन थियो । 

हिन्दु धर्ममा गाँजाको प्रयोग जति महत्वपूर्ण मानिन्थ्यो त्यति नै बुद्धिजम्, ईस्लाम, यूनानी, टाओ,  सबै धर्ममा गाँजाबाट बन्ने औषधिको बारे उल्लेख छन् । मुख्यत हिन्दु धर्ममा गाँजालाई शिवजीको प्रसाद मानिन्छ । शिवरात्रीमा शिव लिङ्गमा गाँजा र भाङ्गको पात नचढाईकन पुजा पुरा हँुदैन । शिवरात्रिमा भगवान शिवको आराधना पछि उनको आशीर्वाद प्राप्त गर्न र पाप मोचन गर्न गाँजा खाने चलन रहेको छ ।

नेपालको हिन्दु धर्मका ५००० बर्ष पुरानो अर्थव बेदको ११औं काण्डको १८आंै सुत्रमा गाँजाको बोट भगवानले बनाएको ५ वटा सर्वश्रेष्ठ बोट मध्ये एक हो भनेर उल्लेख गरिएको छ । मनको डर भगाउन र सुख प्राप्तिको लागि गाँजाको सेवन गर्नु पर्छ भनि लेखिएको छ । गाँजाको अर्थवबेदमा ४५ भन्दा बढी नाम दिईएको छ । केही यस प्रकार छन् । १) बिजया २) ईन्द्र सेना ३) अजय ४) मोहिनी ५) सिद्धि ६) उन्नदा ७) उर्जया आदि । गाँजाको क्वालिटि र यसको महत्व अनुसार फरक नाम दिईएका हुनाले प्राचिन समयमा नै ४५ प्रकार भन्दा बढी प्रकारका गाँजा उत्पादन हुन्थ्यो भन्ने अनुमान लगाउन सकिन्छ ।

नेपालमा गाँजा कहिलेबाट प्रयोग गरियो भन्ने एकिन प्रमाण नभएपनि पहिलेका बुढापाकाहरूले शारीरिक पीडा कम गर्न र अनिद्रा भगाउन गाँजाको प्रयोग गर्थे । नेपाली समाजमा भजनकीर्तन तथा चाडपर्वमा गाँजाको प्रयोग परापुर्व कालदेखि नै गरिँदै आएको छ । घरमा जोगी वा साधुहरू आउँदा तिनीहरूलाई गाँजा दिएर खुसी बनाइन्थ्यो । नेपाल र भारतमा मनाइने फागु वा होली पर्वमा भाङको लयु वा भाङको सर्बत खाने चलन अहिले पनि छ ।

मार्टिन बुटको ‘गाँजाको ईतिहास’ भन्ने किताबमा लेखिए अनुसार १५ औं शताब्दीमा नेपालमा सैनिकहरूलाई लडाईँ गर्न जानु अगाडी साहसका साथ लड्न सकियोस् र सहि निसाना ईमान्दारीका साथ लगाओस् भनेर गाँजा खुवाउने गरिन्थ्यो । नेपालमा ४०० बर्ष अगाडी १७ औं शताब्दीमा नै गाँजालाई औषधीको रुपमा प्रयोग गरेको पाईएको छ । 

डाक्टर पुजाको ‘ईकोनोमिक बोट्नी’ भन्ने किताबमा लेखिए अनुसार १९ औं शताब्दीमा नेपालमा गाँजा रोपेको ठाउँमा केटाहरु नाङ्गै तेल दलेर कुद्ने र शरिरमा टाँसिएका कुराहरू माडेर निकालिएको पदार्थलाई  हाइसिस अथवा चरेस बनाउने गरिन्थ्यो । १९ औं शताब्दीमा नै नेपालका तराईका बारा, पर्सा, सिराहा, सप्तरी, महोत्तरी जस्ता जिल्लाहरूमा नगदे बालीको ब्यापक रूपमा गाँजा उब्जाउन थालिएको थियो । दोस्रो बिश्व युद्ध ताका संसारभर नेपालको गाँजा प्रख्यात थियो भनेर पनि यस कितावमा उल्लेख गरिएको छ ।

सन् १९६० मा डाक्टर टिमोठी लेरी, जो हार्वड युनिर्भसिटीका प्रोफेसर हुनुहुन्थ्यो जसले हिप्पीज्म् सुरु गरेका थिए । नेपालमा पनि सोही दशकमा पश्चिमा हिप्पीहरू काठमाडौंमा गाँजा सेवन गर्न आउन थालिसकेको थियो । सुरु सुरुमा काठमाडौको रञ्जना गल्ली छेउबाट गाँजा विक्री वितरण हुन्थ्यो । नेपाली समाजमा परापुर्वकालदेखि गाँजा रोपिँदै र बिभिन्न रुपमा प्रयोग गरिंदै आएको भएता पनि कुनै नियम कानुन भने बनेको थिएन ।

 नेपालमा हिप्पीहरू आउन सुरु भएपछि नेपालको तत्कालिन सरकारले गाँजालाई बेचेर पैसा कमाउन र कर उठाउन सकिन्छ भन्ने महसुस ग¥यो र सन् १९६१ मा गएर गाँजाको खेती गर्न र बेच्न लाईसेन्स लिनु पर्ने कानुन बनायो । यो कानुन आए पछि ३० वटा पसललाई लाईसेन्स दिएको कुरा उल्लेख छ । जुन प्राय सबै काठमाण्डौको बसन्तपुरमा नै थियो । त्यो बेला गाँजाबाट बन्ने बिभिन्न परिकारहरू जस्तै गाँजाको चिया देखि लिएर गाँजा मिसाएको टोस्ट अण्डा, गाँजा केक, गाँजा जुस आदि समेत पाईन्थ्यो । त्यो बेला हिप्पीहरूले नेपाल आएर यति धेरै बिदेशी मुद्रा नेपालमा भित्राए की नेपालमा महंगी दर पनि ह्वात्तै बढाएको थियो । प्राय सबै जसो नेपाली किसानहरूले धान, मकंै, गहु आदी रोप्न छोडेर गाँजा रोप्न थालेका थिए । अहिले पनि नेपालका हरेक ठाउँमा नरोपे पनि त्यतिकै गाँजाको बोटहरू यत्रतत्र देखिनुको कारण त्यसबेला रोपिएका बिरुवाका अवशेषहरू अहिले पनि भएको दरो प्रमाण हो ।

१९७० को दशकमा नेपालमा राजा महेन्द्र थिए । काठमाण्डौं बिश्वमा नै त्यस बेला गाँजा र हिप्पीको लागि चर्चित भईसकेको थियो । युरोपबाट अफ्गानीस्तान, पाकिस्तान, जम्मु कस्मीर हँुदै नेपालसम्म गाडीमा नै आई पुग्थे । हिप्पीहरूलाई सबभन्दा चाहिने बस्तु भनेको गाँजा जुन नेपालमा अति राम्रो र सस्तो भएकोले हिप्पीको पहिलो रोजाई नै त्यस बेला काठमाण्डौं हुन गयो । हलिवुडका त्यसबेलाका प्रख्यात कलाकारहरू मिक ज्याकल, जोन लेनल, जिमी हिनरिक्स आदि गोप्य रुपमा नेपाल आएका थिए भन्ने पनि सुनिन्छ । त्यो बेला नेपालमा गाँजा कानुन भएकोले बिदेशी हिप्पीहरूलाई त स्वर्गजस्तो नै थियो । तत्कालिन समयमा नेपालको काठमाण्डौंलाई ‘हेस क्यापिटल’ अर्थात चरेसको राजधानी समेत भन्ने गरिन्थ्यो ।

तत्कालिन समय अर्थात सन् १९७२ तिर नेपाल र मोरोक्कोको उत्पादनले संसार कै ५० प्रतिशत गाँजा सप्लाई धानेको थियो भन्ने कुरा ईतिहासमा उल्लेख छ । त्यो बेला नेपाल सरकारले गाँजा बेचेको कर मात्र बार्षिक एक लाख डलर उठाएको थियो भने हरेक नेपाली नागरिकले गाँजा खेती देखि गाँजा पर्यटनबाट मनग्य आम्दानी गरिरहेका थिए । 

बि. स. २०३८ मा अमेरिकाको CIA को निर्देशनमा नेपालका तत्कालिन बडा महारानी ऐश्वर्यको सर्मथनमा गाँजा प्रतिबन्ध भयो । तत्कालिन राजा समेत गाँजाको पारखी भएको र सो कुरा बडामहारानीलाई पटक्कै मन नपरेको अवस्थामा CIA लाई गाँजा प्रतिबन्ध लगाउन सजिलो भयो । राजा बिरेन्द्रले कानुनी र कागजी जेसुकै भए पनि नेपालको जनतालाई यसको खेती र ब्यापार गर्न नरोक्नु भन्ने आदेश थियो । पछि CIA ले यो कुरा मानेन र पुरै बन्द भयो । 

१६ जुलाई १९७३ मा अमेरिकाले यू एन् संग मिलेर गाँजाको सबै लाईसेन्स खारेज गर्न लगायो र नेपाल सरकारको मात्र नभई नेपाली किसानहरूको आयस्रोतमा समेत यसले नराम्रो धक्का दियो । १९७६ मा नेपालमा नार्कोटिक डग एक्ट आएपछि भने पुर्ण रुपमा गाँजालाई बन्द नै ग¥यो । कुनै समय नेपालको गाँजाको बजार दक्षिण एसिया कै उत्कृष्ट मानिन्थ्यो । नेपाली गाँजा भारत र अन्य देशमा ब्रान्डका रुपमा स्थापित थियो । नेपालको अर्थतन्त्रमा बिषेश महत्व राख्ने गाँजामा समय क्रमसंगै प्रतिबन्ध लाग्दा तत्कालिन नेपालको अर्थतन्त्रमा नै ठुलो धक्का लागेको थियो ।   क्रमश.........


Friday, October 2, 2020

कीर्तिपुरमा अझसम्म धेरै चिन्ता लिनुपर्ने अवस्था छैन’

 ‘कीर्तिपुरमा अझसम्म धेरै चिन्ता लिनुपर्ने अवस्था छैन’ 

कीर्तिपुर नगरपालिकाका मेयर रमेश महर्जनसंग कोविड–१९ को सवालमा कीर्तिपुर नगरपालिकाले गरिरहेको काम अनि नगरपालिकाबाट जनताको लागि गरीरहेका विभिन्न किसिमको काम अनि कोरोनाको समयमा आइरहेको समस्या बारे ज्वजलपा वाःपौलाई नेपालभाषामा दिनुभएको अन्तर्वार्ताको भाषानुवाद (सं)

मेयरज्यू, आजकल कोरोना महामारी झन खतरनाक तरिकाले फैलिंदै छ । काठमाडौं उपत्यकामा कोरोना संक्रमितहरु बढीरहेको छ । कीर्तिपुरमा कोरोना नियन्त्रण गर्नको लागि नगरपालिकाले कस्तो योजना बनाएको छ ?

—कोरोना संक्रमितहरु झन झन बढीरहेको छ । अनि कोरोना संक्रमितहरु काठमाडौं उपत्यका भित्र दिनहुँ बढीरहेको छ । काठमाडौं उपत्यकाभित्रको कुरा गर्ने हो भने अरु नगरपालिकाहरुको तुलनामा कीर्तिपुर नगरपालिकामा कम मात्र संक्रमितहरु देखिन्छ । कीर्तिपुरमा कोरोना नियन्त्रण गर्नको लागि संक्रमितहरु फेला प¥यो भने कन्ट्याक्टे«सिंग, पिसिआर परिक्षण गर्नु र आइसोलेसन गर्ने गरिंदै आइरहेको छ । त्यसको साथै मास्क प्रयोग गर्ने, सेनेटाइजर प्रयोग गर्नको लागि जनचेतना बढाउने, सम्झाउने बुझाउने गरिंदै आइरहेको छ ।

पिसिआर परिक्षणको लागि मेसिन ल्याईसकेको अवस्थामा नगरवासीहरुलाई कस्तो सुविधाहरु दिनु भएको छ ?

—कीर्तिपुर नगरपालिकाको कार्यपालिकाले एउटा निर्णय गरिसकेको छ । कीर्तिपुर नगरपालिका बाहिरकाको पिसिआर परीक्षण गर्न २ हजार रुपैया, कीर्तिपुर नगरपालिकाको लागि १५ सय रुपैया स्वयंसेवी रुपमा गर्ने, कन्ट्याक्ट्रेसिङमा आउनेलाई निशुल्क व्यवस्था गरिएको छ । कीर्तिपुर नगरपालिकासंग जोडिएका वडावासीहरुको लागि १८०० रुपैयामा पिसिआर परीक्षण गर्ने नीति बनाएको छ ।

पछिल्लो समयमा केन्द्रीय सरकारले अब आइसोलेसन स्थानीय सरकारलाई दिने कुरा आएको छ, त्यस्तो जिम्मेवारी आयो भने व्यवस्थापन गर्ने सवालमा के हुन्छ ?

—नगरपालिकाले विशेष गरी होम आइसोलेसनलाई पहिलो प्राथमिकता दिंदै आएका छौं । घरमा बस्ने अवस्था रहेन भने त्रिबिमा रहेको आइसोलेसनमा राख्ने । त्यहाँ पनि ठाउँ रहेन भने सरकारको विभिन्न स्थानमा पठाउने गरेको छु ।

स्थानीय सरकारलाई जिम्मा दियो भने ?

—हामीकहाँ आइसोलेसनको ठाउँको व्यवस्था सजिलै गर्न सकिन्छ । स्वास्थ्यकर्मी प्राविधिकहरुको व्यवस्था गर्न गाह्रो हुनसक्छ । तैपनि चाहिएको खण्डमा गर्न नसक्ने पनि होइन । त्यसको लागि स्वास्थ्य चौकीहरु छन । कीर्तिपुर नगरपालिकाभित्र त्यहाँको जनशक्ति परिचालन गर्न सकिन्छ । व्यवस्थापन गर्ने तयारी पनि छ । 

संक्रमित भएको आशंका भयो भने नगरपालिकामा कहाँ सम्पर्क राख्ने ? 

नगरपालिकाको स्वास्थ्य शाखामा सम्पर्क राख्न सकिन्छ । त्यसको लागि शाखा प्रमुख हुनुहुन्छ । 

कीर्तिपुरमा संक्रमितहरुको तथ्यांक कसरी आउँछ ? केन्द्रीय सरकारसँगको सम्बन्धको सवालमा के छ ?

—डिसिएमसी टेकु शाखाबाट कीर्तिपुर नगरपालिकामा आयो भने मात्र तथ्यांक राख्ने गरिंदै आइरहेका छौं । आधिकारीक रुपले आयो भने मात्र उनीहरुले जानकारी दिने हो । यो एक प्रकारले एकद्वार प्रणालीबाट आइरहेको छ । ठिकै छ ।

काठमाडौं उपत्यकामा मेयर फोरम छ तर पछिल्लो समयमा आएर केन्द्रीय सरकार र मेयर फोरम बीच समस्या भएको हो कि के हो ? 

—कोरोनाको सवालमा मेयर फोरमभित्र पनि मेयरहरु बीच बृहत्त रुपमा एक मत हुन सकेको छैन । जसरी कि पछिल्लो समय कफ्र्यू लगाउन सिडिओ मार्फत सरकारलाई अनुरोध गर्ने भन्यो । यसो नगरे हुन्छ भनेर म लगायत धेरैको धारणा थियो । तैपनि अनुरोध गरियो । कोरोनाको सवालमा बृहत्तर एक मत हुन नसकेकोले अलि अस्पष्ट भैरहेको छ ।

अहिले  कोरोनाको सवालमा यो यो गर्ने भन्ने बुँदागत रुपमा भन्नुपर्दा के भन्नुहुन्छ ?

—कोरोनाको सवालमा मूल रुपमा भन्नुपर्दा ट्रेसिङ, पिसिआर र आइसोलेसन हो । त्यो नगरपालिकाले गरिरहेको छ । यो बाहेक अर्को विकल्प छैन । अहिलेसम्मको अवस्थामा नगरपालिकामा पीर लिनु पर्ने अवस्था छैन । भोलमको रुपमा भोलि कति बढ्दै जान्छ त्यसबेला के हुन्छ भन्न सकिन्न, तर अहिलेसम्मको लागि चिन्ता लिनुपर्ने अवस्था छैन ।

कोरोना महामारीको कारणले कीर्तिपुर नगरपालिकाको काममा कतिको प्रभाव पारेको छ ? 

—कोरोनाले सबै क्षेत्रमा प्रभाव पारेको छ । लकडाउनमा अरु काम भएन । अत्यावश्यक मात्र काम भयो । विकास निर्माणको काममा समस्याहरु आयो । सामान किन्न नपाएर समस्या भयो, काम गर्नेहरु नभएर समस्या भयो । सेवा प्रवाहमा स्तर उन्नती गर्नु पर्नेमा समस्या आयो । लकडाउनको बेला कर्मचारीहरु पनि आए पनि हुन्छ नआए पनि हुन्छ जस्तो भयो । त्यसैले समस्या नै भएको थियो ।

 तपाईंको कार्यकाल तीन वर्ष सकियो । यो अवधिमा कीर्तिपुर नगरपालिाकामा उल्लेख गर्न लाय्क के के काम भयो भन्न सक्नुहुन्छ ? 

—विषयगत रुपमा भन्नु पर्ने देखिन्छ । पूर्वाधार निर्माणमा बाटो फराकिलो पार्ने, स्तरोन्नती गर्नुको साथै ममैत गर्ने काम भइरहेको छ । बाटोको काम गरी अब फिनिसिङ गर्ने काम भइरहेको छ । खेलकूदको सवालमा एक वडा एक खेलकूड स्थल अन्तर्गत काम भइरहेको छ । ठाउँ ठाउँमा कभर्डहल बनाउने, खेल मैदान बनाउने काम सुरु भइरहेको छ । कीर्तिपुरमा बृहत्त रुपमा रंगशाला बनाउनको लागि काम भइरहेको छ । खेलाडी उत्पादन गर्ने काम सुरु गरेका छौं । सामाजिक क्षेत्रमा भन्ने हो भने ज्येष्ठ नागरिकहरुलाई सुगर र प्रेसरका रोगीहरुलाई चाहिने औषधी निशुल्क, दीर्घरोगीहरुलाई सुविधा दिने काम भइरहेको छ । घर घरमा स्थानीय सरकार भनेर सुत्केरीलाई बधाईको साथै पहिले दुई हजार रुपैयाँ दिंदै आएकोमा यस वर्षदेखि रु. तीन हजार दिने गरेका छौं । कसैको घरमा निधन हुँदा नगरपालिकाकाप्रतिनिधिहरु गएर श्रद्धाञ्जलीको साथै रु तीन हजार रुपैया दिंदै आइरहेका छौं । हरेक वडामा ज्येष्ठ नागरिक दिवा सेवा संचालनको लागि सहयोग गरिरहेका छौं । पानीको सवालमा तीन चार ठाउँमा डीप बोरिङ गरिसकें । हामी आउनुभन्दा अगाडि र अहिलेको तुलना गर्दा धेरै प्रगति भएको छ । घर घरमा पानी पु¥याउने काम भएको छ । यसपाली वडा नं.४ बाट सुरु गरी एउटा तथ्यांक संकलन गरेका छौं, त्यसको आधारमा भन्ने हो भने करिब १३ हजार घरधुरी रहेकामा पुग न पुग ११ हजार घरधुरिमा धारा पुगिसकेका छन । हामै्र कार्यकालमा प्रत्येक घरमा धारा पु¥याउने योजना छ ।

स्थानीय पाठ्यक्रममा काठमाडौं महानगरपालिकाले जस्तै नेपाल भाषामा पढाउने व्यवस्था गर्नु पर्छ भन्ने कीर्तिपुर नगरपालिकाको तयरी के छ ?

—किपू नगरपालिकाको शिक्षा समितिबाट स्थानीय पाठ्यक्रम बनाउनको लागि उपसमिति बनाएर अगाडि बढीरहेको छ । त्यसको फाइनल पाठ्यक्रम प्रस्तावना पेश भइसकेको छ । त्यसमा अझ सरसल्लाह गरेर विषयवस्तुको संख्यामा भन्दा पनि नेपालभाषालाई कसरी समावेश गराउने भन्ने बारे छलफल र परिमार्जन गर्न बाँकी भएकोले हामीले फाइनल गरेको छैन ।

 कीर्तिपुर डाँडालाई पर्यटक क्षेत्रको रुपमा सवारी साधन विनाको ठाउँको रुपमा लैजान सके आकर्षणको केन्द्र हुनसक्छ भन्ने मानिसहरुको भनाई छ । तपाईको के भनाई छ ? 

—हामी निर्वाचित भएर आएदेखि यो बारे सरसल्लाह भइरहेको छ । कीर्तिपुर डाँडामा जाने तीन चारवटा नाका तयार गर्नुपर्छ । अनि कीर्तिपुरको रिंगरोडमा बस रोकेर माथि जाने व्यवस्था गर्नुपर्छ । त्यसको लागि पार्किङस्थल बनाउनु पर्छ । जबसम्म स्थानीयहरुलाई सम्झाउन बुझाउन सकिंदैन त्यसबेलासम्म यो काम गर्न सकिंदैन । नमूनाको रुपमा हप्तामा एक÷दुई दिन सवारी वन्द साधन बन्द गर्दा त्यसको नतिजा के आउँछ ? जनताले कसरी लिन्छ ? त्यसको आधारमा जान व्यापक छलफल गरेर जानु पर्छ ।

अभ्यास तपाईंको कार्यकालमै सुरुवात हुन्छ कि ? 

—हुन्छ, अवश्य हुन्छ ।

यस पत्रिका मार्फत दिनुपर्ने सन्देश छ भने भन्नुहोला ।  

—यसपाली डिजिटल कीर्तिपुर बनाउने सोच बनाएर काम गरिरहेको छु । अहिले १८/१९ किसिमको सफ्टवेयर प्रयोग गरिरहेका छौं । कीर्तिपुर नगरपालिकाको सेवा घरबाटै लिन सकोस भन्ने योजना बनाईरहेका छौं । इन्टरनेटको माध्यमबाट आफ्नै घरमा बसेर चाहिने निवेदन राख्न सकिने छ । कीर्तिपुर नगरपालिकाले डिजिटल घर नम्बर दिने किसिमले छवटा इलाका बनाएका छौं । ती मध्य एक क्षेत्रमा नम्बरसम्म राखिसकें अब वितरण हुन्छ । कसको घर कहाँ पर्छ भनेर घरमै बसी थाहा पाउन सकिन्छ ।

Thursday, October 1, 2020

गाँजा बहस भाग १ खोज तथा संकलनमा आधारित

 गाँजा बहस भाग १

खोज तथा संकलनमा आधारित





दिनेश दर्शनधारी


हिमाल, पहाड र तराईको अनुपम संयोजन रहेको नेपाल विश्वकै प्राकृतिक विविधता र सम्पन्नताले भरिभराउ देश हो । जलस्रोतमा बिश्वकै दोस्रो धनी देश पनि भनिन्छ । प्राकृतिक संपदा र जडीबुटीको लागि समेत नेपाल स्वर्ग नै मानिन्छ । 

यति हुँदाहुँदै पनि रोजगारीको अभावमा लाखौँ नेपाली विदेशका बिभिन्न मुलुकमा आफ्नो पसिना बगाउँदै छन् । विदेशको ४५÷५० डिग्री गर्मीमा काम गर्दा पनि उनीहरूको आर्थिक अवस्था सुध्रिएको देखिंदैन । तर हाम्रो देशको खेतबारी बाँझो छन् । त्यसैले नेपालीको आर्थिकस्थिति सुधार्न र रोजगारीको सम्भावनालाई बढाएर परिवारसँग छुट्टिएर बसेका नेपालीलाई परिवारसँग बस्ने वातावरण बनाउन गाँजाको खेतीलाई नियमन र व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । गाँजा खेतीका लागि नेपालमा उपयुक्त प्राकृतिक वातावरण छ ।

किसानको मात्र नभई हरेक नेपालीको आर्थिक उपार्जनका लागि गाँजा खेतीलाई लाइसेन्स नै दिएर उत्पादन गर्नुपर्छ । त्यसको निर्यातमा प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । गाँजामा भएका रासायनिक तत्वलाई उपयोग गरी विभिन्न औषधिको उत्पादन र प्रयोग गर्नुपर्छ । 

अमेरिकाको क्यालिफोर्निया राज्यले मात्रै २२ बिलियन अमेरिकी डलर बराबरको आम्दानी गाँजा खेतीबाट गर्छ । विश्वका ४० वटा मुलुकले गाँजाको उत्पादन र बिक्री खुला गरेका छन् ।

गाँजा खाएर आजसम्म कोही मरेको छैन  । किनकि यसले गर्ने असर भन्दा यसबाट पाइने लाभ धेरै छन् । गाँजा खुला गरेमा नेपालमा विदेशी पर्यटकको घुइँचो लाग्छ र देशले चाहेको समृद्धि चाँडो हासिल हुन सक्छ ।

आयुर्वेदका अनुसार समेत गाँजा शरीरको दर्द नाशक अचुक उपाय हो । मानिसमा पाचन गडबडी र झाडापखाला ठिक पार्ने, डिप्रेसन, छारे रोग लगायत धेरै मनोवैज्ञानिक रोगको निदानमा यसले ओखतीको काम गर्छ । गाँजा सेवनले पुरुषमा शुक्रकीट बढाउने, बाँझोपन पीडित महिलामा गर्भधारण र महिला÷पुरुष दुवैको सहवासको क्षमता वृद्धिगर्ने, तौल र रक्तचाप घटाउने, दिमागमा आनन्द दिने आदि अब्बल गुणका कारण कम्तीमा ८० वटा प्राचिन आर्युर्वेदिक औषधीको सूत्रमा र ८ ओटा यूनानी फर्मुलामा गाँजा अटाएको छ । कुनै समय सिंहदरबार वैद्यखानाले गाँजा प्रयोग गरेर १० प्रकारका औषधी बनाउने गरेको तथ्यसमेत भेटिएको छ ।

०३३ साल अघि नेपालमा गाँजाको कारोबार खुला थियो । राष्ट्रसंघले सन् १९६१ मा पारित गरेको ‘द सिंगल कन्भेन्सन अन नर्केाटिक्स ड्रग्स’ नामक सन्धि अनुमोदन गरेका कारण नेपालले गाँजा खेतीलाई गैरकानुनी संज्ञा दिएको हो । त्यसभन्दा पहिले गाँजालाई लागुऔषध मानिएको थिएन । नेपालमा लागुऔषध नियन्त्रण ऐन, ०३३ ले गाँजालाई पूर्ण प्रतिबन्ध लगायो ।

लागुऔषध (नियन्त्रण) ऐन, २०३३ को दफा ४ (क) मा गाँजाको खेती गर्न, उत्पादन गर्न, तयारी गर्न, खरिद गर्न, बिक्रीवितरण गर्न, निकासी वा पैठारी गर्न, ओसारपसार गर्न, सञ्चय गर्न वा सेवन गर्न प्रतिबन्ध लगाइएको उल्लेख छ ।

नेपालको कानुनमा तोके अनुसार २५ ओटासम्म गाँजाको बोट लगाएको वा खेती गर्ने व्यक्तिलाई तीन महिनासम्म कैद वा तीन हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुनेछ । सोभन्दा बढी खेती गर्नेलाई तीन वर्षसम्म कैद र पाँच हजार रुपैयाँ जरिवाना गर्ने भनिएको छ । अनि ५० ग्रामसम्म गाँजा राखेको भेटिएमा तीन महिनासम्म कैद र तीन हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना तोकिएको छ । गाँजा सेवन गर्ने व्यक्तिलाई एक महिनासम्म कैद र दुई हजारसम्म जरिवानाको व्यवस्था गरिएको छ । यसको व्यवसाय वा कारोबार गर्ने व्यक्तिलाई गाँजाको परिणामअनुसार हदसम्म जन्मकैद र ५ लाख रुपैयाँसम्म जरिवानाको व्यवस्था गरिएको छ । ऐनमा भाङ, गाँजा मूलका जुनसुकै बोट, पात, फूलका साथै बोटबाट आउने चोप, खोटो र चरेसलाई लागुऔषध किटान गरेको छ । यी चिज मिसाएर बनाइने औषधिलाई पनि ऐनमा लागु औषधकै श्रेणीमा राखिएका कारण नेपालमा गाँजाखेतीमा प्रतिबन्ध लागेको हो ।

तर जतिसुकै प्रतिबन्ध लागेता पनि नेपालका हिमाल बाहेक पहाडी तथा मध्य तराईका केही जिल्लामा लुकीछिपी गाँजाखेती गरिदै आएको देखिन्छ । हालको प्रदेश २ अन्तर्गत बारा, पर्सा र रौतहटमा अत्याधिक रुपमा गाँजाको खेती हुने गरेको थियो । बागमति प्रदेश अन्तर्गत काठमाडौं आसपासका धादिङ, दक्षिण ललितपुर र मकवानपुर गाँजा हब कै रुपमा ख्याति कमाएका जिल्ला हुन् । कानुनी बन्देजका बाबजूद पनि रोल्पा, रुकुम, सल्यान, दार्चुला, मोरङ, बर्दिया, सप्तरी, रूपन्देही, नवलपरासी, चितवन, सुर्खेत, बझाङ, डोटी, बाग्लुङ, म्याग्दी, सर्लाही, महोत्तरी, धनुषा, सिरहा, उदयपुर, सुनसरी, लगायतका जिल्लामा व्यावसायिक रुपमै गाँजा खेती हुँदै आएको कुरालाई नकार्न सकिँदैन  ।

नेपालको मध्यपश्चिम पहाडमा बन्ने चरेस लागु औषधको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा उच्चकोटिको मानिन्छ । नेपालबाट लागुऔषध तस्करहरूले सिरक बनाएर त्यसभित्र गाँजाको धुलो समेत पठाउने गरेका छन् । नेपालमा गाँजा अबैध हँुदा पनि तस्करहरूले किसानहरूलाई अग्रिम रुपमा नै लगानी गर्ने गरेको तथ्यहरू पनि भेटिएको छ । 

यसरी अबैध रुपमा उत्पादन हुने गाँजाबाट किसानलाई भन्दा तस्करलाई कैयौं गुना बढी फाईदा हुने गरेको देखिन्छ । नेपालमा हुने गाँजा र चरेसमा भारतीय तथा चिनिया नागरिकको अबैध रुपमा ठुलो  लगानी भेटिन्छ । चीन र भारतको ठुलो माग पूरा गर्न मात्र नभई युरोप र अमेरिकामा समेत नेपालका गाँजा अबैध रुपमा निर्यात भएको तथ्य भेटिएको छ । नेपाली कृषकले गाँजा खेती गर्न बीउ, मल र पैसा पेस्कीसमेत पाउने गरेका छन् । 

एक अनुमान अनुसार हाल नेपालबाट वार्षिक लगभग २०० मिलियन यूएस डलर अर्थात २४अर्व नेपाली रुपैया बराबरको रिटेल मूल्यको गाँजा र ३५० मिलियन यूएस डलर अर्थात ४२ अर्ब नेपाली रुपैया रिटेल मूल्यको चरेस विश्वबजारमा प्रवेश गरिरहेको छ । एसियाबाट युरोप र अमेरिकामा तस्करी हुने ६ प्रतिशत गाँजा र चरेस नेपालकै भेटिन्छन् ।

वार्षिक कम्तीमा ५ सय ५० मिलियन यूएस डलर अर्थात ६६ अर्ब नेपाली रुपैया रिटेल मूल्यको गाँजा र चरेस चोरी निकासी हुने नेपालका उत्पादक र बिचौलियाको हातमा भने लगभग सय मिलियन यूएस डलर अर्थात १२ अर्व नेपाली रुपैया जति मात्र पर्ने गरेको बुझिन्छ ।

 नेपालमा गाँजाले कानुनी मान्यता पाउँदा सुरुको वर्षमै लगभग ५ हजार मिलियन यूएस डलर अर्थात ६ खर्ब नेपाली रुपैया बराबर  रिटेल मूल्यको गाँजा र चरेस निकासी हुने र डलर नेपाल भित्रिने देखिन्छ । जुन क्रम आगामी वर्षमा लगभग ५० प्रतिशतको दरमा वृद्धि हुने अनुमान जो कोहीले लगाउन सक्छ । गाँजा, चरेस खुला हुँदाका बखत नेपालमा अवैध रुपमा भित्रिने औषधी लगभग ६० प्रतिशत नियन्त्रण हुनेछ ।

नेपालमा अवैध रुपमा भित्रिने लागुऔषधको माध्यमबाट कम्तीमा तीन सयदेखि चार सय मिलियन यूएस डलर वार्षिक रुपमा बाहिर जाने गरेको अनुमान छ । पछिल्लो तथ्यांक अनुसार झन्डै दुई लाखको 

हाराहारीमा नेपाली नागरिक लागुऔषधको आदतमा फसेका छन् । त्यस कारण गाँजा, चरेस खुला गरेमा यस्ता दुब्र्यसनीहरुले लागु औषधमा गर्ने खर्च समेत नेपाल बाहिर जानबाट रोकिने अनुमान छ ।

नेपाल प्रहरीको लागुऔषध नियन्त्रण ब्युरोको तथ्यांकअनुसार सन् २०१३ देखि अहिलेसम्म  करिब २० हजार जनाको हाराहारीमा लागुऔषध 

कारोबारी पक्राउ परेका छन् । नेपालमा लागुऔषधका रुपमा हुने कारोबारमा गाँजा र चरेस सबैभन्दा धेरै ८७ प्रतिशत छ । तसर्थ गाँजालाई नियम कानुन बनाएर खुल्ला गरेमा यस सम्बन्धि अपराधी शुन्य प्रतिशतमा झर्ने समेत अनुमान गर्न सकिन्छ ।

क्रमश ः........


  कथा ‘कृष्णेकी आमा’




प्रेमकृष्ण श्रेष्ठ 

 

कृष्णेले जीवनमा कैले मोटर चढेको थिएन । यसकारण मोटर उस्को लागि सपनाको वायुपङखी घोडा थियो । कृष्णेले आफ्नी आमा पनि मोटरमा सवार भएको कैले देखेको थिएन । यसकारण मोटरमा चढ्दा कस्तो अनुभूति हुन्छ आमा ? भनेर कैले सोधेन । मोटर चढ्ने रहरै रहर बढिरहेको समयमा एकदिन कृष्णेले आफ्नी आमालाई एउटा मोटरमा सवार भएको देख्यो । कृष्णे त्यो बेला स्कुलबाट घर फर्किरहेको थियो । मलाई मोटरमा नराखी किन एक्लै आमा चढ्नुभयो ? कृष्णेले आफ्नी आमाप्रति खुब चित्त दुखायो । उस्ले त्यस मोटरलाई बाटैमा समात्न मोटरको गति जति नै आफ्नो गति पनि बढाएर दौड्यो । मोटर उस्को घरको आँगनमा रोकियो । मोटर चढ्न पाएको आमा खुशिले हाँस्दै ओर्लेलिन भनेर कल्पना गरेको त, आमा रुँदै मोटरबाट झरेको दृुश्य कृष्णे विस्मित भयो । मोटरको छातीमा ठूलो अक्षरले लेखिएको थियो — शवबाहन । कृष्णेले त्यो शब्दको अर्थ त बुझेन । त्यो बेला रुनु भएकी आमालाई आमा, किन रुनु भयो भनी प्रश्न नगरी त्यस्को सट्टामा सपनाको वायुपङखी घोडामा चढ्न नपाएको दुखेसो पो ब्यक्त गर्यो । ‘किन मोटरमा नराख्नु भएको मलाई ? तपाईले त मोलाई माया नै गर्नुहुन्न ।’ त्यो बेला आमाले रुँदै कृष्णेलाई छातीमा च्यापेकी थिइन् । 

कृष्णे यस्तै ८ बर्ष हुँदाको कुरा हो । असारको महिना भएकाले पानी खुव दर्किएको थियो । त्यो बेलाको पिलन्धरे झरी पर्यो भने दुईदिनसम्म सृष्टिमा बास लिन्थ्यो । सवैका आमाहरु हातमा आधुनिक छाता लिएर आ—आफ्ना छोराछोरीलाई लिन बिद्यालय आएका थिए । कृष्णेले पनि त्यो बदमास झरीबाट आफूलाई संरक्षण दिन आफ्नी आमाले पनि  वायुपङखी छाता लिएर आउने कल्पना गरेको थियो । तर आमा आउँदा हातमा वायुपङखी छाता होइन, गाउँतिर रोपाइँको बेलामा ओढ्ने घुम लिएर आउँदा कृष्णे खिन्न बन्यो । चुहेको छाना जस्तै चुहिरहेको त्यो घुम देखेर उस्लाई आत्मग्लानी भयो । आफ्ना साथीहरुका आमाहरुले लिएर आएको छातासँग आफ्नो आमाले लिएर आउनु भएको छातालाई तुलना गर्यो । निकै विभेद चर्किए पछि कृष्णेले आमालाई रिसाउँदै बोल्यो –‘यो घुम तपाई नै ओढ्नुस । म यस्तो घुम ओढेर तपाईसित घर जान्न भन्दै’ कुष्णे असारको दर्कदो मुसलधारे पानीमा रुझेरै घरसम्म कुलेलम ठोके । 

यस्तै कृष्णे नौ बर्षको हुँदा बिद्यालयमा अभिभावक दिवश भएको थियो । सवै साथीहरु आ– आफ्ना बाबुआमा लिएर बिद्यालय आएका थिए । सवैका पोशाक चिटिक्क परेको थियो । कृष्णेले आफ्नी आमालाई नियाल्यो । आफ्नी आमाको मैलो त्यो पनि दुईचार ठाउँमा फाटेको सारी देखेर कृष्णेलाई आफ्नी आमा र साथीहरुको आमालाई तुलना गरी ग्लानी भयो । कृष्णेले आमालाई गुनासो गर्यो—‘अरुका आमाहरु कति नयाँ–नयाँ लुगा लगाएर अ’का छन् । तपाई मात्र सेतो र मैलो लुगा किन लगाउनु भ’को आमा ? मोलाई त तपाईलाई आमा भन्न पनि लाज लाग्छ’ कृष्णेले यसो भन्दा पनि आफ्ना छोरालाई गर्लम्म अँगालो हाली कृष्णेकी आमाले दुईचार थोपा आँसु झार्न बिर्सिनन् । 

कृष्णे दश बर्षको हुँदा आमा नियमितरुपमा दमको औषधि सेवन गरिरहन्थी । उस्लाई त्यो औषधिको झोल, कुनै फलफूलको झोल जस्तो लाग्यो । उस्ले एक्लै त्यो झोल खाँदा आमालाई भन्थ्यो — ‘आमा, मलाई पनि स्याउको रस ।’ आमाले यो खानुहुन्न बाबा भन्दा कृष्णेले रिसाउँदै भन्थ्यो — ‘तपाई त कस्तो नहुने, एक्लै खानुहुन्छ । मलाई त माया पनि गर्नुहुन्न ।’ 

आज कृष्णे अठार बर्षको किशोर भइसकेको छ । उस्को ओठमाथि जुँगाको रेखी पनि बसिसकेको छ । आज उस्लाई जीवन र मृत्युको बारेमा रामै्र बोध भइसकेको छ । छ बर्ष भयो आमाले पनि संसार छोडेर, कृष्णेलाई टुहुरो बनाइ गएको । आमासँग जोडिएका एक–एक संस्मरण सम्झिँदै आउँदा मन चिस्याउँछ । आज कृष्णेले आफ्नी स्वर्गीय आमाको नौ बर्ष अघिको सेतो वस्त्र लुगाको फोटामा हेरी भनेका छन् — एउटी बिधवा गरीव आमाले आफ्नो संतानको लागि त्यो भन्दा बढी त्याग अरु के नै गर्न सक्थ्यो र ! कृष्णे आज धुरुधुरु रोएको थियो । 


Sunday, August 9, 2020

महिला उद्यमी यशोदा राई संग लिइएको अन्तर्वार्ता

 महिला उद्यमी यशोदा राई संग लिइएको अन्तर्वार्ता


यशोदा राई 

अध्यक्ष,

इष्टर्न स्टार कृषि सहकारी संस्था लि.

यशोदा राई जन्म स्थान उदयपुर जिल्ला बलम्ता गा.वि.स वडा नं ४ —हाल लिम्चुङवुङ गा.पा. वडा नं ४ मा जन्म भई हाल कागेश्वरी मनहरा न.पा. बस्दै आउनु भएका यशोदा राई विगत ८ बर्ष देखि कीर्तिपुर कार्य क्षेत्र बनाई व्यापार व्यावसाय गर्दै आउनु भएको छ, उहाँ हाल मोबिल्याण्ड ग्रुप अफ कम्पनिजका उपाध्यक्ष समेत  हुनुहुन्छ । बुवा भुपेन्द्र सिंह राई र आमा कमला राईकी जेठी छोरी समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर गर्नु भएका राईज्यू नेपालकै ठूलो मध्यको कृषि सहकारी संस्था इष्टर्न स्टार कृषि सहकारी संस्था लि.को अध्यक्ष हुनुहुन्छ । उहाँसँग कीर्तिपुर सन्देशले लिएको अन्तवार्ता ः

१.तपाई युवा महिला उद्यमी, कृषि तर्फ कहिलेबाट र किन आकर्षित हुनु भयो ?

—सहि कुरा गर्नुभयो, १६ बर्ष भयो जागिरे जीवन त्यागेर ब्यापारमा लागेको  विभिन्न आरोह अवरोह पार गर्दै मोविल्याण्ड ग्रुप (जुन कीर्तिपुरमा दर्शन टिम भनेर पनि चिनिन्छ )मा आवद्ध भएको पनि आठ बर्ष पुरा भयो । सर्ब प्रथम त मोबिल्याण्ड ग्रुपका अध्यक्ष दिनेश दर्शनधारीज्यू लगायत टीम मेम्बरहरु प्रति आभार ब्यतm गर्दछु ,मलाई यो अवसर प्रदान गर्नुभएको मा । ग्रुप अन्तर्गत विभिन्न कम्पनीहरु मार्फत विभिन्न सेक्टरमा टे«डिङ व्यवसाय गर्दै आईरहेको मोबिल्याण्ड ग्रुपले कृषि, वन, जडिवुटी सम्वन्धि अध्ययन अनुसन्धान गर्ने क्रममा सात बर्ष अघि बारा जिल्ला जितपुर  सिमरा उ.म.न.पा.मा प्राइभेट पाइलट प्रोजेक्ट शुरु ग¥यो । म समाजशास्त्रको विद्यार्र्र्र्थी भ्अयलयmष्अ न्यिदबष्शिबतष्यल को प्रभाब दिमागमा थियो, श्रम हैन जडिवुटीजन्य तयारी बस्तु विश्व बजारमा बेच्नु पर्छ, भन्ने मानसिक्ता बोकेको र केहि वर्ष जडिवुटी जन्य बस्तुहरुको विश्व बजारिकरणको अभ्यास समेत गरेको अनुभवले कृषि, वन र जडिवुटी खेती गर्ने योजनामा आकर्षित भएँ । कृषि क्षेत्रमा आकर्षित हुनुको विभिन्न कारणहरु मध्ये ग्रुपको भिजन महत्वपूर्ण रह्यो । कृषि वन क्षेत्रमा लागेर रोजगारी श्रृजना गर्ने उद्यमशीलताको विकास गर्ने र आत्मनिर्भर कृषि अर्थतन्त्रको लागि इंटा थप्ने कामको थालनी गर्ने मूख्य रह्यो । आयात प्रतिस्थापन र निर्यात प्रवद्र्धन यो मूलुकको आवश्यकता मात्र होइन  अपरिहार्यता हो ।

२.बंैकहरुले दिने कृषि ऋणहरुको बारेमा केहि भन्दिनुस् ।

—बैंकहकले दिने कृषि ऋणको बारेमा भन्नु पर्दा त्यति सजिलो छैन । पहिलो कुरा त कृषि योग्य जमिन जहाँ कृषि गर्नलाई प्रस्ताव पेश गर्ने हो । त्यहि जग्गाको मूल्यांकन अत्यन्त न्यून बैकका मूल्यांकन कर्ताले गरिदिन्छन । कृषि ऋण लिन काठमाण्डौँ भ्याली  भित्र २० फुट बाटोमा परेको घडेरी जग्गा धितो राख्न सके कृषि ऋण लिन सकिन्छ साथमा राम्रो विजनेश प्रोफईल पनि चाहिन्छ । हामी तराईमा कृषि गर्दै आईरहेका छौं । बिगाहा जग्गा छ तर कृषि ऋण लिन काठमाण्डौँको एक टुक्रा जमिन आवश्यक प¥यो । हरेक बैकले  कृषिमा लगानी गर्नैपर्छ भन्ने नीति छ तर सहि कृषकले पाउँछन की पाउदैनन् भन्न सकिन्न । अर्को कुरा राष्ट्र बैंकले जति प्रेसर दिए पनि प्राय बैंकहरुले नै जरिवाना तिर्न तयार हुन्छन् तर सच्चा कृषकलाई ऋण दिन तयार हुन्नन् तर सहकारी बैंक भने फरक देखेको छु । सहकारी बैंकले भने कृषि सहकारी खोजी खोजी बिना धितो पनि प्रोजेक्ट लिएर गएमा ऋणहरु दिएको देखिन्छ । कृषि बिकास बैंकले समेत कृषकलाई नपत्याईरहेको बेला भने सहकारी बंैक नमुनाको रुपमा उभिएको छ ।


३.सरकारले दिई राखेको कृषि अनुदानहरु बारे तपाई के भन्नु हुन्छ ?

—सरकारले दिई राखेको कृषि अनुदान सर्व प्रथम त सह्रानिय छ । कृषि उपज निर्यात गर्ने अन्य मुलुकहरुमा पनि कृषिमा सरकारको अनुदान भएर नै उत्पादन मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छन तर नेपालजस्तो देशमा सरकारको कृषि अनुदानले कृषकहरुको उत्पादन लागत कम गर्न र अन्य मूल्यबाट आयातित कृषि उपजहरुसंग मूल्यमा कतिको प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने वनाउँछु । अहिले नै भन्न सकिने अवस्था छैन । कृषि क्षेत्रको अनुदानको लागि केन्द्र सरकार र प्रदेश सरकारले अनुदान कार्यविधि तयार गरि लागू समेत गरिसकेको छ । कृषि अनुदान दिने निकायहरुले अनुदान दिनुको औचित्य नवुझेसम्म र अनुदान ग्राहीले अनुदान लिनुको महत्व नबुझे सम्म अनुदानले गर्नुपर्ने उत्पादन लागतको अन्तरमा सकारात्मक प्रभाव नदेखिन सक्छ । राज्यले कृषिमा खर्वौ अनुदान दिएको हिसाव आउला तर नेपाली उपभोक्ताले नेपाली उत्पादन महंगो भएर उपभोग गर्न नसके भारतवाट आयातीत दाल, चामल, तरकारी, माछा, मासु, फलफूल र तेल नै  उपभोग गर्नु  पर्ने वाध्यता रहिरहन्छ ।  सरकारले समेत व्याज अनुदान वाला ऋणहरु सहकारी बैंक मार्फत लगानी गरेमा भने यो कृषकहरु सम्म नै पुग्ने देखिन्छ ।

४.कोभिड १९ पछि सबै कृषि तिर आकर्षित भई राखेका छन् तपाईको विचारमा  ठीक की बेठीक ?

—कोभिड १९ ले धेरै कुरा सिकाएको छ । उर्वरभूमि बाँझो राखेर देशले युवाहरुको श्रम बेच्दा दुःख लाग्छ । श्रम किन्ने र तयारी बस्तु बेच्ने व्यक्ति वा देश धनी हुन्छ भने श्रम बेच्ने र तयारी बस्तु खरिद गर्ने व्यक्ति वा देश गरिब हुन्छ । यो एउटा फर्मुला हो बककभतक खरिद गर्ने व्यक्ति वा देश समृद्घशाली हुन्छ नै । श्रम बेच्ने हाम्रो मुलुकले गतवर्ष मात्र अन्न वाली ५२ अर्वको, माछा मासु ८ अर्वको फलफुल १८ अर्वको , तरकारी २९ अर्वको, तेल ३७ अर्वको आयात गरेको छ । कृषिमा आत्मानिर्भर हुन सबै नै कृषितिर आकर्षित हुन जरुरी छ नत्र रोगले होइन भोकले मर्ने दिन निश्चित आउँछ तर कृषि क्षेत्रमा लाग्नेहरुको लागि राज्यको तर्फबाट नीतिगत रुपमा सम्मानित बनाउने वातावरण उत्पादित वस्तुहरुको उचित मुल्यमा बिक्रि गर्न पाउने सुनिश्चितता उत्पादित बस्तुहरुको भण्डारण व्यवस्थाको लागि गोदाम तथा चिस्यान केन्द्रहरुको निर्माण गरि खाद्य सुरक्षाको व्यवस्था जोखिम न्युनिकरणको लागि वाली तथा पशु विमाको व्यवस्था उन्नत विउ विजन कीटनाशक औषधि कृषि र पशु पालनका लागि चाहिने औजार उपकरण खरिद गर्न अनुदान वा सहुलियत कर्जा व्यवस्था नभएसम्म भारत तथा अन्य मुलुकबाट आयात हुने कृषि उपजसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सकिदैन । अर्को कुरा कृषिमा मात्र होइन कुनै पनि क्षेत्रमा केही पनि जानकारी नराखी होम्मिनु भनेको आत्माघाती गोल गर्नु सरह हो । नेपाल कुनै बेला कृषि प्रधान देश भनेर चिनिन्थ्थो तर कृषिबाट नै बितृष्णा भएर लाखौँ नेपाली बिदेसिएको थियो । अब पनि फेरी केही नसोची विज्ञहरुसँग सल्लाह नलिई कृषिमा ठूलो स्कोप, अनुदान, ऋण छ भनि हामफाल्दा दुर्घटना नहोला भन्न सकिन्न ।

५.तपाईहरुले नेपालकै ठुलो मध्यको भैसी पालन गर्न थल्नु भएछ, गाई बाख्रा नगरी किन भैसी नै रोज्नु भएको ?

—कृषि वन पश्चात सबभन्दा बढि पशु पालन सम्बन्धी अध्ययन अनुसन्धान ग¥यौं । भैसी पालनको बजार र भविष्य हेर्दा अधिकतम मुनाफा दिने देखेर विगत २ वर्ष देखि१०० वटाभैसी पालेर दुध, गोवर, मुत्र र पाडाबाट कति मुनाफा लिन सकिन्छ भन्ने अनुभव गरि ५०० भैसी पालन गर्ने योजना बनाएका छौ । गाई बाख्रा नगरि भैसी पालन नै रोज्नुको कारणहरु भैसीलाई कालो सुन पनि भनिन्छ, नेपालमा मासुको खपत र बजार राम्रो छ, रोग सहन क्षमता बढी भएकोले जोखिम न्युन छ, दुधमा घ्युको मात्रा बढी हुन्छ, नेपाली बजारमा गाईको भन्दा भैसीको दुधको मुल्य राम्रो छ, पाडा जन्मेको खण्डमा मासुको लागि बिक्रि गर्न सकिन्छ । भैसी पालन सँगै डेरी उद्योग संचालन गर्ने र डेरी जन्य बस्तु तयार गरि बजारमा विक्रि वितरण गरेर मुनाफा कमाउने लक्ष्य लिएका छौं ।

 

६.तपाईंहरुले डेरी पनि खोल्छु भन्नु भयो, कहिले सम्म, हामीले प्रडक्ट खान पाउँछौं होला ?

—हजुर भैंसी पालन त्यो पनि यति ठूलो संख्यामा शायद नेपालकै नमुना हुन सक्छ । दुध र मासु उत्पादनको लागि लक्षित गरेर भैसी पालन गरि रहेका छौं । तसर्थ डेरी उद्योग खोलेन भने भैंसी पालन परियोजना पूर्ण हुन सक्दैन । एउटा भैंसीले दैनिक ८–१० लिटर दुध दिन्छ भने मासुको लागि रांगा पालन गर्ला ६५० देखि ७०० केजीसम्म तौल हुने भैसी पालनको कारण डेरी उद्योग संचालन गर्ने तयारी प्रडक्टस् घ्यू, पनिर, बटर, खुवा, चिज लगायतका विभिन्न्न वस्तुहरु काठमाण्डौं ल्याई बिक्रि वितरण गर्ने लक्ष्य भएकोले खान नपाउने कुरै भएन ।  डेरी उद्योग संचालन गर्ने परियोजना तयारी अवस्थामा छ तर कोभिड १९ ले शुरु गर्न सकेका छैनौ । निकट भविष्यमा शुरु गर्ने योजनामा छौं । भैसीको संख्या थप्दै छौं । किसान समूहहरुलाई भैंसी पालन गराउंदै छौं । जसको दुधदेखि पाडासम्म खरिद गरि दिने सम्झौता गरेर भैसी पालनमा सहभागी गराउदै आएका छौं ।

७.भर्मि कम्पोष्टको बारेमा पनि केहि दिटेलमा भन्दिनुस,

—भर्मि कम्पोष्ट भनेको गड्यौले मल हो, गड्यौला पालन गरेर उत्कृष्ट मल उत्पादन गर्न सकिन्छ । सानो परिमाणमा घरको फोहोर मैला व्यवस्थापनको हिसाबले भर्मि कम्पोष्ट बनाउन सकिन्छ भने ठूलो परिमाणमा भैंसीहरुले दिने गोबरबाट भर्मि कम्पोष्ट मल बनाउन सकिन्छ जुन गोबर मल २÷३ रुपैया किलोमा पर्ने मललाई भर्मि कम्पोष्ट बनाउंदा प्रति किलो ३०÷– सम्म मूल्य लिन सकिन्छ । जुन भर्मि कम्पोष्ट मलको रुप हेर्दा चियापत्ति जस्तो दाना हुन्छ, कुनै दुर्गन्ध हुंदैन भने मल पनि उत्कृष्ट हुने भएकोले भैसी पालन संगै गड्यौला पालन गरेर भर्मि कम्पोष्ट मल उत्पादन गर्ने योजना बनाएर एउटा टे«निङ्ग आयोजना गरि सहभागि समेत भई सकेका छौं । निकट भविष्यमा कीर्तिपुरमा फेरि टे«निङ्गको आयोजना गर्ने छौं । किचेनबाट निस्कने फोहोरको व्यवस्थापन गरि भर्मि कम्पोष्ट उत्पादन गर्न सिकाउने र उत्पादन भएको मल खरिद समेत गरि फोहरबाट पैसा बनाउन सिकाउने योजनामा छौं । 

८.कीर्तिपुर सन्देशका पाठकहरुलाई अरु केहि भन्न चाहानु हुन्छ की ?

सर्वप्रथम त कीर्तिपुर सन्देशलाई धन्यवाद ज्ञापन गर्दछु । पाठकज्यूहरु समक्ष आफ्ना अनुभव, योजनाहरु भन्न सुनाउन मौका दिनु भएकोमा÷सम्पूर्ण पाठकज्यूहरुलाई विनम्र अनुरोध गर्न चाहान्छु । कृषि क्रान्ति गर्ने अवसर आएको छ । राज्य स्तरबाट पनि कृषिलाई प्रोत्साहन गर्ने नीतिगत तर्जुमा भएको छ तर कृषिको समय आएको छ भन्दैमा ज्ञान नै नभईकन संभाब्यता अध्ययन नगरिकन कुनै क्षेत्रमा हात नहाल्नुहोस । कृषि भन्दैमा सोचे जस्तो त्यति सजिलो छैन । यसको लागि पनि व्यवसायिक ज्ञानको जरुरत पर्छ । हाम्रो सन्देशहरु ध्यानपूर्वक पढि व्यवहारमा उतार्नु चाहनु हुनेलाई कृषि क्षेत्रमा स्वागत गर्न चाहन्छौं र सहकार्य गर्न च्छुकहरुलाई ढोका खुल्ला गर्दछौं । कृषि व्यवसाय गरौं आत्म निर्भर बनौं ।        

Saturday, June 20, 2020

नखाएको विष—थुनुवाको डायरी —१२

नखाएको विष—थुनुवाको डायरी —१२



२०६७/०७/२४ (१० नोवेम्बर २०१०) बुधवार—३५औँ दिन

ओम शान्तिमा गएँ । आज इन्जिनियर सुदिप भाइजीले दानको महिमा बारे बताउनु भयो । दान दिनुपर्छ । दान दिंदा त्यसको सदुपयोग हुन्छ कि हुँदैन त्यो पनि ख्याल गर्नुपर्छ । एउटा हट्टाकट्टा मान्छे भीख मागिरहेको हुन्छ । उसलाई भीख दिनु भनेको उसलाई अल्छी बनाउनु हो । उसले सडकपेटीमा बसी बसी पैसा पाउँछ भने किन काम गर्छ ? त्यसैले उसलाई दिएको दान वरदान होइन अभिशाप हुन्छ । यो कुराले मलाई साह्रै प्रभावित पा¥यो ।

अर्काको घरमा घरेलु नोकरनी भएर बसेका केटीहरूलाई आफ्नो घरमा ल्याएर पढाएँ । आफ्नै सन्तानजस्तो माया गरेर पाली राखेँ । मैले उनीहरूलाई देखावटी मात्र होइन भावनात्मक रूपले पनि माया गर्थेँ । शिक्षा दीक्षा दिएँ । काम विगार्दा गाली पनि गरेँ । उनीहरू स्वावलम्वी बनोस् भनेर पत्रिका बेच्ने काम मिलाइ दिएँ । उनीहरूको पनि मिठो खाने, राम्रो लगाउने चाहाना होला । ती चाहानाहरू मैले पूरा गरी दिन सक्दिनँ । 

एक वर्ष भयो डा.डंगोलले उनीहरूको पालन पोषणको लागि एक रुपैयाँ दिनु भएको थिएन । उहाँले त एक वर्ष पहिले नै उनीहरूलाई घर पठाईदिनु भन्नुभएको थियो । मैले मानिनँ । अहिले उनीहरूलाई घर पठाएर के गर्ने ? एस.एल.सी. पास भएपछि मात्र पठाउने भनेर मैले आफ्नै खर्चमा पाली राखेको थिएँ । आज उनीहरूकै कारण म जेलमा परेको छु । मैले दिएको दान मेरो लागि अभिशाप बन्यो । पत्रिका बेचेर पैसा पाएपछि उनीहरूले राम्रा राम्रा लुगाहरू किन्न थाले । मैले केही पनि भनिनँ । समय समयमा उनीहरू फिल्म पनि हेर्न जान थाले । अहिले उनीहरूको उमेर नै राम्रो लगाउने, राम्रो हेर्ने, घुम्ने खाने हो भनेर चुप लागेँ । मेरो यो सदासयलाई उनीहरूले दुरुपयोग गरे । बच्चाहरू जतिसुकै ठूलो भए पनि आमाबाबुको नजरमा बच्चै लाग्छ भने जस्तै मैले उनीहरूलाई तरुणी भएको महसुसै गरिनँ । यो मेरो भूल थियो ।

निर्मलाको बारेमा सम्झेर ल्याउँदा उनी त साह्रै चेपारे रहिछिन् । मलाई सासै पिच्छे ‘ओ ड्याडी’, ‘नजराम बा’ सम्बोधन गरेर थाक्दैनथी । मलाई ड्याडी नभन सर भन भनेँ किनभने अरूले मलाई ड्याडी भनेको छोरालाई मन पर्दैन । उनी शुक्रवार ब्रत बस्थिन् । ब्रत बस्दा दूध केरा मिठाइ खुवाउँथेँ । उनलाई मैले कति माया गरेको थिएँ । कति विश्वास गरेको थिएँ । त्यसैले त ०६६ सालको दशैँमा उनलाई नरेश बटालासँग कैलाली पठाएँ । नरेश कीर्तिपुर दर्पण पत्रिकाको सम्पादक भएर काम गरिरहेको थियो । उसले उनलाई बहिनी भन्थ्यो । दुवैजना पश्चिम नेपालका थिए । महिला र पुरुषको हरेक सम्बन्धलाई यौनको दृष्टिकोणले मात्र हेर्नु हुँदैन भन्ने मेरो मान्यता त्यसैले उनी र नरेशलाई बहिनी दाजु ठानी रात्रि बसमा कैलाली पठाई दिएँ ।

सबैको मन मेरोजस्तो कहाँ हुनु ? आगो नजिक सुकेको दाउरा राखेपछि आगोले टिप्छ । गाईको अगाडि हरियो घाँस राखी दियो भने खान्छ । यति पनि विचार गर्न नसकेको कस्तो मूर्ख मान्छे म । घरबाट फर्केर आएदेखि उनीहरू दुई जनाको हिमचिम बढ्न थाल्यो । नरेश समय कुसमय होस्टेलमा आउन थाल्यो । एकदिन मैले उसलाई भनेँ, यो होस्टेलमा केटा मान्छेहरू आउन मनाही छ । तपाई यसरी आउनुभयो भने यहाँ टोलका मान्छेहरूले कुरा काट्छन् ।

त्यस बेलादेखि नरेश घरमा आउन छाड्यो । पत्रिका बेच्न जाँदा ग्राहक चिनाइ दिने भनेर निर्मला र नरेश सँगै हिंडथे तैपनि दाजु बहिनी हो भनेर मैले मतलव राखिनँ । २०६६ साल मंसिर १५ गते निर्मलाको १६ औँ जन्मदिन मनायौँ । त्यसबेला पनि नरेशलाई बोलाइएको थियो । नरेशले उपहार लिएर आयो । उनको जन्मदिन मनायो । खाजा खुवाइन् । नरेशलाई मसँगै बाहिर ल्याएँ ।

२०६६ सालको माघ महिनामा पनौतीमा १२ वर्षे मेला सुरु भयो । निर्मलाले मलाई मेलामा जाउँ भनिन् । मलाई भीडभाड मन पर्दैन । त्यसैले मैले जान्न भनेँ । अनि एकदिन उनले भनिन्, “सर मेरो साथीहरूको आमाबुबासँग म पनि पनौती मेलामा जान्छु है ?”
साथीको आमाबाबुसँग जाने भनेपछि मैले हुन्छ भनेँ । उनी गइन् । कुन बेला फर्केर आइन् मलाई थाहा भएन । त्यसको चारपाँच दिनपछि रचना भेट भयो ।

“सर, निर्मलाको केटा साथी छ । अस्ति रत्नपार्कबाट केटासँग हाँसीहाँसी कुरा गरेर आइरहेकी थिइ । लोग्ने स्वास्नी जस्तै टाँसेर आएकी थिइन् ।” रचनाले भनिन् ।

त्यसपछि मैले निर्मलासँग सोधेँ । उनले भनिन्, “साथीसँग रत्नपार्कसम्म आएँ । उनीहरू बजार गर्ने भनेर गए । त्यहीँ नरेश दाइ भेट भयो । हामी पाँगा दोबाटोसम्म सँगै आएका थियौँ ।”

उनले यति भनेपछि मैले यो कुरालाई पनि खासै महत्व दिइनँ । निर्मलाले भूmटो बोल्दैन भन्ने मेरो विश्वास थियो । समय बित्दै गयो । शिवरात्री आयो । निर्मलाले शिवरात्रीको दिन पशुपति जाने भनिन् । म नजाने भनेँ । उसो भए उनी साथीहरूसँग जान्छु भनिन् । उनी धर्मभिरू केटी पशुपति जान दिउँ भनेर हुन्छ भनेँ । उनी पशुपति गएर आइन् । कस्तो छ शिवरात्री भनेर सोधेँ । खूव रमाइलो भयो । कस्ता कस्ता मान्छेहरू आएका रहेछन् । कस्तो कस्तो दृश्य हेर्न पाइयो भनेर वर्णन गरिन् । चार पाँच दिनपछि संस्थाका दुई तीनजना केटीहरूले निर्मला आफ्ना केटा साथीसँग शिवरात्रीमा पशुपति घुमेर आएको बताए । मैलै उनीसँग सोधेँ । 

साथीहरूसँग गएकी थिएँ । रत्नपार्कमा नरेश दाइ भेटेर सँगै आएको भनिन् । केही दिनपछि कीर्तिपुर दर्पणमा शिवरात्रीको बारेमा लेख प्रकाशित भयो । त्यो लेखमा त्यहाँको दृश्यको वर्णन लेखेको र निर्मलाले भनेको ठ्याक्कै मिल्यो । अब मेरो मनमा शङ्का उठ्यो । तैपनि मैले निर्मलालाई केही पनि भनिनँ ।

उनले साथीसँग पनौती गएकी भनेकी थिइन् । त्यो साथीको घरमा गएर सोधेँ । उनीहरू कोही पनि अहिलेसम्म पनौती गएकै थिएनन् । त्यसैगरी शिवरात्रीमा सँगै गएको भनेकी साथीलाई भेट्न गएँ । उनीहरू पशुपतिमा गएको त हो तर निर्मलासँग गएको होइन भनिन् । यो कुरा सुनेर मलाई निर्मलादेखि साह्रै रिस उठ्यो । मलाई कसरी ढाँटेकी, मेरो विश्वासलाई कुठाराघात गरिन् । उनलाई मारूँ कि काटूँ जस्तो भयो । तैपनि उनीहरूको अन्तिम परीक्षा नजिक थियो । अहिले यस्तो कुरा निकालेँ भने जाँचमा असर पर्न सक्छ भनेर मैले केही पनि भनिनँ । बरु परीक्षा नसकिएसम्म कुनै पनि पत्रिका बेच्नु पर्दैन भनेर रोकेँ ।

चैतमा उनीहरूको जाँच सकियो । मैले माथिका कुराहरू भनेर निर्मलासँग सोधेँ, “तिमीहरूको पे्रम सम्बन्ध छ भनेर मैले थाहा पाइसकेको छु । नढाँटीकन भन, तिमीहरू दुई जनामा कहिले कसले प्रेम प्रस्ताव राखेको थियो ?”

“दशैँमा घर जाँदा रिंगटा लागेर म नरेश दाइको काखमा टाउको राखेर गइरहेकी थिएँ । उहाँले विस्तारै मेरो संवेदनशील अंग चलाउन थाल्नुभयो । मैले नचल्नु भनेँ । उहाँले म तिमीलाई प्रेम गर्छु । विवाह गर्न चाहन्छु भन्नुभयो । पनौती र पशुपतिमा उहाँले नै घुमाउन लैजानु भएको थियो ।”
“अब म तिमीलाई यहाँ राख्दिनँ । यो घरमा ताला लगाई दिन्छु ।” मैले भनेँ ।

“म त यो घरबाट कहीँं पनि जान्न । तपाईंले मारे पनि काटे पनि तपाईंसँगै रहन्छु । म ममी कहाँ गएँ भने ममीले पाल्नै सक्नुहुन्न । मलाई या त अर्काको घरमा काम गर्न पठाइन्छ या बिहे गरेर पठाई दिनुहुन्छ होला । मलाई पढ्न साह्रै्र रहर लागेको छ ।” सविताले भनिन् ।

“बा, मलाई माफ गर्नुहोस् । अब म नरेशसँग बोल्दिनँ । अब म पढ्नेतिर ध्यान दिन्छु ।” निर्मलाले भनिन् ।

निर्मला र नरेशको सम्बन्धको बारेमा अब एकचोटि नरेशसँग पनि सोध्नु प¥यो भन्ने विचार गरें । एकदिन जनसेवा मा.वि.को कार्यक्रममा नरेशसँग भेट भयो । उसलाई एक्लै चौरमा बोलाएर निर्मलाले भनेको कुरा सोधेँ । उसले पनि इन्कार गरेन । 

“के कसैलाई मन पराउनु अपराध हो ?” भनेर प्रतिप्रश्न ग¥यो ।
“मन पराउनु अपराध होइन । मन परेको भए विवाह गरेर लैजाऊ ।” मैले भनेँ ।

“अहिले नै कहाँ विवाह गर्ने ? मेरो पढाई नै सकेको छैन । आफ्नो खर्च त धान्न सकेको छैन । उसलाई कसरी पाल्ने ?” नरेशले भन्यो ।
“उसो भए मन प¥यो भनेर घुमेर हिँडने भए म निर्मलालाई पाली राख्न सक्दिनँ । यो कुरा तिमीले निर्मलाको अगाडि राख्नुपर्छ । आजै साँझ तिमी धुसि घरमा आउनु ।” मैले भनेँ ।

त्यही दिन साँझ ५ बजे नरेश धुसि घरमा आयो । निर्मला र नरेशलाई अगाडि राखेर कुरा गर्दा दुवै जनाले एक आपसमा पे्रम भएको स्वीकारे तर पढाइ नसकिएसम्म विवाह नगर्ने भने । यसरी प्रेम गरेर हिँड्ने भए म निर्मलालाई यहाँ राख्न सक्दिनँ । घरबाट निस्कि जाऊ भनेँ । निर्मला मेरो खुट्टा समातेर रोइन् र माफी मागिन् । मलाई उनीप्रति दया जाग्यो र मैले भनेँ, “उसो भए आइन्दा तिमीहरू भेट्न पाउँदैनौँ । बोल्न पनि पाउँदैनौँ । अब भेटेर बोलेको देखेँ भने निर्मलालाई एक मिनेट घरमा राख्दिनँ ।”

“हुन्छ बा, तपाईंको कुरा मान्छु । अबदेखि हामी भेट्दैनौँ भेटे पनि बोल्ने छैनौँ । मलाई घरबाट निकाल्ने कुरा नगर्नुहोस् बा ।” निर्मलाले मेरो हात समातेर भनिन् ।

“हेर नरेश अब तिमीले निर्मलालाई फकाउने फुस्लाउने गरिस् भने ठिक हुँदैन ।” मैले भनेँ ।

   निर्मलालाई कीर्तिपुर दर्पण बेच्न प्रतिवन्ध लगाई दिएँ । सहिद पत्रिका र ज्वजलपा मात्र बेच्न दिएँ । तीज आउन लाग्यो तीनै जनालाई एक एक जोर नयाँ लुगा राखिदिएँ । केहीदिन अगाडि सविताको मोबाइलमा आई लभ सविता भन्ने एसएमएस देखेँ । कसले पठाएको भनेर सोध्दा उनले केही पनि भनिनन् । उनीहरूलाई दिइराखेको मोबाइल खोसेर लिएँ ।

तीजको दिन निर्मलालाई नरेशसँग शिवालयमा घुमेर आएको देखेँ । मलाई रिस उठ्यो । मैले जति भने पनि नमान्ने । त्यसको केही दिनपछि मैले निर्मलाको डायरी फेला पारेँ । डायरी हेरेपछि मलाई डर लाग्यो । उनी त नरेशप्रति पागल भइसकेकी रहिछिन् । उनी कुनै पनि बेला नरेशसँग भाग्न सक्छिन् नभए आत्महत्या गर्न सक्छिन् । 

अब यिनीहरूलाई पालीराखेँ भने मेरो बेइज्जत हुनुबाहेक अरू केही हुँदैन । त्यसैले मैले उनीहरू तीनैजनालाई भनेँ, “अब म तिमीहरूलाई पाल्न सक्दिनँ । संस्थाले पैसा पनि दिएको छैन । मसँग पनि पैसा सकियो । त्यसैले निर्मलालाई दशैँमा घर पठाई दिन्छु । फर्केर नआउनु । तिमी त्यहाँ कुन स्कूलमा पढ्ने हो मलाई खवर गर्नु । म पैसा पठाईदिन्छु । निरूलाई एस.एल.सी. जाँच नसकिएसम्म मेरो नयाँवजार घरमा राख्छु । एस.एल.सी. जाँचपछि घर पठाई दिन्छु । सविता पनि ममीको घरमा जाने ।”

मेरो कुरा सुनेर उनीहरू रुन थाले । मैले वास्ता गरिनँ । उनीहरू जति रोए पनि अब मेरो निर्णय परिवर्तन नहुने बताएँ । उनीहरूको चामल सकियो । अरूबेला चामल सकिने बित्तिक्कै एक बोरा चामल किनिदिन्थेँ । यो पटक पाँच किलो चामल मात्र किनि दिएँ । यसले गर्दा अब मैले उनीहरूलाई निकाल्ने नै भयो भन्ने लाग्यो होला । मैले उनीहरूलाई किन निकालेको भनेर कसैले सोध्यो भने के कारण बताउने ? केटाहरूसँग लागेर निकालेको भन्दा आफ्नै बेइज्जत हुने । बच्चाहरूको दिमाग त हो नि । उनीहरूले आपूm बच्नको लागि ममाथि दोष थोपर्ने सोचे होलान् । विरालोलाई कोठामा थुनेर पिट्नु हुँदैनथ्यो । मैले उनीहरूलाई निकाल्ने कुरा गर्दा उनीहरूको दिमागले आपूm बच्ने उपाय सोच्न थाले ।

त्यही बेला सविताले गोरखनाथ स्कूलमा मोबाइल चोरेछ । मास्टरहरूले केरकार गरेछ । मलाई भनेर होस्टेलबाट निकाल्न लगाउँछु भन्दा म त्यहाँ बस्न चाहन्न भनेछ । किन होस्टेलमा नबस्ने भनेर सोध्दा सरले यौन दुव्र्यवहार गर्छ भनिन् । 

गोरखनाथका एकजना मिसले भ्वाइस अफ चिल्ड्रेन नामको संस्थामा खवर गरेछ । होस्टेलमा रहेका अरू दुईजना केटीहरूलाई पनि संरक्षण दिन्छु भनेर फकाएछ । घर जाने मन नभएका केटीहरूलाई संरक्षण दिन्छु भनेपछि मेरो विरुद्ध उजुरी दिन तयार भएछन् । भ्वाइस अफ चिल्ड्रेन संस्था बकुलाले माछा ढुके जस्तै यस्तै कुरा खोजेर हिड्थ्यो । उसलाई ढुङ्गा खोज्दा देवता भेटे जस्तो भयो ।

मानिस कति स्वार्थी हुँदोरहेछ । आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न अर्काको ज्यान समेत लिन तयार हुन्छन् । उनीहरूले मेरो माया ममता सबै बिर्सिदिए । नेपालको कानूनले महिला तथा बालबालिकाहरूलाई यतिसम्म अधिकार दिएका छन कि उजुरीको भरमा प्रतिवादीलाई थुनछेक गरेर जेल चलान गर्दारहेछन् । त्यही कानूनले आज मलाई बन्दी बनाएको छ । काठमाडौं जिल्ला अदालतबाट पेशीको कागज आएको छ । २०६७÷०८÷२६ गतेको पेशीको खवर आएको रहेछ । त्यो दिन जाहेरवालाहरू तथा मौकामा बुझिएका मानिसहरू र प्रतिवादीको साक्षी बकपत्र समेत हुने जानकारी गराइएको रहेछ । मैले कागजमा सही गरिदिएँ ।

पुनरावेदनमा पहिलो पेशी
२०६७/०७/२५ (११ नोवेम्बर २०१०) विहिबार ३६औँ दिन बिहिवार 

म घरबाट निस्केको आज पचास दिन भयो । चौध दिन हनुमान ढोका प्रहरी हिरासतमा बसेर आएँ । आज यहाँ आएको छतीस दिन भयो । आज म छुटूँला भन्ने सबैको आशा छ । म आज छुट्छु कि भनेर हिजो बेलुका ओम शान्ति हलमा मलाई मुरली पढ्न लगाइएको थियो । यहाँको परम्परा अनुसार छुटेर जानेले मुरली पढेर सुनाउने । अनि आफ्नो अनुभव सुनाउने । मैले मुरली पढेर सुनाएको थिएँ । पहिलोचोटि मुरली पढेको कस्तो होला भनेर मनमा पीर थियो । त्यसैले होशियारपूर्वक मुरली पढेँ । पढ्दै जाँदा मलाई डर लागेन । मेरो मनमा उत्साह बढ्यो । मुरली पढिसकेपछि साथीहरूले अनुभवीले जस्तै धेरै राम्रो पढ्नु भयो भने । अब मलाई अनुभव सुनाउन भन्नुभयो ।

मैले आफ्नो परिचय यसरी दिएँ— लौकिक रूपमा मेरो बुबा जगन्नाथ महर्जन, आमा श्रीकुमारी महर्जनको कान्छो छोरा म नजर राम महर्जन, घर पाँगा कीर्तिपुर । छोटकरीमा भन्ने हो भने म एकजना अभागी, असफल व्यक्ति हुँ । निरंकूश पञ्चायत व्यवस्थाको विरोधमा लागेका कारण २०३३ सालमा बी.ए. पास गरेर पनि ‘व्यवस्थाप्रति आस्था नभएको’ आरोपमा सरकारी नोकरी पाइनँ । वीरगञ्ज गएँ । धेरै दुःख कष्ट गरेर आफ्नै मेहेनत र पौरखले कोइला व्यापार गरेँ । पैसा कमाएँ । अरूलाई पनि कमाउन लगाएँ । पञ्चायती व्यवस्था विरुद्ध जिन्दगीभर लागेँ । पञ्चायत व्यवस्था ढल्यो पनि । बहुदलीय व्यवस्था आयो । नयाँ सरकार बन्यो । नयाँ आर्थिक नीति आयो । खुल्ला बजार अर्थनीति ल्यायो । जसले गर्दा नेपालको अर्थतन्त्र भारतको हातमा गयो । भारतबाट कोइला ल्याएर नेपालमा व्यापार गरिरहेको मेरो कोइला व्यापार बन्द भयो । भारतीयहरूस“ग प्रतिस्पर्धा गर्न नसकेर व्यापार छाड्नु प¥यो । व्यापार वन्द हुँदा लाखौं लाख घाटा भयो । फाईदाहुन्जेल पार्टनरहरूले आफ्नो हिस्सा लियो । घाटा हुँदा म एक्लैको थाप्लोमा राखेर भागे । त्यसपछि बारा जिल्लामा ईट्टाभट्टाको काम गरेँ । राजनैतिक कारण विपक्षीहरूले ईट्टाभट्टामा चीम्नि ढाल्ने, मिस्त्रीलाई अपहरण गरेर मलाई कामै गर्न दिएनन् । बाध्य भएर ईट्टाभट्टा बन्द गर्नुप¥यो । त्यसमा पनि घाटा भयो । त्यसपछि काठमाडौं आएँ । काठमाडौं आएर समाजसेवा गर्न थालेँ । जताततै मेरो प्रशंसा हुन थाल्यो । नेपाल भाषाको साप्ताहिक पत्रिका ‘ज्वजलपा’ निकालेँ । थोरै समयमा त्यसले पनि खूब चर्चा पायो । आज त्यही समाजसेवाका कारण म कारागार आउनु परेको छ । सायद शिव बाबाको यही इच्छा हो कि † अब म ब्रम्हचर्य नियममा बसेर शिव बाबाको ध्यान तथा सेवा गर्नेछु ।

अंग्रेजीमा एउटा उखान छ A rolling stone gathers no moss गुडिरहेको ढुंगामा लेउ लाग्दैन । हो म पनि गुडिरहेको ढुगा त हुँ नि । पाँगाबाट वीरगञ्ज गएँ । वीरगञ्जबाट कीर्तिपुर बस्न आएँ । त्यसैले मैले जिन्दगीमा असफलता बाहेक सफलता पाउन सकिन । 

म अभागी, कर्म खोटो मानिस पनि हूँ । मेरो मनले चाहेको कुरा कहिल्यै पूरा भएन । बालककालमा धेरै पढेर डाक्टर, इन्जिनियर बन्ने चाहना थियो । एक कक्षामा प्रथम भएर तीन कक्षामा गएँ । तीन कक्षाबाट पनि प्रथम भएर पाँच कक्षामा गएँ । पाँच कक्षामा पनि प्रथम भएर सात कक्षामा गएँ । जल विनायक स्कूलमा पढ्न सकियो । जनसेवा प्रौढ हाईस्कूलमा विहान कक्षा ८ मा भर्ना भएँ । विहानभरि पढेर दिनभरि यताउता घुम्न थालेँ । मेरो पढाई कमजोर भयो । आठ कक्षा पास गरेपछि मेरो पञ्चमामाले शान्ति निकुञ्ज हाईस्कूलमा कक्षा नौमा भर्ना गराई दिनुभयो । कक्षा नौ र दश त्यहिँ पढेँ । एल.एल.सी. जाँच दिने बेलामा मेरा साथीहरू ट्यूशन, कोचिंग पढ्न गए । मेरो सिकर्मी बुबाको एक्लो कमाईले परिवार धान्न मुस्किल थियो । पैसाको अभावमा मैले ट्युशन कोचिंग केही पनि राख्न सकेन । त्यसैले एस.एल.सी. तृतीय श्रेणीमा पास भएँ । बालक कालदेखि मेरो डाक्टर, इन्जिनियर बन्ने सपना सबै चकनाचूर भयो ।

जिन्दगीमा एउटी केटीसित ६ वर्षसम्म प्रेम गरेँ । त्यो प्रेम पनि सफल हुन सकेन । कहिल्यै नदेखेकी, नबोलेकी केटीसँग विवाह भयो । उनैलाई माया गरेँ । जीवन आनन्दले वितिरहेको थियो । ५५ वर्षको उमेरमा होसपासै नभइकन चिनी रोग लाग्यो । चिनी रोग लागेपछि मान्छेको यौनशक्ति क्षिण हुँदोरहेछ । मेरो यौन शक्ति समाप्त भयो । हामी लोग्ने स्वास्नीले यौनलाई मनोरञ्जनको साधन कहिल्यै बनाएका थिएनौँ । त्यसैले म नपुंसक भए पनि स्वास्नीको व्यवहारमा खासै अन्तर भएन । झन सहानुभूति पाएँ । म जस्तो नपुंसक भइसकेको मान्छेलाई जवर्जस्ती करणी उद्योगको अभियोग लगाएर आज जेल पठाइएको छ । कस्तो विडम्बना † अरूले भन्छन् खाएको विष पो लाग्छ नखाएको विष पनि लाग्छ र ? आज मलाई नखाएको विषले पोलिरहेको छ । पुरुषले आफ्नो पुरुषार्थ देखाउन भूmटो यौनशक्तिको वर्णन गर्छन् । यौनशक्ति नभएको पुरुषलाई ‘हिजडा’ भन्छन् । आज परिस्थितिले गर्दा मैले चिल्लाईचिल्लाई भन्नु परिरहेको छ ‘म हिजडा भइसकेको छु । मलाई डायबिटिज –२ भएको छ ।”

बाहिर महादेव मन्दिरको घण्टा बज्यो ट्वाङ्ग ट्वाङ्ग म जस्तै निन्द्रा नलागेको कोही उठेर आए होला । यो जेल हो । यहा“ भित्र बस्ने प्रत्येक मानिसको आ–आफ्नै पीडा छ । तर त्यो पीडा लुकाएर हाँस्न प्रयत्न गर्छन् । पीडा वोध त कहीँ न कहीँ अवश्य झल्किन्छ । कानूनको चक्करमा परेर कतिजनाको जीवन वर्वाद भइसकेको छ । साथी दिनेश कुमार बस्नेतकै कुरा गरूँ । उसको लेखा परीक्षण गर्ने एउटा कम्पनी छ । अर्को एकजना साथीसँग मिलेर लेखापरीक्षण गर्थे । उसको जन्म मकवानपुरको दामनमा भएको थियो । उसले सानेपामा घर पनि बनाई सकेको थियो । उसको स्वास्नी, दुई छोरा र एउटी छोरी थिए । उसले महिनाको एक देढ लाख रुपैयाँसम्म कमाउँथ्यो । उसको जीवन आनन्दले बितिरहेको थियो ।

एक विहान, उसको जीवनको कालो विहान । सँधैझै ऊ मर्निंग वाक गर्दै थियो । उसँग एक जना साथी पनि थियो । साथी भनेर पूरा मिल्ने साथी पनि होइन । विहान विहान घुम्न आएर मात्र चिनेको थियो । त्यतिकैमा उसको मोबाइलको घण्टी बज्यो । उताबाट उसको एकजना परिचित साथीको आवाज आयो, “एउटा नाक छ । लिने मान्छे छ ?”
“के को नाक गैंडाको सिंग खोइ मलाई त थाहा छैन । कोही किन्ने मान्छे मैले चिनेको पनि छैन ।”
“मगाउनुस्, मगाउनुस् म बेचिदिन्छु ।” सँगै हिंडिरहेको साथीले भन्यो, “आजकल सुन बेच्न समय लाग्ला । यो सिंग बेच्न समय लाग्दैन ।”

दिनेशले फोन गर्ने साथीलाई तुरुन्तै सिंग लिएर आउन भन्यो । उसको साथीले झोला लिएर आयो । उसले सामानै नहेरिकन साथीलाई झोला दियो । बीस मिनेट भित्रमा साथीले झोलामा दश लाख रुपैयाँ ल्याई दियो । दिनेशले त्यो पैसाको दश बित्तामध्ये एउटा बित्ताबाट २५ हजार झिकेर बाँकी रुपैयाँ सामानवाला साथीलाई दियो ।

त्यसको दुई वर्षपछि अचानक राति १२ बजे दिनेशको सानेपास्थित घरमा प्रहरीले छापा मारेर उसलाई गिरफ्तार ग¥यो । उसले बिक्री गरिदिएको गैंडाको खागवालालाई प्रहरीले समातेछ । उसले पोलेर दिनेशलाई गिरफ्तार गर्न आएका रहेछन । उसलाई चितवन वन कार्यालयमा लगेर केरकार ग¥यो । उसले सिङ्ग बेचे वापत २५ हजार लिएको स्वीकारेको रहेछ । उसलाई चितवन जेल पठाइयो । 

मुद्धा चलाइयो । उसलाई १२ वर्ष कैद हान्यो । लहरो तान्दा पहरो गर्जियो भनेझै १८ जनालाई गिरफ्तार ग¥यो । दिनेश जेल परेको सुनेर उसको आमाको हृदयाघातबाट निधन भयो । उसले जेलमै बसेर काजक्रिया ग¥यो । उसलाई बरोबर जेलमा भेट्न आइरहने उसको दाइ पनि अदालतले उसलाई १२ वर्ष कैद हानेको सुनेर हृदयाघात भई निधन भयो । उसको स्वास्नी पागल भइन् । यो सालको दशैँमा पालुङ् घर जाने भनेर गएकी उसको स्वास्नी वेपता भइन् । म¥यो कि बाँच्यो अहिलेसम्म थाहा भएन । ऊ जेलमा परेपछि सानेपाको उसको घर बाटो फराकिलो पार्ने भनेर विना मुआब्जा भत्काइ दियो । अहिले उसको १७ र १३ वर्षका छोराहरू र १५ वर्षकी छोरीमात्र घरमा छन । घर के भन्ने डेरामा बसिरहेका छन् । कस्तो बिचल्ली ? 

दिनेशलाई २०६३ सालको फागुणमा समातेर चितवन जेलमा २२ महिना राख्यो । त्यसपछि यहाँ ल्याएको पनि २२ महिना भइसक्यो । यहाँ आएपछि उसको १२ किलो तौल घट्यो रे ।

आज धुसिटोलका दाजुभाइहरूमा यज्ञराम दाइ पनि आउनुभयो । उहाँसँग कुराकानी भयो । यहाँसम्म आएर मलाई भेट्नु भनेको त उहाँले पनि मलाई निर्दोष ठान्नु नै हो । धुसिटोलमा के हल्ला छ भनेर सोधेँ ।
“के हल्ला हुने नि । तिम्रा शत्रुहरूले ठिक भयो भन्छन् । अरू सबैले चित्त दुखाएका छन् । आफ्नै बच्चाहरूलाई जस्तो माया गरिराखेको मानिसलाई पनि यस्तो आरोप लगाउन सकेका कस्ता नकच्चरी अधर्मी केटीहरू भनेर गाली गरेका छन् ।” यज्ञराम दाइले भन्नुभयो, “अबदेखि त्यस्ता खातेहरूको संगत नगर्नू ।”

“खोइ रामदाइ उनीहरूले आपूmखुशी गरेको त होइन कसैको वहकावमा आएर गरेको जस्तो लाग्छ ।”
“मुद्दा के भइरहेको छ ?”
“आज १७ नं.पुनरावेदनमा पेशी छ । तारिखमा छुट्न पनि सक्छु होला ।”
“छुटे राम्रो । घरमा आएर भेटूँला । ल अहिले म जान्छु है ?” यज्ञराम दाइ जान लाग्नुभयो ।
म उठ्नै पाएको थिएन । नीम्ता र सरिता आइपुगे । उनीहरूसँग पनि कुराकानी भयो ।

“डा.डंगोल आज कतार जाँदै छ । अरू बच्चाहरूको फीस तिर्नु प¥यो के गर्ने भन्दा नजरराम बाहिर ननिस्केसम्म एक पैसा खर्च गर्दिन । मेरो साथी त जेलमा परेको छ । अरू जेसुकै होस मलाई मतलव छैन भन्नुभयो ।” नीम्ताले भनिन् ।

“अब मंसीर २६ गते जिल्ला अदालतमा साक्षी वकपत्र हुन्छ । सरिता र अनिशालाई अदालतमा ल्याउने जिम्मा तिम्रो भयो ।” मैले नीम्तालाई भनेँ ।

“कस्तो लाजशर्म नभएका केटीहरू आफ्नो बाबुजस्तो मान्छेलाई पनि त्यस्तो आरोप लगाउने ? उनीहरूले गरेर अरूको भविष्य पनि चौपट हुने भयो ।” सरिताले भनिन् ।

उनीहरूसँग निकैबेर कुराकानी भयो । त्यहीबेला नेपालगञ्जको पशुपति दाइ आउनुभयो । म जेलमा परेको खवर कान्तिपुर पढेर थाहा पाएर भेट्न आएको भन्नुभयो । उहाँ आउनु भएपछि नीम्ता र सरिता गए ।
“आफ्नो पार्टीको प्रधानमन्त्री, आफ्नै पार्टीको गृहमन्त्री हुँदा पनि तपाईं जेलमा बस्नु परेको ? पार्टीले केही मद्दत गरेन ?” पशुपति दाइले सोध्नुभयो ।

“खोइ, यस्तो महिला सम्बन्धी मामिलामा पार्टीले हस्तक्षेप ग¥यो भने महिलावादीहरू पार्टीको विरोधमा उत्रन्छन् रे ।”

“यस्तो बुढो मान्छेलाई गलत आरोप लगाउँदा पनि पार्टी चूप लागेर बस्यो भने त्यो पार्टीको सदस्य हुनुको के औचित्य रह्यो । भ्वाइस अफ चिल्ड्रेन भनेको डलर खेती गर्ने संस्था हो । तपाईंलाई थुनाएपछि मुद्दा लड्न र बच्चाहरूलाई पाल्नको लागि भनेर डलर आउँछ ।”

“तपाईंलाई कसले भनेको ?”
“मेरो एकजना साथी यस्तै संस्थामा काम गरेर लखपति भइसक्यो । तपाईं पो फोकटिमा काम गर्नुहुन्छ । आजको जमानामा पनि केही नपाउने समाजसेवा कसले गर्छ ?”

 पशुपति दाइसँग कुरा गरेर भित्र आएँ । एकछिन पछि कीर्तिपुरको टिकाराम दाइ आउनु भयो । 

“तिमीलाई फसाइएको हो भनेर धेरैजनालाई विश्वास छ । अब कसरी निकाल्न सकिन्छ ?” टिकाराम दाइले चिन्तित हुँदै भन्नुभयो । 
“सबैले भन्छन् आफ्नै पार्टीको प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्री हुनुहुन्छ । उनीहरूले चाहे त निकाल्न सकिहाल्छन् नि ? पार्टी केन्द्रिय कार्यालयमा गएर एकचोटि भन्न जानु प¥यो ।”

“मैले सुरेन्द्रलाई कतिचोटि भनिसकेँ । उहाँले वास्तै गर्नु भएन । यस्तो आपत परेको बेला पार्टीले वास्ता गरेन भने त्यो पार्टीमा लाग्नुको के औचित्य ? अझ कीर्तिपुरमा यतिसम्मको हल्ला छ कि संस्थाले पार्टीसँग सल्लाह गरेरै मुद्दा हालेको भन्यो रे ।” टिकाराम दाइले दुखेसो पोख्नुभयो, “यदि यो कुरा साँचो हो भने त खतरनाक कुरा भयो । पार्टीमा पूmट ल्याउन पनि भनेको हुनसक्छ ।”

“मैले पनि त्यसरी नै सुनेको छु । तर विश्वास लागेको छैन । पार्टीका मान्छे यतिसम्म तल गिर्न सक्ला र ? तपाईंहरू बाहिर हुनुहुन्छ । तपाईंहरूले नै पत्ता लगाउनु प¥यो सत्य के हो ?”

“हुन्छ । हामी प्रयास गरूँला । भरतदाइ पनि आउँछु भनेको थियो । आज धान काट्न जानु परेकोले आउन पाउनु भएन ।” टिकाराम दाइले भन्नुभयो, “धन्दा नमान । परिस्थितिले यहाँसम्म ल्याइ पु¥याइयो । यो पनि अनुभवकै रूपमा लिनु ।”

“हो टिकाराम दाइ, यो पनि अनुभव बटुल्ने थलो नै हो । यहाँ आएर को आफ्नो, को पराई भनेर थाहा पाएँ । कीर्तिपुरका एमाले साथीहरूमा मलाई भेट्न आउने पहिलो व्यक्तिनै तपाईं हुनुभयो । तपाईंहरूसँग भेटघाट गर्दा मेरो मन एकछिनको लागि भए पनि हलुका भयो । आज तपाईं आउनुभयो । म खुशी भएँ । आज १७ नं. पुनरावेदनमा मेरो पेशी छ । हेरूँ के हुन्छ ।”

म बाहिर यताउता घुमिरहेँ । यदुनाथजी सित भेट भयो ।
“केही खवर आयो कि ?” उहाँले सोध्नुभयो ।

“केही खवर आएको छैन ।” मैले भनेँ ।
“खवर आए पनि तपाईं आज जान पाउनु हुन्न । पुरावेदनबाट तारिखमा छाड्नु भन्ने आदेश जिल्ला अदालतलाई दिन्छ । तारेख दिन तपाईंलाई जिल्ला अदालत उपस्थित गराउनु भनेर कारागारमा पत्र पठाउँछ । तपाईंलाई जिल्ला अदालतमा हाजिर गराएपछि तारेख दिएर छाड्ने आदेश दिन्छ । अनि बल्ल तपाईं यहाँबाट जान पाउनु हुनेछ ।”

उहाँको कुरा सुनेर अदालतबाट जे फैसला भए पनि आज जान नपाउने पक्का भएपछि मन अलि हलुका भयो । तैपनि मन मानेन । ४ बज्यो । अब कुनै खवर आउँदैन । त्यसैले फोन गर्नु प¥यो भनेर गार्ड सहनाईके शिव बुढाथोकीलाई भनेँ । निरजको फोन नम्बर दिएर फोन गर्न लगाएँ । पुष्पराज भन्ने केटाले फोन ग¥यो । उसले मलाई बोलाएर भन्यो, “केटीले फोन उठाएछ । आज पेशी बहस भएन । पेशी स¥यो । अर्को शुक्रवार हुनेभयो ।”

यो कुरा सुनेर सूर्य अस्ताएपछि मुर्झाएको सूर्यमुखी पूmलझै भएँ म । तै मैले आज निस्कन नपाउने मनमा ठानी सकेको थिएँ । त्यसैले मलाई कुनै ठूलो आघात भएन ।

जेलमा मेरा मन मिल्ने साथीहरू, मेरा शुभचिन्तकहरू जो भेटे पनि केही खवर आयो कि भनेर सोध्थे । “अँ पेशी स¥यो रे । अब अर्को शुक्रवार हुने भयो ।”

“पेशी कसले सारेको ? विपक्षीले सार्नलाई त ११ बजेसम्ममा निवेदन दर्ता गराउनु पर्छ ।” 
“बहस गर्दा गर्दै भ्याएन कि ? नत्र त छोरा आएर भन्न आइहाल्छ ।” अर्कोले भन्यो ।
“ठीक छ । भोलि छोरा आइहाल्छ । अनि वास्तविक कुरो थाहा भइहाल्छ नि ।” मैले भनेँ ।