Thursday, June 24, 2021

"भावना" उपन्यासय् Fradian मनोविश्लेषण

 "भावना" उपन्यासय् Fradian मनोविश्लेषण


-पूर्ण ताम्राकार
साहित्य छगू न्हूगु विधा कथं सिर्जना जूगु उपन्यास विधा खः । पश्चिमी देसय् उपन्यास साहित्य यक्व च्वन्ह्याये धुंकाः यक्व लिपा भारतय् न्हापां बंगाली साहित्ये व उयांलिया हिन्दी साहित्ये उपन्यास सृजना जुल । नेपाली साहित्ये उपन्यास स्रष्टाया सच्छि दँ हंगु व नेपालभाषाय् उपन्यास स्रष्टाया न्यदँ हंगु नं खुदँ दये धुंकल । नेपालभाषाय् धूस्वां साय्मिया 'मिसा' -१०७४) उपन्यासं हे उपन्यास विधाया लुखा चायेका बिइ । उबलेनिसें थौं तक्कया दुने ३२ म्ह उपन्यासकारपिनिगु ९० गू ति उपन्यास पिदंगु दु । नेपालभाषाय् उपन्यास विधा थपू यायेत मदिक च्वसा न्ह्याका च्वंपिं मध्ये छम्ह उपन्यासकार नजरराम महर्जन खः । नेपालभाषा साहित्य नजरराम महर्जनजुं दकले न्हापां 'पंगल' नांया बाखं पिथना वय्कलं थःत न्हापां बाखंच्वमिया परिचय ब्यूगु खः । अथेसां वय्कया दकले न्हापांगु कृति ने.सं.११०५ स पिदंगु "मिपुसा" उपन्यास खः । 'मिपुसा' पिदना नीप्यदँलिपा पिदंगु खुगूगु उपन्यास "भावना" -ने.सं.११२९) खः ।


"भावना" उपन्यासया मू पात्र भावना व सुमन खः । मू पात्र भावनाया नामं हे उपन्यासया नां जूगु दु । उपन्यासय् मेपिं पात्र सानु, किरण, विक्रम व भगत मू पात्र मखुसां उपन्यासया कथावस्तुया प्रारम्भ सानुया जीवन चर्या उपन्यासया कथावस्तु न्ह्याइ । उपन्यासय् सानुया परिवार तसकं चिमि, न्हि खाना न्हि नये माःपिं कथं न्ह्यथना तःगु दु । सानु निदँ दुबलय् बौ मदुगु व प्यदँ दुबलय् मां मदुगुलिं झिंनिदँ छम्ह मारवाडीया छेँ सानुं ज्या याये मालि । छन्हू साहु नं सानुयात जवर्जस्ती याये त्यनिगुलिं सानु अन छेँ मच्वंसे वइ । छन्हू भगत नाप इहिपा याना ठेला छगलय् च्या पसः तया जीवन न्ह्याकी । उपन्यासय् सानुया जीवनया चित्रण तसकं कन्नाचायापुसे च्वंक जूगु दु । उपन्यासया पात्र सानु आर्थिक रुपं अति विपन्न वर्गया प्रतिनिधित्व याः । भगत विराटनगर वनाच्वंबलय् छन्हू बहनि इमिगु भत्ति पसलय् अय्ला त्वंवइम्ह माइलादाइ वया अय्ला त्वनाच्वनि । पसलय् मस्त, माइलादाइ व सानु जक दु । उबलय् हे विराटनगरं भगत थ्यंकः वइ । पसःया उगु दृष्यं सानुं माइलादाइ नाप लसपस याः धइगु भगतयात आशंका जुइ । उपन्यासया समस्या थनं शुरु जुइ, कथावस्तु नं थनं हे न्ह्याइ ।

उपन्यासया मेम्ह मू पात्र सुमन । सानुया भत्ती पसलय् नः वनेगु यानाच्वंपिं गाहकी मध्ये छम्ह सुमन । सानुया आर्थिक दयनियता खना वया म्ह्याय् भावनायात सुमनं नं म्ह्याय् थें भापी । आखः ब्वनेत कापी कलम न्याना बिइगु याइ । गुबलें लँ नं न्याना बिइ । भावनाया स्कूलया फिस नं सुमनं पुला बिइगु याइ । भावनां सुमनयात अंकल धायेका तइ । भावना तःधी जुया वइ । यँ तया सुथां लाक्क आखः ब्वंके फइथें मच्वंगुलिं भावनायात वीरगंजय् सुमनया छेँ ज्या याका आखः नं ब्वंकेगु धका भावनायात वीरगंज यंकी । लिपा सुमनया कलाम्ह किरणं भावनाया मां सानुया बारे खँ न्यने लाइ । भावना व सुमनया दथुइया भावनात्मक मतिनाय् नं शंका ब्वलनि । थ्व हे उपन्यासया मेगु समस्या जुया पिलुइ । उपन्यासं हानं छगू न्हूगु मोड काइ । थथे सानु व सुमनया निगू परिवार दथुइ दुने जुइगु घटना, क्रिया प्रतिक्रिया हे उपन्यासया कथानक जुइ कथानक जुया न्ह्याना वनि । उपन्यासय् अःपिं निगू परिवार दुने कलहं दथुइ बाय्मासां अन्तय् संयोगान्तय् उपन्यास क्वचाइ ।

उपन्यासया मू समस्या मिसा-मिजं दथुइ ब्वलनीगु शंका उपशंका खः । उपन्यासया कथावस्तुया प्रारम्भ हे भगतं सानुप्रति याइगु शंकां न्ह्याइ । बहनि लिबाक्क पसः तिना सानुया भत्ति पसलय् माइलादाइ याकचां अय्ला त्वना च्वनिगु खनिबलय् भगतयात सानुप्रति शंका वनिगु स्वाभाविक खः । उकिं "छिमि मां अंकलयाम्ह जुइ धुंकाः जिं ययेकां छु याये ?" धकाः भगतया धापूतिं सानुप्रतिया शंकां हे भगत सानुपाखे बाःगु खः । अथेहे सुमनं थःगु छेँ भावना यात हइगु व सुमनया कला किरणं सानु व भावनाया बारे तवालय् बांमलाःगु खँ न्यनी । उकिं "भावनाया मांलिसे छं वीरगजंनिसें हे स्वापू दुगु हँ । उकिं भातम्हं वयात त्वतावंगु हं । भावना छ पाखें दुम्ह म्ह्याय् खः हँ ।" धका किरणया म्हुतुं पिज्वयेका सुमनयात शंका याइ । थ्व उपन्यासया निगूगु मू समस्या कथं खनेदइ । थ्वकिंयानाः अन्तय् समनं थः कला किरण व काय् विक्रमनाप बाया च्वने मालि । उपन्यासया छगू मू कथानक थ्व खः । थुकिया लिच्वलं उपन्यासया कथानक न्ह्याःन्ह्यां वनी । उपन्यासया कथानक न्ह्याकेगु झ्वलय् त्वालय्च्वंपिं हुल्याहातय्पाखें भावनां थःगु इज्जत लुटे मयायेकेत कविताया छेँय् स्वचा द्यना वइ । थुकिं सुमनयात भावना स्यने धुंकूम्ह खःला धयागु शंका वनि । थुकिया परिक्षण यायेगु क्रमय् विराटनगरया छगू होटेलय् सुमनं भावनायात लसपस यायेगु कुतः याइ, उपन्यासय् आदर्शवादी व चरित्रवानम्ह सुमनं म्ह्याय्थें याना तःम्ह भावनायात लसपस यायेगु पहः -ब्अतष्लन) याकातःगु छुं कथं नं स्वाभाविक धाये मछिं । उपन्यासया अन्तय् विक्रमं भावनायात लसपस यायेगु कुतः याइ । थ्व बारे विक्रमं "झी छेँया ल्वापुया कारण भावना हे खः धका भावना व छिगु -सुमन) सम्बन्ध स्यंकेया लागि जिं कुतः यानागु खः" धकाः सुमनयात कनाच्वनि । थुकिं नं शंका व उपशंका हे विक्रमं भावनायात स्यंकेगु कुतः याःगु खँ उला ब्यू । उपन्यासय् थःपिं थीथी घटना व कथानकया विकास हे मिजं व मिसाया दथुइया शंका उपशंकां यानां जूगुलिं व थःथःवय् असमझारी -ःष्कगलमचभचकतबलमष्लन) या कारणं हे भगतं व सुमनं थः परिवार नाप बाया च्वने मालिगु व उकिया हुनिं थीथी समस्यात ब्वलंगु उपन्यासय् वर्णन जूगु दु । उपन्यासया थ्व विषयवस्तु सामाजिक जुया नं यथार्थतां पिने मलाः । उपन्यासया बाखंचु समाजय जुइगु व जुयाच्वंगुनाप स्वानाच्वंगुलिं 'भावना' सामाजिक उपन्यास धकाः धाये छिं ।

सिग्मन प|mायदया बिचाःकथं यौन तृष्णा मनूतय्के जक मखु प्राणीमात्रयाके मचायेक दयाच्वनि, मानवयाके ला चेतन व अचेतन कथं अव्यक्त जुया दुसुनाच्वनिगु भावना यौन खः । थ्वइत प|mायदया मनोविश्लेषणवाद कथं कायेगु या । "भावना" उपन्यासया विष्यवस्तुइ स्वानाच्वंगु छगू पक्ष यौनवृत्ति खः । मनूतय्गु अव्यक्त यौन प्रवृत्ति उपन्यासय् थीथी पात्रया क्रियाकलाप -ब्अतष्यल) ब्वया ब्यूगु दु । उपन्यासया शुरुइ सानुया साहु मारवाडीं सानुयात जवरजस्ति यायेगु कुतः याइगु, सानु माइलादाइ नाप व लिपा सुमननाप लसपस जू धइगु भगतया आसंका अव्यक्त यौनवृत्तिया लिच्वः खः । थथेहे सुमन व किरणया दथुइ लसपस जुइगु घटना व उकिइ किरणया यौन तृप्ति मजुइगु खँ किरणया म्हुतुं पिज्वगु "छं भावनानाप यौन स्वापू तया वःगु दु । उकिं ला छ थौं थुलि याकनं स्खलित जुल ।" -पौ ८९) धयागु धापूति नं स्पष्ट याः । उपन्यासय् सुमन व बिक्रमं भावनायात यायेत्यंगु यौनक्रियाया घटना फुक्कं यौन मनोविज्ञान नाप स्वानाच्वंगु विषय खः । थुकिं "भावना" उपन्यासय् प|mायडया यौन मनोविश्लेषण यायेगु कुतः जूगु दु । प|mायडया मनोविश्लेषणवादय् रचित नेपालभाषाया उपन्यासय् धूस्वां साय्मिया "गंकी" न्हापांगु उपन्यास कथं कायेगु याः । गंकी दुने प|mायडवाद बांलाक परिपक्व जुयाच्वंगु खंके फइसा "भावना" य् प|mायडवादया नः जक तुने फै । भावनाय् केन्दि्रत मू समस्या -ायअब एिचयदझि) फुक्क मानव मस्तिष्क दुनेया चेतन व अचेतनं जाःगु यौन भावनाया अव्यक्त अभिव्यक्ति खः । भावना उपन्यासय् कामोत्तेजना जुइगु, यौनतुप्तिं पथभ्रष्ट जुइगु, उच्छंृखल व नग्नताया प्रदर्शनया घटना धाःसा गनं जूगु मदु । मू खँ कलाभात दथुइ सामान्य असमझदारीं परिवार व समाजय् भराय्धंगु समस्या ब्वलनी धयागु "भावना" उपन्यासं उलाब्यूगु दु । उपन्यासय् रचनाया मू उद्देश्उउा नापं मू सन्देश थ्व हे खः ।

भारतया प्रसिद्ध उपन्यासकार प्रेमचन्दं धया वंगु दु - "जि उपन्यासयात मानवजीवनया चित्र कथं कया । मानवजीवनया प्रकाश यायेगु व उकिया रहस्य उलाबीगु हे उपन्यासया मूल तत्व खः ।" थ्वकथं उपन्यासया छगू पक्ष समाज दुने च्वंपिं मनूतय्गु जीवन चरित्र उलाबीगु नं खः । "भावना" उपन्यासय् "सानु" व "भावना" या न्ह्यानाच्वंगु जीवनी नापं उपन्यासया कथावस्तु नं न्ह्यांन्ह्यां वनी, नापं इपिं निम्हसिगु चरित्रया रहस्योदघाटन जुजुं वनि । नेपाली समाजय् मिसातय्त अशक्त, असहाय, नीरस जीवनया पर्यायकथं स्वयेगु या । थ्वकियात "भावना" उपन्यासं न्ह्यसः चिं थना ब्यूगु दु । मचाबलय् हे मां-बौ मदुम्ह अनाथ खः सानु । ठेला छगः तया च्या मिया जीवन न्ह्याका, थः भात भगतं त्वतावनं नं स्वम्ह मस्तय्त माःगु फुक्क लालन पालन याना अन्तय् थःगु व्यापार "रेष्टुरा एण्ड बार" य् हीका सुथांलाक्क जीवन हनेत सफलम्ह नारीकथं सानुयात न्ह्यब्वयाः तःगु दु । थ्वकिं निरन्तर मिहेनत व परिश्रम यानावन धाःसा न्ह्याम्ह मिसा जाति नं सानु व भावनां थें प्रगति यायेफु धयागुया दसि सानु व भावनायात उपन्यासय् न्ह्यथना ब्यूगु दु । थ्वकिं नारिवर्गया जीवन सुथां लाक्क न्ह्याकेत निरन्तर न्ह्यज्याःवनेत प्रेरणा बी, नारीवर्गयात उत्साहित यानाबी । थ्व दृष्टिकोणं भावना उपन्यास धाथें ल्वः । थ्वकिं नारीवर्गयाके आशावादी भावना थना बिइगुलिं भावना उपन्यास प्रगतिवादी उन्मुख जू धकाः धायेमाः ।

पाश्चात्य साहित्यया समीक्षक राल्फ फक्सया कथं "उपन्यास केवल गद्य मखु, व ला मानव जीवनया गद्य खः ।" थ्व कथं साहित्ये उपन्यास वृहत गद्य विधा खः, गुकि मानवजीवनया दुःख सुखं थ्याःगु बाखंयात कलात्मक कल्पनां लसां बिया न्ह्यब्वया बिइ । उकिं उपन्यास गुलि सामाजिक यथार्थवादी जुइ, उलि हे उपन्यास परन्तु तक्क जीवन्त जुइ । उपन्यासया कथावस्तु, पात्र, संवाद, वातावरण चित्रण फुक्क काल्पनिक जुया नं व धात्थेंगु मानव जीवननाप ज्वलायेमाः । थ्व दुष्टिकोणं भावना उपन्यास दुवालेबलय् उपन्यासय् वणिर्त घटना विश्लेषण, पात्र चित्रण, सम्वाद सामाजिक यथार्थतां पिने मलाः धायेमाः । उपन्यासया मू पात्रत सानु, भावना, सुमन, किरण, विक्रम, भगतपिं फुक्क समाजया सामान्य मनूतय्गु प्रतिनिधित्व याः । सुमनं परीक्षण कथं भावनायात यौनक्रिया यायेगु पह याइगु व बिक्रमं प्रतिशोधया भावनां भावनायात लसपस यायेगु कुतः याइगु निगू घटना त्वःता धायेगु खःसा उपन्यासया पात्रत आदर्शवान व चरित्रवान कथं काये छिं । थुपिं घटना नापं भावनानाप बाये माला सुमनं बारय् वना अय्ला त्वं वनिगु घटनां नंवाः संकिपायात लुमंका बी फु ।थज्याःगु घटना व चित्रं साहित्य गुलि मुक्त जुइ, उलि हे साहित्य जनपक्षिय जुइ । थ्व खँय् सचेत साहित्यकर्मित विशेष कथं सतर्क व सचेत जुइ फयेमाः । उपन्यास ब्वनावं वनेबलय् उपन्यासकार नजरराम महर्जन उपन्यासय् छगू घटनां मेगु घटनानाप नाटकीय मोडय् हिइका स्वाना यंकेगु व पात्र चित्रण, औपन्यासिक वस्तु विश्लेषणय् यक्वं सक्षम जूगु खनेदु । उपन्यासया बाखंचू न्ह्यानाच्वंगु कथं गनं हे वलजफि्त -ब्चतषष्अष्ब) िखनेमदु । "भावना" या भाषा सल्लं वं, सल्ल न्ह्याः । उपन्यासया भाषाशैली सरल व सहज जू । उपन्यासकारया प्यंगूगु उपन्यास "लिजला" य् थें थ्व भावनाय् नं लेखकं थःम्हंहे वर्णन याना उपन्यासयात न्ह्याका तःसां गनं हे च्वमिं हस्तक्षेप याःगु खनेमदु । बरु स्वतन्त्र, निस्पक्ष व तटस्थ जुया उपन्यासया सिलसिलावद्ध जुइक सल्ल न्ह्याकातःगु दु । प्याखनय् थें उपन्यास ब्वनावं वनेबलय् लिपा छु जुइ, गथे जुइ धयागु कौतुहलतां ब्वमिवर्गया नुगः साला क्वचायेक ब्वंके बी । गुइँगुइँनीगु व ख्वातुगु कौतुहलतां जाःगु उपन्यासं ब्वमि वर्गयात तसकं प्रभावित याइ । "भावना" उपन्यासय् कौतुहतलां थाय् कया च्वंगु खंके थाकु मजू । "भावना" स्वया न्ह्यः उपन्यासकार नजरराम महर्जनया म्हिचा सफू "थः कतः" उपन्यास नापं याना न्यागू उपन्यास पिदने धुंकल । थ्व खुगूगु "भावना" उपन्यासया विषयवस्तु विस्कं जू । नेपालभाषा उपन्यास ख्यः थपू यायेगु तातुना थनिं २५ दँ न्ह्यवनिसें नजरराम महर्जनं निरन्तर च्वसा न्ह्याका च्वंगुया छगू दसू "भावना" खः । उपन्यास ख्यलय् "भावना" छगू उपलब्धी खः । नेपालभाषा साहित्यया माध्यमं देशय् समाजय् दयाच्वंगु फुक्क कथंया विसंगति, विषमता व विभेदत न्हंका छ्वयेगु तातुना उपन्यासकारं मद्दिक च्वसा जक न्ह्याका च्वने फयेमाः, थ्वकिं देसय् "सानु" व "भावना" थेंयाःपिं नारीवर्गयात बांलागु लँपु क्यना जीवन उज्ज्वल याइगु निश्चित खः । वय्कया ज्वःगु च्वसां कन्हय् नं नेपालभाषाया औपन्यासिक क्यबय् थीथी नंस्वाःगु उपन्यास रुपी स्वां ह्वयेका च्वनि धका आशा याये ।

Tuesday, June 22, 2021

ओली प्रबृतिया चर्चा

 ओली प्रबृतिया चर्चा


श्रीकृष्ण महर्जन

नेपाःया राजनीतिइ इलय् ब्यलय् थीथी कथंया खँग्वःत चर्चाय् वयेगु याः । थ्व झ्वलय् थौंकन्हय् छगू चर्चा जुयाच्वंगु खँग्वः खः– ओली प्रबृति । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीया शैलीयात कयाः थथे ओली प्रबृति धायेगु यानाहःगु खः ।

प्रधानमन्त्री ओली थौंया इलय् नेपाःया राजनीतिया केन्द्रविन्दु जुयाच्वंगु दु । वय्कः प्रधानमन्त्री पदं राजीनामा बियादीसां हाकनं प्रधानमन्त्री जुयादीगु, अले विपक्ष दलजक मखु थःगु हे पार्टीया असन्तुष्ट पक्ष तकं विपक्षलिसे जानाः वंसां मग्यासे थःगु हे कथं न्ह्याः वनाच्वनादीम्ह खः । थःगु विपक्षीयात बेवास्ता यानाः थःगु हे कथं न्ह्याः वनेगु अले मदिक्क देय्या धवः पन्यु थःगु ल्हातय् लाकातयादीम्ह छम्ह राजनीतिक खेलाडी खः ओली ।


नेपाली कांग्रेसया वागमती प्रदेश सांसद नरोत्तम बैद्यं प्रदेश संसदय् हे न्ववायेगु झ्वलय् प्रधानमन्त्री ओली विरुद्ध आक्रमक जुया नाथुराम गोड्से जुइत तकं तयार धयादीगु अले लिपा उकियात कयाः क्षमा फ्वना ओली प्रबृतिया विरोध यानागु जक खः धकाः न्ववानादीगु दु । थुकिं हाकनं छकः ओली प्रवृतिया बारे चर्चा जुयाबिउगु दु । ओली प्रबृति धकाः राजनीतिक दलया नेतातनिसें राजनीतिक विश्लेषकतय्सं न्ह्यथनेगु याना वयाच्वंगु दु ।

ओली प्रवृति धकाः सामान्यतयाः थःगु अडानय् च्वनादीम्ह, मेपिंत मतलब मयाइम्ह, थःगु पक्षय् दुम्हेसिगु निंतिं न्ह्यागु नं यायेत तयार जुयादीगु अले विपक्षयात मिखा बागलं तकं मस्वयेगु प्रवृति हे ओली प्रवृति धकाः धायेगु याना वयाच्वंगु दु । अथेहे सत्ताया धवः पन्यु थःगु ल्हातय् लाकातयेगु निंतिं वय्कलं याना वयाच्वंगु अनैतिक, असंवैधानिक ज्या याइगु शैलीयात हे ओली प्रवृति धायेगु याना वयाच्वंगु  खनेदु ।

प्रतिनिधिसभा संसद ज्याख्यलय् मवल धकाः विघटन यानाः जनतायाथाय् वनेगु धकाः चुनावया घोषणा छकः जक मखु निक्व निक्व तक यानादीम्ह प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली न्हापा न्हापा आदिवासी जनजातिप्रति बेक्वः मिखा दुम्ह धकाः म्हसीका वयाच्वंगु खः । तर लिपांगु इलय् वयाः महन्थ ठाकुरया नेतृत्वया पार्टी जसपायात लय्तायेकेगु नितिं न्ह्यागु हे सहमति यायेमाःसां यायेत तयार जुयादीम्ह कथं नं म्हसीका दःवःगु दु ।

्आदिवासी जनजाति महासंघया प्रतिनिधिलिसे नापलायेत तकं तयार जुयामदीम्ह छम्ह जक प्रधानमन्त्री धकाः आदिवासी जनजातितय्सं थुइका वयाच्वंगु खःसा मधेसया ला विरोधी हे खः धकाः मधेसवादीतय्सं प्रधानमन्त्री ओलीयात थुइका वयाच्वंगु खः । तर लिपांगु इलय् थःगु प्रधान सत्रुया रुपय् माओवादी केन्द्रया नायः पुष्पकमल दाहालयात नालाः वय्कःया ल्यूल्यू वनीपिंं पार्टीया नेता व पार्टीतय्त तकं दुश्मन तायेकाः महन्थ ठाकुर पक्षयात थःगु लिक्क तयादीगु दुसा सरकारय् तकं यंकादीगु दु । प्रधानमन्त्री थुकथं थःगु बिचारं हे १८० डिग्री चाःहिलाः मधेस नेतातय्त सरकारय् यंकूगु नं ओली प्रवृत्तिया कारणं खः ।

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली निकट नेता पृथ्वीसुब्बा गुरूङं विश्वासया मत काये मफयेवं गण्डकी प्रदेशय् नेपाली कांग्रेसया नेतृत्वय् सरकार गठन जूगु दु । २०७४ या प्रदेशसभा निर्वाचनं वाम गठबन्धनयात न्यादँया सरकार चले यायेगु मान्यता बिउगु खः । उकिं गुरुङ नेतृत्वया उगु सरकार न्यादँ तक दयेमाःगु खः तर राजनीतिइ अथे मजुल । माओवादी केन्द्र, कांग्रेस व एमालेया हे झलनाथ–नेपाल पक्षयात तकं उखेपाखे हे छ्वयेवं अन्ततः कांग्रेसया नेतृत्वय् सरकार गठन जूगु खः । थ्व धइगु एमालेया अध्यक्ष केपी शर्मा ओली थःगु विपक्षतय्त छुं नं कथंया नापं तयेत तयार मजुइगु अले याकःचा हे जूसां न्ह्याः वनेगु प्रबृति दुगुलिं हे गण्डकी प्रदेशय् थःगु पार्टीया नेतृत्वया सरकार त्वःतेमाःगु अवस्था ब्वलंगु खः धकाः धायेफइगु अवस्था ब्वलंगु दु ।

एमालेया अध्यक्ष ओलीया कार्यशैलीया कारणं कन्हय् वना गण्डकी प्रदेश जक मखु मेमेगु प्रदेशय् नं उगु हे कथंया अवस्था मवइ धकाः धायेफइगु अवस्था मदु । लुम्विनी प्रदेशय् ला झण्डै झण्डै संघीय सरकारया थें हे हालत जूगु खः । अन सत्तापक्षया निंतिं तसकं मछिंगु अवस्था जूगु खः । तर ओली पक्षया शंकर पोखरेल हाकनं मुख्यमन्त्री जुयां हे त्वःतूगु दु । तर वय्कः हाकनं मुख्यमन्त्री जुयादीगुयात नं ओली प्रवृति हे धकाः ब्याख्या याःगु खनेदु । अथे हे संघीय सरकार व संसद विघटन गुगु कथं यानादिल नापं उकिं नेपाःया 

राजनीतिइ गुगु कथं लिच्वः लानाच्वन अले आः राजनीतिया अन्तिम निर्णय याइगु निकाय हे न्यायलय जकं मखुला धकाः न्ह्यसः थनेगु अवस्था तकं वल । थ्व फुक्क प्रधानमन्त्री नापं एमालेया अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीया कारणं खः धकाः मनूतय्सं धायेगु यानाहःगु दु ।

न्ह्यागु हे जूसां आखिर प्रधानमन्त्री नापं एमालेया अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीया ल्हातय् हे नेपाःया राजनीतिया बल लानाच्वंगु दु । वय्कलं बल गुखे थ्वाना छ्वइ उखेपाखे हे वनीगु अवस्था ब्वलनाच्वंगु दु । आः वया संसद् विघटनया घटनायात कयाः सर्वोच्च अदालतया फैसला छु जुइ उकिया हे आधारय् नेपाःया राजनीति न्ह्याः वनीगु अवस्था दु । अले विभाजित जुयाच्वंगु एमाले छु जुइ धकाः सर्वोच्चया फैसलाया आधारय् जक क्वःजिइगु अवस्था दु । उकिं एमालेया अध्यक्ष केपी शर्मा ओली पक्ष व उखे वरिष्ठ नेता माधव कुमार नेपाल–झलनाथ खनाल पक्षं नं दाउ स्वयाच्वंगु दु । वागमती प्रदेशय् निगुलिं पक्ष छगू हे जुयाः एमालेया नेतृत्वया सरकार ल्यंका तयेत ताःलाःगु जूसां थ्व अल्पकालीन अवस्था खः । सर्वोच्चया फैसलाया आधारय् हे कन्हय्या दिनय् मेगु हे कथं एमालेया नेपाल–खनाल पक्ष वनेफुगु अवस्था दु । ओली पक्ष व नेपाल–खनाल पक्षया दथुइ सहलह जूसां, मिले जुइगु अवस्था वल धकाः धाःसां बाय् विभाजन हे जुइगु अवस्था वल धाःसां नं सासां चमबू–पाःसां चःमधं थें हे जुयाच्वनीगु अवस्था वइ । जब सर्वोच्चया फैसला वइ अबलय् जक निर्णायक अवस्था थ्यनी धकाः धायेफइ । उकिया नितिं ओली पक्ष व नेपाल–खनाल पक्षं थःथःगु दाउ कयाच्वंगु दु । अले उखे माओवादी व कांग्रेस जक मखु जसपाया उपेन्द्र यादव पक्षनिसें महन्थ ठाकुर पक्षं नं थःथःगु हे दाउ कयाच्वंगु दु । सर्वोच्चया फैसलाया हे आधारय् पार्टीतय्गु दथुइ कार्यगत एकता, मोर्चाबन्दी याना वनेगु तयारी यानाच्वंगु दु । संसद पुनस्थापन जूसां बाय् निर्वाचनय् वंसां नं मूल रुपं आः ओली पक्ष व ओली विपक्ष कथं राजनीतिक दलत धु्रविकरण जुया वनीगु अवस्था वइ । अले उगु इलय् गुगु कथं मोर्चाबन्दी जुइ उकिया हे आधारय् नेपाःया राजनीति न्ह्याः वनीगु अवस्था वइ ।

Saturday, June 19, 2021

पानी र रोपाईसंग सम्वन्धितः सिथि नखः


 पानी र रोपाईसंग सम्वन्धितः सिथि नखः



श्रीकृष्ण महर्जन

विश्वभरीकै आदिवासीहरुको आफ्नै किसिमले उत्पादन गर्नेदेखि पकवान बनाई खाने चलन छ । प्रथाजन्य संस्था र प्रथाजन्य कानुन समेत भएका आदिवासीहरुले प्रकृतिलाई देवताको रुपमा पुजा गर्ने र प्रकृतिलाई विशेष प्रथमिकता दिई विभिन्न संस्कार संस्कृतिहरु संचालन गर्दै आएका छन् । अहिलेको समयमा प्रकृति विनास गरेका कारण नै विभिन्न समस्याहरु आइरहेको कुरा सबैको ध्यान गइरहेको अवस्था छ । यसै वीच नेपालका आदिवासीहरुले पनि विभिन्न प्रकारका संस्कार र संस्कृतिका कारण प्रकृतिलाई सम्मान गर्दै आएका धेरै उदाहरुणहरु छन । यस्ता उदाहरुहरु मध्ये एक हो नेवाः आदिवासीहरुको पर्व सिथि नखः ।

काठमाण्डौ उपत्यकाका आदिवासी नेवाःहरुले मनाउने विभिन पर्वहरु मध्ये पानीको मुहान सफा गर्ने विशेष प्रकारको पर्व भनेको सिथि नखः हो । यो पर्व रोपाईसंग पनि सम्वन्धित छ । सिथि नखःको दिनदेखि रोपाईको लागि तयारी हुने र यो दिनलाई म्हयाय्मचा नखः पनि भन्ने गरिन्छ । सिथि नखः कृषिसंग सम्वन्धित अन्तिम पर्व हो । यो पर्वपछि एक पटक अव रोपाई सकिएपछि गथांमुगः पर्व मनाउने गरिन्छ । प्रत्येक बर्ष जेष्ठ शुक्ल पक्ष षष्ठी अर्थात् कुमार षष्ठीका दिन मनाउने यस पर्वलाई नेवाः समुदायले मास, मुगी, केराउलगायतका दलहनबाट बनेका विशेष प्रकारको पकवान वः बनाई खने गरिन्छ । नेवाः समुदायमा ऋतु अनुसारको चाडपर्व अनुसारका पकवान खाने प्रचलन रहेको  छ । त्यस्तै पर्वमध्ये एक हो सिथि नखः पर्व ।

सिथि नखःको दिन नेवार समुदाय मुहान, इनार, कुवा, पोखरी, धारालगायतका पानीको स्रोत सरसफाइ गर्दछन् । वर्षात्को बेला बगेर आउने भेल र फोहरपानी खानेपानीको मुहानमा मिसिएर पानी दूषित नहोस भनी पानीको मुहान र स्रोतको वरिपरिसमेत सरसफाइ गरी निकास खोल्नु यसको विशेषता हो । साथै हिँउदमा पुरिएको, थुनिएको र सुकेको मूललाई वर्षात्को पानीले फुटाउने भएकाले पनि सिथि नखःको दिन पानीको मूलको सफाइ गर्ने गरेको हो । त्यसैगरि सिथि नखःको दिनमा रोपाईको लागि खेतमा घरेलु मल समेत राख्न जानै पर्ने चलन अहिले सम्म पनि रहेको छ । यो पर्व पानीको मुहान, रोपाईको तयारीका साथै विभिन्न परिकार बनाई खाने विशेष प्रकारको नेवाः आदिवासीहरुको पर्व हो भन्न सकिन्छ ।

सिथि नखःको दिनमा आफ्नो खेटमा एक भारी भएपनि घरेलु मल लाने चलन अहिले सम्म पनि नेवाः समुदायमा चलन छ । यसको अर्थ सिथि नखःको दिनदेखि नै रोपाईका लागि खेटमा निरन्तर रुपमा जाने र रोपाई नसके सम्म अरु कुनै पनि काममा ध्यान दिन नहुने मान्यता छ । 

त्यसैले नै होला सिथि नखःदेखि गथांमुगः नखःको अघिल्लो दिन सम्म कुनै पनि परम्परागत बाजा धिमे बाजा, खिं बाजा, धाः बाजा लगायत बाजा बजाउन नहुने र कुनै पनि नाच समेत देखाउन नहुने मान्यता छ । 

गथांमुगःको दिनदेखि मात्रै मनोरञ्जन गर्नुपर्ने मान्यता भएकै कारणले सो दिनदेखि मात्र लाखे नाच निकाल्नेदेखि विभिन्न नाचहरु प्रदर्शन गर्ने नेवाः समुदायमा चलन रहेको छ ।

नेवाः समुदायले आफ्नो कुललाई पुजा गर्ने भनेको कुलदेवतालाई पुजा गर्ने हो । आदिवासी नेवाः समुदायको शक्तिको श्रोतको रुपमा लिने पुर्खा नै हुन । पुर्खाले नै हस्तान्तरण गर्दै आएका संस्कृति, सभ्यतालाई निरन्तरता दिने र आफ्नो भूमिका बस्दै नेवाः भएर बाच्न पर्ने मान्यता रहेको छ । त्यसैले प्रत्येक बर्ष पुर्खालाई पुजा गनेृ दिनको रुपमा दिगुपुजा अर्थात देउली पनि मनाउदै आएका छन् । आफ्ना पुर्खालाई पुजा गर्ने दिगुपुजाको अन्तिम दिन पनि सिथि नखः नै हो । अरु बेलामा दिगुपुजा गर्न नपाउनेहरुले सिथि नखःकै दिनमा दिगुपुजा गर्ने चलन रहेको छ ।

जे होस सिथि नखः आदिवासी नेवाःहरुको संस्कृतिसंग मात्र हैन प्रकृतिसंग, पानीसंग र रोपाईसंग पनि सम्वन्धित एक महत्वपूर्ण नखः अर्थात पर्व हो ।

Friday, June 18, 2021

हामीले के पि किन हटाउन सकेनौं ?

 हामीले के पि किन हटाउन सकेनौं ?



प्रशान्त महासागर

केपी अर्थात खड्ग प्रसाद ओली शर्मा नामैमा दुई जात रहेको व्यक्ति हाल सम्माननीय प्रधानमन्त्री । देशको गौरव । राष्ट्रको एक हाँक यानि कि शान । बोलीमा उन्नति प्रगति प्रचूर मात्रामा भएको एक ओली हाल सबैको लागि एक गोली बराबर नै छ । 

उहाँ देखि सबै त्राहिमाम नै छन् । सत्ता र शक्ति उहाँका दुई पाउ हुन्  जसको कारण अगाडि जस्ले जे व्याख्या विश्लेषण गरिए तापनि उहाँको सामु सबै नतमष्टक नै छन् र श्रापित होला, हुँला भनी सबै उहाँमाथि भक्तिभाव दर्शाउनमै तल्लिन देखिन्छन् । कुनै पार्टिले या कुनै विचारले उहाँलाई जति नै प्रतिगामी भनिए तापनि त्यसको सार निष्कर्ष सत्य हुन् भन्ने कुनै कोहीले प्रमाणित गर्न सकेका छैनन् । यसैको फाईदा अनुरुप सत्ता र शक्ति आफैमा आश्रित गरि गराई कसैले  कुनै मुद्दा उहाँविरुद्ध सत्य सावित गरिदिएको खण्डमा राजीनामा दिने झठो आश्वासन दिंदा नि होला भन्दै त्यसकै दौडमा सबै लागेका छन् । फलतः विहान देखि दिउँसोभर विश्व सामु अब म प्रधानीमन्त्री बन्दिन् । यहाँ प्रधानमन्त्री बनिरहनुको पनि कुनै औचित्य छैन् भन्नुहुन्छ भने राती पुनः म पनि प्रधानमन्त्री बन्छु भनी दावी गर्न पुग्छ । र फेरि संसद विघटन गराई कोरोनाको महामारीमा देशलाई चुनावको उपहार स्वरुप तदर्पण गर्न पुग्दछ । तर बुझ्ने कस्ले ? विरोध प्रतिरोध गर्छन् अब कस्ले ? जनताले अक्सिजन र अस्पतालमा बेड नपाएर छट्पटि सासको आहुति दिनु परिरहेको कालखण्डमा त्यसको जोहो गर्न छोडि मतपत्र छाप्ने सोच धम्की देशले पाउँछ भने यो जस्तो क्रुर दर्दनाक यथार्थता नेपालीको अरु के हुनसक्छ ? यो पहिलो प्रश्न जस्को जवाफ नेपालीले एक दिन खोज्नेछ ।

त्यस्तै अर्को, देशले स्थिर सरकार पाएको बेला नेपालीहरुको टाउकोमा औसत बैदेसिक ऋण २८००० प्रतिव्यक्ति चलिरहेको थियो । अब आजको दिनसम्म पुग्दा ५३००० प्रतिव्यक्ति त्यही ऋण हुनपुगेको छ । प्रत्येक वर्ष ८३३३ रुपैयाँ नखाएको विष प्रतिव्यक्ति तिर्नुपर्छ आकडाले जनाएको, जनाउँदा नि त्यसको खोज प्रतिकार नेपालीले गर्न सकेनन् । यो स्वर्गीय मदन भण्डारीको भाषामा एउटा सेतो हाती फालेर हजार हाती पालेको नतीजा मात्र हो जसको परिणाम भोग्न बाँकी नै छ । हुन त यसको विरोध उहाँले २०४६ सालमा गर्नु भएको थियो र राजतन्त्र ढालिएको त्यसको निष्कर्ष पनि हो । 

एक हिसाबले त्यो रक्तवीज बनेको छ अहिलेको परिप्रेक्ष्यमा । र नेपालको सन्दर्भमा राजा फाल्नु श्रापित हुनु सिद्ध भए झै लागी रहेको छ । भत्ता र सत्ताको खेलमा जनता मूकदर्शक मात्र हुनु कोही त यहाँ कलंकित छ भन्नु स्वतः सिद्ध हुन आउँछ । यो पनि  पर्खाइकै विषय हो ।

हिजो हामीले राजतन्त्र फाल्ने बेला ढाल्ने बेला हामीसँग न सूचना छ न त प्रविधि नै थियो । न कुनै हतियार न त कुनै स्पष्ट योजना नै थियो । राजा भएन् भन्यौ सोच्यौं त्यही ठीक मान्दै दिनरातको संघर्षले त्यो प्राप्ति ग¥यौं । अफसोच साथ भन्नैपर्छ भएका जति पनि विकास छन् ती नष्ट गर्न नै हामीले राजतन्त्र फालेको प्रमाण ग¥यौं । र त्यतिबेला हामीसँग दुई विचार काँग्रेस र कम्युनिष्ट मात्र थिए पन्चायत ढाल्न । र सहजै ढाल्यौं पनि । नाफा र स्वार्थविना देशले निकास र उन्नति प्रगति पावस् जनताले सोचे । ताली त्यसैमा बजाए । र त्यो धेरैबेर बजेनन् । सत्ता लुछाचुडिको घृणित कार्यहरुले गर्दा बहुदलिय प्रजातन्त्र नेपालको लागि श्रापित भन्दै पूनः लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको परिकल्पना नै मुख्य निचोड मान्न थाले । जनतको लागि सही र व्यवस्थित शासन भनेकै गणतन्त्र हो भाषामा चर्को स्वर बोल्न थालिइयो । सबै सत्य नै होला मान्न सिकिइयो । र त्यतिबेला पनि बयलगाढा चढेर हामी अमेरिका पुग्न सक्दैनौं बडो मिठासको कुरा चलेको थियो । विडम्बना नै भन्नुपर्छ आज त्यही स्वर त्यही आवाज त्यही बयलगाढाको सवारमा छ । यो सबैलाई थाहा भएको यथार्थता हो । तर कसैले त्यतिबेला हाम्रो लक्ष्य र यात्रा अमेरिकाको होईन् भनेनन् । र त बयलगाढा चढेर अमेरिका पुग्ने राजनीति हाम्रो बनाउनेको हातमै बाघडोर पुगे । देशले विकास भन्दा नि विनासकै लक्ष्य अवलोकन गरे । उखानमै राज्यभार विसाए । अन्तत श्री ५ को अन्त्यले श्री ६ र श्री ७ मात्र जन्मिए । ती जन्मले बयलगाढाको अन्त्य चाहेको सबैले मनन गर्न थालेका छन् । बारबार संसदमाथि कु गर्दा त्यसको निराकरण नहुनुले अब देशमाथि नै अर्को संकट पो आउने हो कि....? यो प्रश्नको पनि जवाफ प्रतिक्षारत नै छ ।

२०४६ सालमा हामीसँग काँग्रेस र कम्युनिष्ट मात्र थिए । २०५२ सालपछि हामीसँग माओवादी भए । जनमोर्चा लगायत क्रान्तिकारी भन्दै अनेक पार्टिसँगसँगै जसपा पन्चायतवादी राजनैतिक मैदानमा देखा परे । देशको मुद्दालाई सम्बोधन गर्ने बाचा सबैले गरे । देशमा ठूला ठूला महलहरु बने । कलकारखानाहरु नष्ट भए । स्वार्थको लागि बन फडानी सहजै गरि होटेल रिसोर्ट प्रयाप्त मात्रामा निर्माण भए । रोजीरोटीको लागि मलेसिया लगायत खाडिमा मुलुकमा नेपाली बेच्ने योजनाबद्ध कुराहरु भए । ठगी भ्रष्टाचार बलात्कार सामान्य सिद्धान्त संगत कुराहरु जस्तो देश भोगे । काँग्रेस ७० सालमा लुट्न नसकेको देश कम्युनिष्टहरुले ३ वर्षमा लुटे । तर पनि जनताले त्यसको हिसाब मागेनन् । कारण उसको भोक नै थियो । 

आफैलाई बेचेर भएको पनि आफ्ना उसलाई पाल्नु थियो जन्मेर उसले सिकेको त्यति नै हो । यी बाहेक पनि टेलिफोन युग पार गरि ऊ मोवाइल युगमा पुगी सकेको छ । टिभी त्यागी मोवाइलमै व्यस्त रहने उसको जिम्मा बनी सकेको छ ।  गाउँ गाउँको सहर सहरको प्रतिनिधित्व गर्ने, जागरणमा ल्याउने अनेक पत्रिकाहरु छ्यापछ्याप्ति छन् । 

गोरखापत्र विरुद्धका अनेक जनभावनाहरु छन् । माओवादीसँग गृहयुद्ध गर्ने तालिम छन् । काँग्रेससँग विचार र व्याख्या लगायत आह्वान गर्ने कुशल कार्य जसपासँग छन् । पन्चायतसँग राजा आउ देश बचाउ नारा छन् । 

विदेशी दलाल पूँजीपति भन्दै चिच्याउने अनेक संगठन एवम् साना ठूला पार्टिहरु छन् । अफसोचको कुरा गलतको अन्त्यको निम्ति ती सब एक ठाउँमा छैनन् । ओली हटाउन आन्दोलन गर्ने क्षमता र लक्ष्य कोही व्यक्ति पार्टिसँग छैनन् । हामी जनतासँग यति धेरै विचार र योजना हुँदा एक व्यक्ति र शक्तिको पराष्ट गर्न सकिरहेका छैनौं ।  न विकास छ न त व्यवस्था नै राम्रो छ तरपनि हामीले त्यसबाट मुक्ति पाउन सकिरहेका छैनौं । 

शायद त्यो हाम्रो बेकुफी हो या अरुको खूबी.....त्यो हामीले पहिचानमा ल्याउन सक्नुपर्छ । नत्र हामी नेपाली हुनेछैनौं । हिजो हामीसँग दुई दल मात्र हुँदा राजा फाल्न सक्नेहरुहरुले आज अनेक दल लगायत मानवाधिकार एवम् विश्व परिवेक्षकहरु हुँदा नि त्यसको निकास खोज्न नसक्नुको मुख्य कारक तत्व के हो ? यो पनि विचाराधिन प्रश्न नै हो । यसको पनि जवाफ आउनु बाँकी छ । 

हुन त स्वयम् शासनमा विराजमान शक्तिलाई समेत एमाले ओलि मन पर्न छोडि सकेको परिप्रेक्ष्यमा पनि पदच्युत गर्न गराउन नसक्नु मुख्य कारक के हो ? आखिर के हो ? कतै हामी पनि प्रतिगामी सरकार भयौं कि ? हुनसक्छ मात्र होईन् भयौं नै कारण देश भन्दा ठूलो आफ्ना स्वार्थहरु हामीले मान्यौं । 

राजनीतिलाई पेशाको दर्जामा राख्यौं । र त २०४६ सालपछि जति पनि बाँचेका छन् ती बाहेक कोही कुनै पनि पार्टिमा नौलो नेतृत्वको नयाँ नेता कहींबाट उदय भएनन् । संसद बृद्धाश्रम बन्दा नि त्यसको प्रतिकार कसैले गरेनन् कारण उसलाई अर्थात जनतालाई हुन त यो देशमा जनता नै छैनन् तर पनि बसोबास गरिरहेका प्राणीको मान्यताले तिनीहरुलाई आफ्नो पेट र परिवार भन्दा अरु केही सोच्ने फुर्सद  भएनन् । देशको लागि केही गर्न नसक्नेहरुले देशले के दियो त्यो सोच्ने अधिकार पनि कसैलाई छैन्, सोच्नु पनि बेकारकै कुरा हुन् । यो यथार्थमा नेपालीहरु कहिल्यै परेनन् । फलतः गाउँ त्याग्यो सहर पस्यो । सहरको कोलाहल सिवाय आफु, अरु अर्थको जीव बनेको पत्तो पाउन सकिएनन् । 

स्वतन्त्र छु भन्दै दुई छाकमा बन्दि बनेको चाल नपाउँदा शिक्षा र स्वास्थ्यले आफ्नै अस्मितामाथि बारबार बलात्कार गरिरहेको यथार्थता कहिल्यै बुझ्न सकिएनन् । गाउँ रित्तो र पाखो बाँझो हुँदा नि मातृत्वको याद नहुनु आफैलाई श्रापित पारेको चेत नखुलेसम्म प्रधानमन्त्री बन्ने सबै ओली नै बन्छन् । अनि प्रतिज्ञा गर्नु पर्दैन् भन्दा मुसुक्क राष्टूपति हाँसी नै रहन्छ ।  कोभीडको भ्याक्सिन भारतबाट खरिद किन्ने कि रसियाबाट कमिसनमै विवाद भई जनता मरिरहन्छन् । हुन त यो देशमा जनता छँदैछन् । कोही मर्छ एउटा पार्टिले मेरो आफ्नो सदस्य भन्दै झण्डा ओढाई दिन्छ । पर कतैबाट ओली बा “ए ! मेरो पार्टिको रहेनछ” भन्दै नयाँ उखान खोजमा युद्धस्तरमा लागी पर्छ । अनि विषम परिस्थितिमा पनि अम्बाको पात रस पिउने लगायत बेसार पानी नै जीवन हो भन्दै प्रधानमन्त्री बनी रहन्छ । दुईतिहाई अभिमत पाएर इतिहास रच्ने युगको युग-पुरुष विना काम आलोचित हुनु सिवाय नौलो कुनै कार्य हुन नसक्नु श्रापित भए सरह नै हो । र आफु कहाँ र कुन भन्ने परिभाषासंगत भएन् भने त्यहाँबाट गरिने र देखिने दृष्य त्यस्तै हुनेछ । दृष्यलाई परिवर्तन गर्न नसक्नुमा सबै त्यसैको लागि लामबद्ध हुनु नै हो । सत्य र निष्ठा स्वार्थको लागि धारण गर्ने राजनैतिक कवज मात्र हो । यो जनता नभएको देशको यथार्थता हो । र राजनीति पेशा बन्छ, बनीरहन्छ । ओली पछि जो आउँछ त्यो पनि ओली नै बन्छ यो रक्तवीज चरित्र हो । सबैले देश नसोचेसम्म यस्तै हो । 


Thursday, June 17, 2021

सिथि नखः र कुमार षष्ठी

 सिथि नखः र कुमार षष्ठी



अर्जुन महर्जन

सहिदपथ, पाँगा

उपत्यकाका नेवार समुदायले मनाउने गरी आएको चाडपवंहरु मध्ये ज्येष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व षष्ठी) कुमार षष्ठीको दिन मनाउने पर्व सिखि नखः पर्व हो ।

यो सिथि द्यः अर्थात कुमारको जन्म दिनको रुपमा मनाउँदै आइरहेको छ । पौराणिक कथा अनुसार महादेव र पर्वातीले पुत्र कुमारलाई भक्तजनहरुले केही काम गर्दा तिम्रो पुजा गर्नु पर्छ भन्ने बरदान इिराखेकोले कतै पुजा जाँदा घर अगाडिको मण्डपमा हुने क्षेत्रपाल कुमारलाई पहिलो पुजा गर्ने गरि आएको छ ।

कुलको समृद्धिको लागिबैशाख शुक्लपक्ष तृतीया अर्थात अक्षय तृतीयाका दिनदेखि आफ्आफ्नो नियमानुसार कुल देवताको पुजा गर्दछन् । केही कारणले तोकिएको दिन देवाली मनाउन नपाएका र यकिन दिन नभएकाहरुले यो कुमार षष्ठीका दिन आफ्नो कुल देवताको पुजा गरी देवाली मनाउने गरिन्छ ।

उपत्यकावासी प्रायः कृषिमा लाग्ने र मुख्य बाली धान भएकोले रोपाईलाई विशेष महत्व दिई काममा लाग्न सालभरमा मनाउने चाडपर्वहरुको सिथि अन्तिम पर्वको रुपमा मनाउने गर्दछन । रोपाई सकिएपछि लुटो फाल्ने र भूतप्रेत पन्छाउनेको रुपमा (गठ.मुगल) घण्टाकर्ण बाट पुनः चाडपर्व सुरु गर्ने गर्छन् ।

काममा लागेपछि बिचमा अलमल गर्न नपरोसउ भनी सिथिको दिन घरभित्र र बाहिर पनि सरसफाई गर्ने गन्छि । विषय अनुसार माग गर्न देउताहरु पुज्नेमा कुमार देउता गंगा पुत्र भएकोले पानीको लागि पुज्ने भएकोले यो दिन पानीको मुहान, इनार, कुवा, पोखरी, पढेरो आदिा सरसफाई गरी पुजा गर्ने गरी आएका छन । ईनार सफा गरी नर्कटको छानो बनाई छोपी ४ दिन पछि मात्र ईनारबाट पानी चलाउने गर्छ । यो दिनदेखि पानीको मुल फुट्ने भएकोले पहिले मलको रुपमा निकाल्ने कालो माटो यो दिनदेखि ननिकाल्ने चलन छ ।

सिथिको पुजामा अन्य पुजाको सारदामको अलावा मास, केराउ, मुंगको बारा, पाल्पुवा र चटांमरी तयार गर्ने चलन छ । खेतीमा काम गर्दा किरा फट्याङ्ग्रा, जलचर, सर्प, आदिको भय हुने भएकोले यस्ताको विष समेत नलागोस भनि खोपको औषधीको रुपमा यो दिन यस्तो बारा खाने चलन गर्दै आइरहेको छ ।

एक समयमा काठमाडौं जैसीदेवलको न्ह्ूधःलमा रहेको गणेश मन्दिर अगाडि एउटा राम्रो केटो रोइरहेको पाइएपछि एक कर्मात्माले आफ्नो घरमा लगि सिथिको दिन परेको हुँदा बारारोटी खुवानउ भान्छामा गई ल्याउँदा मयुमा चढेको कुमारको दर्शन दिएकोले त्यस केटोलाई सिथि द्यः अर्थात् कुमार भनी मानी आएको छ ।

त्यसको भोलिपल्ट बलम्बुबाट त्यस कुमार केटोको आमाबाबु कहाँ बाजा, नाय्खिं बाजा बजाएर खोज्दै आउँदा काठमाडौं आई बसेको थाहा पाएर भेटी कुरा गर्दा नर्फकी सिद्ध भै गएकोले पुजा गरी फर्केछन् ।त्यसैकारण सप्तमीका दिन बलम्बुबाट अध्यावधी बाजा बजाई पूजा आउने चलन रहेको छ । त्यसैले बलम्बुको देवलमा देउता नभएको भनि आएको छ ।

कुमार देउताको मूर्ति सूर्यविनायकको सुरु ढोकाभित्र पस्नासाथ एक ठाउँमा र अर्को काठमाडौंको न्हूधःमा रहेको पाइन्छ । कुमार सिथि देउताको जात्रा काठमाडौंको न्हूधःमा मात्र चलाउने गरी आएको छ ।

उपत्यकामा रहेको पुरानो देउताहरु मत्स्येन्द्रनाथ, आदिनाथ, आदिबाट संरक्षण पाइरहे जस्तै यो कुमार देउताबाट पनि सधैं आशीर्वाद मिलिरहोस भनि दशमर्क गरी जात्रा चलाउने गरी आएको  छ । यस देउताको जात्रा चलाउने गुठीयारहरुले बछलागा औंसी अर्थात् बैशाख कृष्णपक्ष अमावस्याका दिन थसि (सिद्धिपुर) मा गई सहरका देउताहरुलाई वंपु छाइपिं अर्थात् देउतालाई रंगाई सिंगार्ने नेमकुलहरुलाई बोलाउन जानु पर्दछ । त्यसको तेस्रो दिन तछलाथ्व तृतीया अर्थत् जेठ कृष्णपक्ष तृतमीयाको दिन विहान टेकु दोभानमा गई नाग स्थापना गरी त्यहाँको जल देउपालाले ल्याउनुपर्दछ । त्यस्तै नेमकुलहरुले पनि नित्यकर्म गरि आउँछन् । साँझतिर दबलीमा कुमार देउतलाई न्हवं लुइगु अर्थात् घडाले नुहाइदिन्छन् । 

त्यसपछि चोभारको आदिनाथलाई सिंगारी बाँकी रहेकोबाट नेमकुलहरुले लंपु छाय्गु अर्थात् रंग लगाई सिंगारिने गर्दछ । त्यसरी सिंगारपटार पुरा गरी षष्ठीका दिन पाटीमा विराजमान गराई देउता दर्शन गर्न आउनेहरुलाई खुला रुपमा राखिदिने गर्दछ । त्यसको भोलिपल्ट सप्तमीको दिन पहिले भए कुमारीको साथ कुमारीलाई घुमाएजस्तै गरी जात्रा मनाउने गर्दथे । हाल सहयोगको कमीले गर्दा पाटीमा ल्याई राख्नेमात्र गर्ने गर्दछ । त्यसदिनभरि पाटीमा राखी साँझ खतबाट निकाली थकाली र नकीं अर्थात् जेठो र जेठीले स्वागत पुजा गरी भित्रलगि यथास्थानमा राख्ने गरिन्छ । त्यसपछि भक्तजनहरुको लागि दर्शन गर्न खुला राखिएको हुन्छ । 

यो कुमार देवता पुज्नेलाई असल । सुखी सन्तान पाउने, मुद्दा मामिलामा जीत हुने र स्वास्थ्य लाभ हुने भनि मानि आएका छन् । यस देवतालाई पुजा गर्दाको दीप बिस्तारै बले काम विस्तारै, छिटो बले छिटो नै र बालेको दीप बिचमा निभे मान्छे बित्ने र मुद्दा भए हार्ने भन्ने जनविश्वास छ । यसैलाई मानेर हालसम्म पनि पुजा गर्न आउनेहरु छन् । पहिले पुजारीहरुले पुजाको फल भनिदिनेमा पुराना पुजारीहरु बितिसकेकोले अहिले पुजाको फल भन्नेहरु छैनन् । यसरी कुमार सिथि द्यःको जन्मदिनको रुपमा पुजी सिथि नखः अर्थात सिथि पर्व मनाइ आइरहेका छन ।


यो रक्तवर्णको मयुरमाथि चढेको सिथि द्यः अर्थात् कुमारुको काठबाट बनेको मूर्ति कहिले बनेको भनि यकिन भएको छैन । यसको मतु नेपाल सम्बत् ९०४ मा चढाइराखेको लेखेको छ भने ने.सं. ९४५ मा खुट्टाको सारस काठबाट बनाइएको देखिन्छ ।

Monday, June 14, 2021

नेवाःतय्सं न्ह्याकेमाःगु हथाय्गु अभियान

 नेवाःतय्सं न्ह्याकेमाःगु हथाय्गु अभियान




—श्रीकृष्ण महर्जन

स्वनिगःया आदिवासी नेवाःतय्सं थःपिनिगु अधिकारया सवालय् पहिचानया आधारय् नेवाः स्वायत्त राज्यया माग याना वयाच्वंगु तःदँ दये धुंकल । आः नेपाःया संविधान कथं नेवाः स्वायत्त राज्य वइगु अवस्था मदु । उकिया निंतिं संविधान हे संशोधन यायेमाःगु बाध्यकारी अवस्था दु । नेवाः स्वायत्त राज्यया खँ ल्हायेगु धइगु आःया निंतिं तापाःगु खँ खः । दीर्घकालिन आज्जु कथं जक नाला कायेफइगु अवस्था दु । नेपाःया संविधान कथं हे अधिकार कायेगु खःसा आदिवासी जनजातिया नितिं स्वायत्त क्षेत्र, संरक्षित क्षेत्र व विशेष क्षेत्रया व्यवस्था यानातःगु दु । संविधानया प्रस्तावनाय् दुगु स्वायत्ता व स्वशासनया अधिकारयात आत्मासात यासें धकाः न्ह्यथनातःगु मदुगु मखु । संविधानया धारा ५६ या उपधारा ५ सं संघीय कानुन बमोजिम सामाजिक, सांस्कृतिक वा आर्थिक विकासया निंतिं विशेष, संरक्षित व स्वायत्त क्षेत्र कायम यायेफइगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । उकिया नितिं कानून दयेकेमाःगु अवस्था दु । खुदँ दये धुंकल अय्नं कानुन दयेकाः नेवाः नापं मेमेपिं आदिवासीतय्गु निंतिं स्वायत्त क्षेत्र, संरक्षित क्षेत्र व विशेष क्षेत्र घोषणा यानाः उमिगु संस्कृति, सम्पदा, पहिचाननिसें सभ्यताया निंतिं माःगु कथं राज्यं ज्या यानाच्वंगु मदु । दलया नेतातय्सं थुगु विषययात थःपिनिगु प्राथमिकताया विषय तकं दयेकाच्वंगु खनेमदु । नेवाः भूमि स्वनिगः व स्वनिगः जःखःयात स्वायत्त क्षेत्रया रुपय् घोषणा याकेगु अले नेवाःतय्गु निंतिं बांलाःगु ज्या जुइ धकाः धायेगु खँ आः थथें हे जुइगु अवस्था मदु । थ्व छगू कथं मध्यकालिन लँपु कथं नालाः नेवाःत न्ह्याः वनेमाःगु अवस्था दु । संविधानय् दुगु अले कुतः यात धाःसा तत्काल हे यायेफइगु ज्या धइगु स्थानीय सरकार नाप स्वानाच्वंगु विषय खः । स्थानीय सरकारयात नं नेपाःया संविधान कथं सरकारया रुपय् नालातःगु दु । स्वंगू तहया सरकार मध्ये संघीय सरकार, प्रदेश सरकार व स्थानीय सरकार खःसा समुदायलिसे तप्यंक हे स्वापू दयाच्वनीगु धइगु स्थानीय सरकार हे खः । स्थानीय सरकारयात थःगु ज्या यायेगु निंतिं निश्चित कथंया क्षेत्राधिकार बियातःगु दु अले व हे क्षेत्राधिकारया खँ ल्हात धाःसा जक तत्काल हे यायेफइगु जुइ । स्थानीय सरकारं स्थानीय लागाया नां नेवाःतय्गु लागाया पुलांगु नां नेवाः भासं हे तयेगु ज्या तत्काल हे यायेफइगु अवस्था दु । स्थानीय सरकारयात स्थानीय पाठ्यक्रम धकाः च्यागू तगिं तक तयार यानाः ब्वंकेगु व्यवस्था यायेगु अधिकार दुगु जुयाः थुकी स्थानीय कला, संस्कृति, शीपनिसें थीथी विषययात स्थानीय मांभासं ब्वंकेगु ज्या तत्काल हे यायेफइगु अवस्था दु गथे कि येँ महानगरपालिकां नेवाः भासं हे पाठ्यक्रम तयार याना ब्वंकेगु ज्या न्ह्याके धुंकूगु दु । स्थानीय सरकारयात थःगु लागा दुनेया निश्चित भूमियात सांस्कृतिक संरक्षित क्षेत्र घोषणा यानाः संस्कृति सम्पदा नापं परम्परायात संरक्षण सम्वद्र्धन यायेफइगु अवस्था दु ।

स्थानीय पाठ्यक्रम मांभासंः संविधान भाग ३ या मौलिक हक अन्तर्गत धारा ३२ या उपधार २ स मुलुकया हरेक स्थानीय तहपाखें थःगु मातहतय् दुगु सामुदायिक व संस्थागत स्कूलय् स्थानीय पाठ्यक्रमया कथं थःम्हं हे छगू विषय अध्ययन अध्यापन याकेफइगु व्यवस्था यानातःगु दु । आधारभूत तहया पाठ्यक्रमया नीतिए मांभासं विषयवस्तुया क्रियाकलाप याकेगु, स्थानीय विषय अन्तर्गत मांभाय्, स्थानीय इतिहास नापं संस्कृति स्थानीय ज्ञान सिप कला प्रविधिइ आधारय् ब्वंकेफइगु तकं उल्लेख यानातःगु दु । स्वनिगः व स्वनिगः जःखः च्वंगु स्थानीय सरकारं नेवाः भासं स्थानीय पाठ्यक्रम ब्वंकेगु व्यवस्था यायेफइगु अवस्था दु । येँ महानगरपालिकां थुकियात कार्यन्वयन हे यानाच्वंगु अवस्था दु ।

सांस्कृतिक संरक्षित क्षेत्रः संविधानया धारा १८ य् आदिवासी जनजातिया संरक्षण, सशक्तिकरण बाय् विकासया नितिं कानून बमोजिम विशेष व्यवस्था यायेत पंगः थनीमखु धकाः च्वायातःगु दु । संविधानया धारा १२६ या १ य् नेपाःया न्याय सम्वन्धी अधिकार थ्व संविधान, मेगु कानून व न्यायया मान्य सिद्धान्त बमोजिम अदालत व न्यायिक निकायपाखें प्रयोग यायेफइ धकाः उल्लेख यानातःगु दु । संविधानया अनुसूचि ८ य् स्थानीय तहया अधिकारया धलः दुथ्याकातःगु दुसा उकी २२ नम्बरय् भाषा, संस्कृति व ललितकलाया संरक्षण व विकास यायेगु भाला बियातःगु दु । स्थानीय सरकार संचालन ऐन दफा ९ या ३ य् नगरपालिकां थःगु क्षेत्रदुनेया छुं नं थाय्यात सांस्कृतिक व पर्यटकीय क्षेत्र घोषण यायेफइ धकाः च्वायातःगु दु । ऐनया दफा १०२ सं स्थानीय कानून दयेकेगु बारे थःगु क्षेत्राधिकार दुने ऐन दयेकेफइगु, माःगु कथं नियम, निर्देशिका, कार्यविधि व मापदण्ड दयेकेफइगु उल्लेख यानातःगु दु । संविधान व ऐनया ल्याखं नं नगरपालिकापाखें सांस्कृतिक संरक्षित क्षेत्र घोषणा यानाः ऐन हे दयेका ज्या यायेफइगु अवस्था दु । गथे कि तोखा नगरपालिकां थुकिया कार्यान्वयन यानाच्वंगु दुसा अथे हे किपू नगरपालिकां नं थुकिया तयारी याःगु दु ।

थाय्बाय्या नांः थःपिनिगु थाय्बाय्या नां थःपिनिगु हे भासं तयातःगु दइ । छु भासं व थाय्या नां जुयाच्वन व हे इमिगु थाय् खः धायेगुया तःधंगु आधार खः । थाय्बाय् नांया विशेषता धायेगु खःसा अज्वःगु नांया यक्व अर्थ दइ । विशेषता सहितया छुं छुं उदाहरण थुगु कथं दुः १) भौगोलिक अवस्था कथं तःजाफः, थथुझ्वः, २) आकार कथं चाकःपुखू, बेक्वं तँ, ३) रंग कथं ह्यामुन्याँ पुखू थेच्व, ४) संख्यँ कथं याकःछेँ, झिंनिधाः तँ, न्यामासिमा ५) पशुतय्गु कथं हेँय्गः, खिचाख्वः, फाखितं, बःखुंबुँ, ६) वस्तु कथं गःछेँ, सतःक्व, ध्वाखासी, ७) दिशा कथं इताछेँ, यतांबुँ (शंखमुल), ८) जाती कथं जोशीननी, ग्वाः पुखू, ग्वाः दिप ९) काल कथं न्हूपुखू, नःपुखू १०) बनस्पति कथं अमल्सि, बःसिब, कुसिक्व ११) सांस्कृतिक विशेषता कथं जाह्वला ख्यः, जाखा, मचागाः, सिथंगः १२) स्वापू कथं गःछेँमि गाः, ग्वाःदिप, १३) घटनाः कथं मिंमनः फल्चा थें जाःगु नां तयातःगु दु । अज्वःगु नांया तसकं महत्व दु । व नां धइगु इतिहास अध्ययन, पुरातात्विक अन्वेषन, भाषा वैज्ञानिक अनुसन्धानया स्रोत कथं नं नालेफइ । स्वनिगः प्राचीन सभ्यताया विकास व विस्तार जूगुलिं ऐतिहासिक लागा जुयाः थनया थाय्बाय्या प्राचिन इलंनिसें नां दु । स्थानीय जनभाषाय् ल्यनाच्वंगु प्राचीन थाय्या नां थनया प्राचीनता क्रमिक विकास, जातीय इतिहास, भाषिक विकास, धार्मिक सांस्कृतिक परम्परा, प्रकृतिया बारे थुइकी । थनया प्राचिन नां स्वनिगःया सांस्कृतिक सम्पत्ति, अमूर्त सम्पदा व ऐतिहासिक आधार नं खः । तर नेवाःतय्गु लागाया पुलांगु नांया थासय् न्हून्हू वख्वाः थ्वख्वाः मवयेक नां तयेगु तकं ज्या यानाच्वंगु दु । स्थानीय सरकारं थज्याःगु नांया महत्वयात थुइकाः पुलांगु हे नां तयेगु निंतिं नं ज्या यायेमाःगु अवस्था दु । थ्व यायेफइगु ज्या नं खः । थ्व स्वंगू कथंया ज्या स्थानीय सरकारपाखें हे यायेफइ । आः स्थानीय सरकारया जनप्रतिनिधिपिनिगु ई दच्छि जक दनि । आः असारय् नगरसभा जुइ । अथे नगरसभा जुइगु इलय् नीतिगत रुपं स्थानीय पाठ्यक्रम स्थानीय मांभासं ब्वंकेगु, सांस्कृतिक संरक्षित क्षेत्र घोषणा यायेगु व थाय्बाय्या नां पुलांगु तयेगु धकाः निर्णय याकेगु व दच्छिया दुने कार्यान्वयन याकेगु नितिं नेवाः नुगः दुपिं सकलें छप्पँ छधी जुयाः अभियान कथं हे तत्काल न्ह्याकेमाःगु अवस्था वःगु दु ।

Sunday, June 13, 2021

किपू नगरपालिकाया ऐतिहासिक व सांस्कृतिक सम्पदाः सपूmति द्वनाच्वंगु छुं खँ

 किपू नगरपालिकाया ऐतिहासिक व सांस्कृतिक सम्पदाः सपूmति द्वनाच्वंगु छुं खँ -—१

—नजरराम महर्जन

जि इतिहासकार, संस्कृतिविद, समिक्षक सुं नं मखु । छम्ह साहित्यकार अले छम्ह पत्रकार जक खः । 

पत्रकारं थःम्हं छु खन वहे धाई, थःम्हं छु स्यू वहे कनी । सुं तंचायेमाः या लय्ताय्मा वयात मतलब दइमखु । “किपू नगरपालिकाया ऐतिहासिक व सांस्कृतिक सम्पदा” सपूmया  बारे जिं खना थें जिं ब्वनागु खँत, जित चित्त बुझे मजूगु खँत थन न्ह्यब्वयेगु कुतः याना च्वना । थुगु ल्याखय् जम्मा निता जक खँ तय् मेगु खँ सपूm ब्वनेधुंका लिपा हानं तयावने ।

  किपू नगरपालिकाया ग्वाहालिं नेपालभाषा एकेडेमी, किपूया लुखां “किपू नगरपालिकाया ऐतिहासिक व सांस्कृतिक सम्पदा” सपूm च्वमिपिं प्रा.डा.टेकबहादुर श्रेष्ठ, प्रा.डा. डिल्लीराज शर्मा खय्भासं च्वयादीगु खः । 

झी मांभाय् ह्यःमि मेयर भाजु रमेश महर्जनं नेवाःतय्गु बाहुल्यता दुगु किपुली न्हापां नेपालभाषां निं प्रकाशन यायेगु तातुना नेपालभाषा एकेडेमीयात जिम्मा बिउगु खः । अले उगु खय्भासं च्वयातःगु सपूmया भाय् हिलेगु ज्या नेपालभाषाया उपन्यास विधाय् पि.एच.डी.यानांदीम्ह नेपालभाषा एकेडेमीया प्राज्ञ प्रा.डा.चन्द्रमान बज्राचार्ययात लःल्हाःगु खः । 

उगु सपूm स्वयेगु समितिया छम्ह दुजः नेपालभाषा एकेडेमीया प्राज्ञया नातां जि नं छम्ह खः । सपूmया सफ्ट कपि, हार्ड कपि नितां डा.चन्द्रमान बज्राचार्ययाके दु । वय्कलं हे तस्सकं मेहेनत यानां थ्व सपूmयात नेपालभाषां भाय् हिइका दिल । उगु इलय् जिं बिचाः यानागु खः कि प्रा.डा. चन्द्रमान बज्राचार्य किपूयाम्ह हे जूगुलिं किपूया बारे छुं मिलय् मजुइक च्वयातःसा वय्कलं भिंका दी धइगु मतिं यानागु खः । सपूm पिदनेत समितिया पाखें उजं बियागु नं खः । सपूm नमूना प्रिन्टर्स किपुली छापय् जुल । धुमधाम कथं विमोचन नं जुल ।

उगु सपूm किपूया गुलि विद्वत वर्ग या धाये गुलि पाठकपिंसं ब्वने धुंकूगु खः धैगु छुं हे दसि खनेमदु । छाय्धाःसा थुकिया बारे गनं छुं हे चर्चा परिचर्चा जूगु खनेमदु । 

सपूm पिदने धुंकाः जिं बांलाक ब्वना स्वयाः । व सपूmतिइ जिं पचय् याये मफुगु छता निता खँ ब्वनेदत । थुकिया बारे जिं मेयर रमेश महर्जनयात धया, “मेयर साहेव, थ्व सपूm पिकाय् न्ह्यः जिं बांलाक ब्वनेमखन । 

आः ब्वना स्वयाबलय् यक्व हे पचय् मजूगु खँ दु । यदि थ्व सपूmतिइ दुगु गल्ती सचय् मयायेगु खःसा किपूया इतिहास हे स्यनी, विरुप जुइ । थुकी यक्व हे मिलय् मजूगु खँत दु ।”

“ज्यू, छु छु दु लिखित रूपं बिया दिसँ ।” धयादिल ।

थ्व यक्व न्ह्योयागु खँ खः । बछलागा आमै बसुवाः (२०७८ जेठ २७ विहिवार) खुन्हु नगर सन्देश फेसबुक पेजय छगू सूचं वल, “ऐतिहासिक, सांस्कृति एवं पर्यटकीय नगर यस कीर्तिपुरको वारेमा विस्तृत विवरण सहितको किताब केही वर्ष अघि यस नगरपालिकाको सहयोग तथा समन्वयमा नेपालभाषा एकेडेमी, कीर्तिपुरले प्रकाशित गरेको सहर्ष जानकारी गराउँदछौं ।”




“किपू नगरपालिकाया ऐतिहासिक व सांस्कृतिक सम्पदा” (कीर्तिपुर नगरपालिकाको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदा) नामक यस किताव प्रा.डा. टेकबहादुर श्रेष्ठ र प्रा.डा. डिल्लीराज शर्माले संयुक्त रुपमा लेख्नु भएको हो भने यसको नेपालभाषामा अनुवाद प्रा.डा. चन्द्रमान बज्राचार्यले गरी प्रकाशन गरिएको थियो । अतः उक्त कितावलाई नेपाली भाषामा नयाँ संस्करण प्रकाशनको लागि यस नगरपालिकाले तयारी गरिरहेकोले सो किताबको नयाँ संस्करणका लागि आवश्यक सुझावहरु कीर्तिपुर नगरपालिकामा आइपुग्ने गरी लिखित रुपमा पठाइ सहयोग गरिदिनु हुन सम्बन्धित सैमा जानकारीका लागि हार्दिक अनुरोध गर्दछ ।”

थ्व सुचं ब्वनेवं न्हापा भति भति जक ब्वनां सपूmति चिं तयाःतयागु आखःझ्वः ब्वनां थन च्वयेगु कुतः यानाः । जिं च्वयागु नं गुलितक पाय्छि खः मखु, छिकपिंसं जिगु थ्व च्वसू व सपूm ब्वना समिक्षा यानादिसँ । 

“किपू नगरपालिकाया ऐतिहासिक व सांस्कृति सम्पदा” धाःगु  सपूm उपसंहार नापं यानां च्याद्याय् (८ भाग) ब्वथलातःगु दु । थ्व सपूm डिमाइज साईजया २१२ पौ दु ।

थुगु सपूmया निद्याय् पेज ६० निसें ६२ तक पृथ्वी नारायण शाहनं किपू त्याकेधुंकाः थन याःगु सुधारया ज्या बारे न्ह्यथना तःगु दु । थुकी झी किपूया पुर्खापिनिगु गौरवशाली इतिहास सिकं पृथ्वीनारायण शाहया गुणगान यानातःगु खनेदु ।

गथेकि “...पृथ्वीनारायण शाहं किपू त्याकेधुंकाः थःपिंलिसे वःपिं भारदार व सैनिकतय्त जग्गाया ब्यवस्था यानाः थ्व क्षेत्रया विकास अभियानया नापं धार्मिक, सामाजिक व आर्थिक क्षेत्रय नं न्ह्यथनेबहःगु ज्या याःगु खनेदु ।” धइगु न्ह्यथनातःगु दु ।

थ्व खँ पाय्छि मजू । छाय्धाःसा पृथ्वीनारायण शाहनं किपू कब्जा याये न्ह्यः झी (किपू)या पूर्वज पूर्खातय्सं द्यः

–देगः, बाहाः–बहि, तुं, पुखू, बुंगाः, ल्वंहिति, लं, फल्चा दयेकाः वंगु, धार्मिक–सांस्कृतिक पर्व–परम्पराया लागि गुथि ब्यवस्था यानाः धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक व आर्थिक विकासया न्ह्यथने बहःगु ज्या यानावंगु खनेदु । उकीया दसी किपूया थीथी अभिलेख व धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक परम्परापाखें स्पष्ट खनेदु । उगु सपूmतिइ– किपुली धार्मिक, सामाजिक व आर्थिक क्षेत्रय् न्ह्यथनेबहःगु छु छु ज्या जुल स्पष्ट न्ह्यब्वयातःगु खनेमदु । अजाःगु अभिब्यक्तिं, अजाःगु गलत ऐतिहासिक विवरणं झी पूर्खाया योगदानया अबमूल्यन जूगु खनेदुु । 

किपूला पृथ्वी नारायण शाहनं कब्जा यायेधुंकाः यक्व स्यंकावन धइगु खँ जकं न्यनेदु । लाय्कू दरबारया चिंमदय्क थुनां सिलापत्र दक्व ध्वस्त यानाबिल धइगु खँ न्यनेदु । अले छु आधारं पृथ्वी नारायण शाह नं यक्व सुधार यात धायेगु ? यदि थुकियात सुधार मयाःसे नेपालभाषाय् गथे खः अथे हे खय्भासं छापय् यात धाःसा झी आजु पुर्खापिनिगु योगदान मदयावनी, किपूया गौरवशाली इतिहास न्हनां वनी ।

२. निगूगु ब्वः न्हापा जिपिं मचाबलय् श्रीपञ्चमी खुन्हु बःखुइ ससुमां द्यः दर्शन यानां वयाः किपूया नगःच्वय् ससुमांजुया पाली भ्वःपूवनेगु धकाः वनेगु । नगःच्वय् च्वंगु ससुमांजुया पालीभ्वःपुइ धुनेवं स्वयम्भुइ वनेम्वाः धाइगु । 

 थःपिंसं थुजःगु कथं मचांनिसें ससुमांजुया पाली धकाः भ्वपुया वयागुयात  थ्व सपूmतिइ स्वद्याय् (९१ पेजय्) 

‘गोरखनाथ देगः’ शिर्षकय् गोरखनाथया पादुका धकाः  गोरखनाथ (भगवति) थापना यानातःगु ल्वहंपौपाखें गलतकथं न्ह्यथने हःगु दु । 

थ्व सम्बन्धी जिं संस्कृतिविद “म्हिगःनिसें थौं ः किपूया छुं पक्ष” व नेवाः लहनाः किपूया लजना” सपूmया च्वमि भाजु प्रयाग मान प्रधान नाप सहलह यानां । वय्कलं नं थ्व गलत हे खः थुकियात भिंकेमाःगु खँय् बः बियादिल । उकिं जिं थ्व समिक्षा च्वयाच्वना । जिगु समिक्षाया सत्य तथ्य छिकपिनिसं थ्व सपूm ब्वनां स्थलगत निरिक्षण यानां दिसँ ।

थ्व सफुतिइ गथु प्याखं  (बाघभैरव नृत्य) किपू भेगया महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा खः । थ्व गथु प्याखँया बारेया नं उगु सफुतिइ यक्व गलत खँत च्वयातःगु दु । थुकिया बारे “गथु प्याखँ” सपूmया च्वमि श्रीकृष्ण महर्जनलिसे सहलह यानां मेगु ल्याखय् पितहयेगु जुइ । कथंहं..


Sunday, February 21, 2021

कीर्तिपुर कम्युनिटी होमस्टेको दोस्रो साधारण

 कीर्तिपुर कम्युनिटी होमस्टेको दोस्रो साधारण 


—प्रदिप महर्जन

कीर्तिपुर सन्देश साप्ताहिक

कीर्तिपुरमा पर्यटन प्रवद्र्धन र विकास गर्दै महिला तथा समुदायको आर्थिक उत्थान एवं समुन्नतको लागि होमस्टे पर्यटन भन्ने मूल नारा लिएर २०७५ सालमा स्थापना भएको कीर्तिपुुर कम्यूनिटी होमस्टेको  फागुण १ गते शनिवारका दिन विशेष अतिथी संस्थापक अध्यक्ष एवं नेपाल एकेदेमी अफ टुरिज्म एण्ड होटल म्यानेजमेन्टका प्रशिक्षक हिराज्ञान महर्जन र होमस्टे एशोसियशनका केन्द्रीय सदस्य गंगादेवी हाँयजुको उपस्थितिमा दोश्रो साधारण सभा सम्पन्न भयो । उक्त साधारण सभामा शुभकामना मन्तव्यको क्रममा हिराज्ञान महर्जनले सदस्यहरुले कोठा हुनेले कोठाको व्यवस्था, सीप हुनेले सीप प्रयोग गरेर र भूमि हुनेले भूमीबाट कृषी उब्जनी गरेर यस सामुदायिक होमस्टेलाई टेवा पु¥याउन सकिने बताउनु भयो ।

त्यस्तै होसानका केन्द्रीय सदस्य गंगा देवी हाँयजुले होसान केन्द्रीय समितिको कार्यक्रम तथा पर्यटन बोर्ड र पर्यटन विभागको कार्यक्रमहरु बताउनु भयो ।  उक्त सभामा कोषाध्यक्ष नन्दकुमारी महर्जनले प्रस्तुत गर्नु भएको आर्थिक प्रतिवेदन सर्व सम्मतले पारित गरेको थियो


त्यस्तै होमस्टेका अध्यक्षले स्थापना देखि हालसम्म गर्दै आइरहेको कार्यक्रम तथा प्रगति विवरण र होमस्टेका चुनौती र त्यस चूनौतीलाई सामना गर्दै अगाडी बढ्नु पर्ने कुरा राख्दै प्रगति विवरण पेश गर्नुभयो । कीर्तिपुर कम्यूनिटी होमस्टेले गरेका मूख्य कामहरुमा होमस्टेको कोठा भएको ८ घर नम्बरिङ गरेको छ । त्यस्तै हालसम्म १०२ नेपाली पाहुनाहरुलाई सेवा प्रदान गरेको छ भने ५० विदेशी पाहुनाहरुलाई सेवा प्रदान गरिसकेको उल्लेख गर्नुभयो । बागमती प्रदेशको सहयोगमा होम स्टेमा कोठाको व्यवस्था गर्ने घरहरुलाई एक टिटेवल र दराज वितरण गरिसकेको छ भने कीर्तिपुर कम्यूनिटी होमस्टे सांस्कृतिक म्यूजियमको स्थापना तारागाउँ विकास समितिको सहयोगमा कार्यक्रम चलिरहेको बताउनु भयो । अध्यक्ष प्रदिप महर्जनले होमस्टेको प्रगति विवरण प्रस्तुत गर्नेक्रममा कीर्तिपुरमा नै बसोबास गर्नु पर्ने गरी भ्रमण गर्ने नेपाली पर्यटकहरु नहुनु, दुई तीन जनाको समूहमा आउने नेपाली पर्यटकहरुमा विविध खालका होमस्टेको आचार संहिता विपरित गतिविधिहरु हुने ठूलो चुनौती भएको बताउनु भयो । विदेशी पर्यटकका लागि ट्राभल एजेन्सीहरुले कीर्तिपुरमै बसोबास गराउनुको सट्टा १÷२ घण्टा घुमाएर काठमाडौं फर्काउनु र होमस्टेले तिनीहरुसँग समन्वय गरी अगाडी बढ्न नसक्नु कमजोरी भएको बताउनु भयो ।

कार्यक्रममा अध्यक्षले राख्नु भएको प्रगति विवरण माथी छलफल भै सर्वसम्मतीले पारित गरिएको थियो । उक्त साधारण सभा पूर्व उपाध्यक्ष अशोक कुमार भन्सारीले सञ्चालन गर्नु भएको थियो । सो कार्यक्रममा सम्पूर्ण सदस्य महानुभावहरुलाई १०% का दरले लाभाश वितरण गरिएको थियो । साधारण सभाले निम्न १३ सदस्यीय कार्यसमितिको सर्वसहमतिले पारित गरेको थियो ।

१.अध्यक्षः प्रदिप महर्जन, 

२.उपाध्यक्षः रामभोला महर्जन, 

३.सचिवः गोविन्द महर्जन, 

४.कोषाध्यक्ष नन्दकुमारी महर्जन, 

५.सदस्य ः गंगादेवी हाँयजु, 

६. संस्थापक अध्यक्ष हिराज्ञान महर्जन, 

७. अशोक कुमार भन्सारी, 

८. कविता राउत, 

९.केशमुनी बज्राचार्य, 

१०.रत्नकाजी महर्जन, 

११. ज्ञानबहादुर महर्जन, 

१२. सरिता महर्जन, 

१३.सविना नापित

पांगा ध्वाकाफःमा अवस्थित श्री विघ्नान्तक÷ जलविणायक गणेद्यः

 पांगा ध्वाकाफःमा अवस्थित  श्री विघ्नान्तक÷ जलविणायक गणेद्यः






निरज मान सिंह

कौतुहलता यसरी सुरु भयो ः

कुरा आजभन्दा चार वर्ष पहिले मंसिर २१, २०७४ विहिवारको हो । देश पुरा चुनावको लहरमा रुमलिएको थियो । नेताहरुको पार्टी विज्ञप्ती, एजेन्डा, विकास योजनाहरूले सबैको आँखामा उत्सुकता र आशा देखिन सक्थ्यो । म पनि देशको नयाँ परिवर्तनको आशामा भोट खसाल्न पाँगाको दिख्यः गएको थिएँ । भोट खसालेर बाहिर निस्किएँ । ढोकाफलमै साथी सुभाष भेटभयो । सन्चो बिसन्चो र भलाकुसारीसंगै उसैको आँगनमा रहेको प्रस्तरको मूर्तिमा मेरो आँखा गयो । हेर्दै भैरबजस्तो देखिने आठ हाते देवताले गणेश भगवानलाई आफ्नो खुट्टाले कुल्चीराखेको थियो । मैले सुभाषसंग सोधें यो कुन भगवान हो ?

यो कोयना जलविनायक गणेद्यः हो । उसले सहजै उत्तर दियो । मैले फेरी ध्यान दिएर हेरें । अनि फेरी सुभाषलाई हेरी प्रश्न तेर्साएँ अनि गणेद्यःलाई कुल्चेको चाहि को हो, कुन देवता हो ?

खोइ हामी यहाँ सबैले गणेद्यः भनेरनै पुज्ने गरेका छौ । साथी सुभाषले भन्यो । मैले एक–दुइवटा आफ्नो मोबाइलले त्यस मूर्तिको फोटो खिचें र सुभाषसंग बिदा मागेर घर आएँ । घर पुगेर पनि सोची रहें । कौतुहलता मनमा आगो सरि दंन्किंदै थियो । यदि सबैले गणेद्यः भनेर नै पुजा गर्ने हो भने गणेद्यःलाई कुल्चेको मूर्तिनै किन राख्नु प¥यो ? अरु गणेद्यःको प्रस्तरजस्तै लय समातेको पनि त राख्न सकिन्थ्यो ? गणेद्यःलाई वाहन बनाइ माथी बस्ने देवता को हो ? र पुजा गर्दा सबैभन्दा पहिला पुजिने गणेद्यःलाई किन कुल्चेको रहेछ ? मूर्ति पछाडीको कथा के होला ? 

मलाई पहिलेदेखि प्रायः मुख्य फिल्म भन्दा पनि ूमेकिङ्गू बिहाइन्ड द सिन मै चासो रहयो । त्यसपछी पाँगामा चिनेको मान्छेहरुलाई भेट हुँदा त्यस गणेद्यःको मूर्तिको बारे साथी, दिदी, दाई, ठुला बडा सबैलाई  सोध्न थालें । साइकलमा मोर्निंग राइडमा जाँदा पनि प्राय पाँगा भएरै जाने वा पाँगाको बाटो भएर फर्किन थालें । पाँगामा चिया पिउँदा पनि बुढापाका, अधवैसे मानिसहरुसंग सोध्न थालें । तर बिडम्बना सबैको एउटै भनाइः कोयना गणेद्यो, जलविनायक गणेद्यःलाई वाहन बनाई त्यसमाथि कुल्चेर बस्ने भैरवजस्तो देखिने, आठ हाते देवता बारे कसैलाई थाहा रैनछ । दिन बित्दै गयो, एक वर्ष(दुई वर्ष(तिन वर्ष, समयले काचुली फेर्दै गयो । तर मेरो किन को जवाफ पाउँदै पाईन। देशमा नयाँ परिवर्तन संगै सम्पदा विनास हुँदै गए । सम्पदाका मठ–मन्दिर, पाटी पौवा भत्काई बाटो चौडा गर्ने क्रम बढ्दै गयो । यस अत्याचार बिरुद्धमा सम्पदा प्रेमीहरु लागि परे । विक्रम.संवत २०७२, (नेपाल संवत ११३५ लछलाथ्व) मा त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत नेपाल भाषा केन्द्रिय विभागबाट पाटन क्याम्पसमा रन्जना र प्रचलित लिपीको क्लास लिएर प्रमाणपत्र पनि हासिल गरिसकेको थिएँ । यती मात्र होइन ब्रह्म लिपी पनि सिकें । यस लिपी शिक्षाले मलाई लोगो डिजाइन गर्न र शिला पत्र पढ्न अलि–अलि मद्दत ग¥यो । अलि–अलि किन भने प्राय शिलापत्रहरु राम्रो अवस्थामा भेटिंदैन थियो । तर आफुलाई नेवार भनाउने साथीहरुलाई चाही यस तिनवटा लिपी (रन्जना, प्रचलित र ब्रह्म) बारे त के कोयना गणेद्यः बारे पनि रत्तिभर थाहा रैनछ ।

दिन बित्दै गयो । चार वर्ष भयो । कोयना गणेद्यः, जलविणायक बारे खोज्दै हिडेको पनि । धेरै पौराणिक किताबहरु किनें÷पढे तर कुनै किताबमा यस बारे लेखेको भेटिएन । बरु अरु विणायक बारे थाहा पाएँ । त्यहिँ बेला देशमा कोरोना भाइरस भित्रियो। म बेरोजगार भएँ, काम केहि थिएन दिनभरि पौराणिक/ईतिहासका किताबहरु पढ्ने र गुगल सर्च गर्ने अनी सम्पदा भ्रमण गर्ने मात्र काम भयो । यसै क्रममा सम्पदा क्षेत्र घुम्दै गर्दा, एक दिन संयोगले पहिले एस्पेन एडमा संगै काम गरिसकेको सुबेष भाई बसन्तपुरमा भेटभयो । उसले ग्राफिक डिजाइनको काम छोडेर दिक्षा लिई आफ्नै पुर्खौली गुभाजुको काम गर्न थालेको रहेछ । सुबेष भाईबाट स्वयम्भु, बज्रयान, चर्या र काल भैरवको मूर्तिमा देखिएको पोजिशनको अर्थ बारे धेरै कुरा थाहा पाएँ ।

मंसिर १५, २०७७ सोमबारको रात घरमा आफ्नो मोबाइलबाट पिन्टेरेस्ट एप हेर्दै थिएँ । त्यहाँ मैले यहिँ कोयना गणेद्यः, जलविनायकको थांका पैन्टिंगको फोटो भेटे, लगतै मैले त्यो फोटो सुबेष भाईलाई पठाएँ । भाईले मलाई स्वयम्भु पुराणका केही चार÷पांच पानाहरुको फोटो पठायो । मेरो खुशीको कुनै सिमा रहेन । वर्षौ खडेरी पछी, हर्षोल्लासका साथ करुणामयको आगमनसंगै देशमा सहकाल छाएको जस्तो महसुस भयो । तर पानाहरुमा लेखेको अक्षरहरु शुद्ध नेपाल भाषामा रहेछ । कत्ति शब्दहरु बुझ्न मैले नेवार÷नेपाली÷इंग्लिसू डिक्सनरी पल्टाउँनु प¥यो । आखिरमा चार वर्ष पछि मैले ूकोयना गणेद्यः, जलविणायकलाई कुल्चेको त्यस मूर्तिबारे बिहाइन्ड द सिनू थाहा पाएँ ।........

बिहाइन्ड द सिन ः

स्वयम्भू पुराण गन्धेश्वर वेतराग महात्म्यू कथा अनुसार, उहिले एक समयमा ओंदीयान आचार्य फणिकेश्वर वेटराग सिद्ध गर्न ूअष्ट सिद्धिको प्रत्यक्ष मैले हेर्छुू भनेर आचार्य फणिकेश्वर वेतरागवाट आज्ञा भए अनुसार उत्तर दिशा जाँदा कछपाल पर्वतमाथी गएर हात्तीको छाला ओछ्याई त्यस माथी कुशासनू बिछाई त्यस माथी आफु बसी बत्तीस पत्र भएको छत्र ठड्याएर तपस्या गर्न तेत्तिसकोटी देवताहरुको आराधना गरि पुजा भावले तपस्या गर्दै थिए । तप गर्नु भन्दा पहिला इन्द्रदेव लगायत तेत्तिस कोटी देवताहरुलाई बोलाई पुजाभाव होम गरि भोजन आदि गराई विदा गरे र आफु तपमा लिन हुन थाले । त्यहि पर्वतमा बसीरहेको गणेशलाई त्यस भोजमा नबोलाएकोले ध्यान गरिबसेको ओंदियानलाई देखी गणेद्यः अत्यन्त रिसाइ ूओहो ! आचार्य मेरो पर्वतमा आएर तप बसेर, मलाई बाहेक सबै देवताहरुलाई भोजन गरायौ, मलाई बोलाउदा पनि बोलाएनौ, खाना पनि ख्वाएनौ हेर हेर ! मेरै अंश हात्तीको छालालाई ओछ्याएर त्यस माथी बसेर मलाई साह्रै हेला गरेको रैछौ । यसलाई त म......ू भन्दै गणेश मुर्मुरिन्दै रिसाएर, ओंदियानलाई खत्तम गर्छु भन्दै आफ्नो गण र  शैन्य संगम ग¥यो ।

गणेद्यःको शैन्यत पुटन, कटपुटन, अपस्मारग्रह अमुश्यगण, नागगण, राक्षसगण यस्तै थुप्रै संगम गरेर गणेशद्यःेले तिनीहरुलाई हेरेर हे ! मारगणहरु तिमीहरुलाई थाहा भयो मेरो पर्वतमा बसेर सबैलाई बोलाएर भोज खुवाए । म यस पर्वतको मालिक मलाई नै नबोलाउने रे । मलाई यो अपमान सहनै सकिनं । त्यसैले मैले तिमीहरुको आह्वान गरेको हुँ । तिमीहरु यस पर्वतमा बसेर तप गर्दै गरेको ओंदियान आचार्यलाई तिमीहरु सबै गएर खत्तम गरेर आउ ।

गणेद्यःको आज्ञाको पालन गर्दै पुटन, कटपुटन अपस्यारप्रह, अमनुश्यगण, नागगण, राक्षसगण आदि सारा समूह एकत्रित भई ओंदियानले तप ध्यान गर्दै बसेको ठाँउमा गएर ध्यान भङ्ग गर्न खोज्दै बागमतीको पानी छ्यापे । कोही कछुवा भएर पर्वतको भित्र–भित्रसम्म दुलो खनेर भित्र पसी पर्वतनै हल्लीने गरी हल्लाए । कोही सर्प, कोही गोही, कोही भूमि खन्ने कीरा भएर त्यो पर्वत ठाउँ ठाउँमा प्वालै प्वाल पारिरहे। पर्वत अलि–अलि गर्दै पहिरो जान थाल्यो ।

जत्ति पर्वत हल्ले पनि, जतिसुकै पर्वतलाई पहिरो पठाए पनि ओंदियानलाई पर्वतबाट मुनी खसाल्न सकेन र तपबाट उठाउन पनि सकेन । ओंदियानले तारण किरण राखेर साधना गरी बसेको रहेछ । यसरी मारगणहरुले ओंदियानलाई केहि गर्न नसकेको देखेर अब मै गएर यसलाई सिध्याउँछु । भन्दै गणेद्यः आफै गयो । रिसाउदै प्रकोप भएर आउदै गरेको गणेद्यःलाई देखेर ओंदियान आचार्यले यो गणेद्यःले मलाई के गर्न आएको होला ? भनी डराएर तुरुन्तै विध्नान्तकूको आराधना ग¥यो । यसबेला अष्टसिद्धि प्राप्त गरेर सिद्ध वाक्य भइसकेको हुनाले ओंदियान आचार्यले आराधना गरेकोले तुरुन्तै ूश्री विध्नान्तकू प्रकट भएर ओंदियान आचार्यको अगाडी दर्शन दिई हे आचार्य के कारणवश मलाई आराधना गरेको ?


ओंदियान आचार्यले  विध्नान्तकको चरण कमलमा प्रणाम गरेर विन्ती गरे हे विध्नान्तक मेरो विन्ती सुन्नुहोस । म तप गरी बसिरहँदा धेरै नै मारगण आई पर्वतमा प्वालै प्वाल पारी पर्वत नै हल्लाएर मलाई खसाल्न खोज्यो । फेरी हात्तीको मुख भएको गणेद्यःले मलाई सास्ती गर्न आउदैछ । त्यसैले मैले हजुरको आराधना गरेको हुँ । ओंदियान आचार्यले यत्ति मात्र के भनेको थियो । यस्तो विन्ति सुन्नेबित्तिकै श्री विध्नान्तक तुरुन्तै क्रुध्द भइ क्रोध प्रकट गरेर खडक उचालेर पर्वतको प्वालहरुमा भित्रसम्म घोचेर हिर्काउदै खोज्न थाले । पर्वत भित्र खाल्टो खनेर बसेको पुटन, कुटपुटन, अपस्मारग्रह, अमनुश्य, यिनी सबै केहि भंगेरा भएर उडेर भागे, त्यसैले चंखुतीर्थ भनियो । कोही–कोही परेवा बनेर भागेर गयो । त्यहि भएर वंखुतीर्थ भनेर भनियो । यस्तै थरि–थरिका भएर भागेर गए त कतिलाई श्री विध्नान्तकले मारे । पछी गणेद्यःलाई देखेर श्री विध्नान्तकले समात्न गयो । गणेद्यः डराएर पर्वतबाट गल्छेडो हेरी त्यतातिर भागे तर विध्नान्तक उसलाई लखेट्दै समात्यो । समात्ने बित्तिकै भुइँमा पछारी आफ्नो खुट्टाले कुल्चेर गणेद्यःको दन्त समातेर तानेको बेला दन्त आंधा भाँच्यो। अनि त्यहि दन्त समातेर गणेद्यःको टाउकोमा हिर्काउन थाल्यो । गणेद्यःको टाउको फुटेर रगत निस्कियो । यसबेला गणेद्यः रोएर विन्ती गरे हे प्रभु श्री विध्नान्तक मलाई यत्ति शास्ती किन गर्नु भएको ? मैले पिडा सहन सकिन मलाई छोडी दिनुस ।

श्री विध्नान्तकले भने हे गणेद्यः ओंदियानको तप तिमीले किन भङ्ग गर्न खोजेको ?

श्री विध्नान्तकको कुरा सुनेर गणेद्यःले विन्ती ग¥यो हजुर आफैले कुरा बुझेर बिचार गरिदिनुस । विध्नान्तक ज्यु मेरो ठाउँमा मेरो पर्वतमै बसेर म एक जना बाहेक सबै देवगणहरुलाई निमन्त्रणा दिएर सबैलाई भोज खुवाएर तप गर्दै बस्यो । यसरी मेरो अपमान गरेर हेपेको हुनाले मलाई साह्रै चित्त दुखेर रिस उठेको मात्र हो प्रभु । 

यसकारण मैले मारगण पठाए यस आचार्यको तप भंग गर्न खोजेको । त्यहि बेला हजुर प्रकट हुनु भयो । गणेद्यःको यत्ति कुरा सुनिसके पछी श्री विध्नान्तकले ओंदियानलाई भने हे ओंदियान, तिमी पनि जसको पर्वतमा बसेका छौ उसैलाई निमन्त्रणा नगर्नु राम्रो कुरा होइन । अब देखी तिमीले जहाँ बसेर जुनसुकै काम गर्दा पनि सर्वप्रथम त्यस ठाउँको स्वामीलाई नै मान्नु, त्यसलाई निमन्त्रणा गर अनि मात्र अरु काम गर्नु । अब जे भए पनि भैहाल्यो । पहिले गणेद्यःलाई नै पुजाभाव गर्नु अनि तिम्रो कार्य सिद्ध हुन्छ । गणेद्यःलाई पनि चित्त बुझाएर विध्नान्तक त्यहि अन्तर ध्यान भएर लोप भयो ।

त्यस पछी ओंदियान आचार्य श्री विध्नान्तकको आज्ञाको पालन गर्दै पहिले गणेद्यःलाई पुजा गरेर भोजन गराएर क्षमा मागेर त्यहि ठाउँमा फेरी निर्विध्नपुर्वक तप ध्यानमा लिन भए ।

मन्दिर संगै रहेको शिलापत्र मूर्ति नजिकै रहेको चन्द्र, सुर्य अङ्कित सानो शिलापत्रमा लेखिए अनुसार श्री गणेशाय नमः  कोते शिवनरसिंको नाती डीठठा नरबहादुरको छोरा (काहिला) काठमाडौँ  जिल्ला पाँगा ढोकाफल टोल बस्ने लेखा अधिकृत रामचन्द्र र तस्य भार्या कृष्ण कुमारी समेत भै कुलको पितृदेवताहरुको उद्दारको कामना गरी श्री जलाविणायक ‘(विध्नान्तक)को प्रतिमा स्थापना गर्यौ, यसको संरक्षण गर्ने सर्वाधिक सबैमा छ। वि. संवत २०३९ साल जेष्ट सुक्ल नवमी १० गते ।

नेपाली भाषामै लेखिएको यस शिलापत्रमा म पहिले कहिलै आकर्षित भएन । मेरो ध्यान चार वर्षदेखि त्यहि मूर्तिमा मात्र रह्यो । पछी, साथी सुभाषले नै भनेर मात्र थाहा भयो । श्री जलविणायक (विध्नान्तक) को यस मूर्ति साथी सुभाषकै हजुर बुवा रामचन्द्र डंगोलज्युले स्थापना गरेका हुन् ।

अन्तः भनिन्छ, मनचित्तले ढुंगा खोज्यो भने देवता पनि भेटिन्छ । मलाई त्यस्तै भयो, ईच्छा शक्ती र दृढ़ निश्चयको संयुक्त प्रयासमा कसैलाई थाहा नभएको कुरा थाहा पाएँ । काठमाडौँ उपत्यकामा रहेका हरेक ढुंगाको मूर्तिमा कथा लुकेको हुन्छ । त्यसलाई खोतल्नु पर्छ । हामीले पुजा गर्ने विधी, सामाग्रीको पनि अर्थ हुन्छ ।  कुनै पनि मठ मन्दिर त्यतिकै बनाएको सम्झनु महामुर्खता हो ।


Thursday, February 18, 2021

भावनात्मक यथार्थ चित्रण—किरण जोशी

 भावनात्मक यथार्थ चित्रण—किरण जोशी





नृत्यको सहारामा अभिनय कला तर्फ उन्मुख भई १० वटा म्युजिक भिडियोमा आफ्नो कला प्रस्तुत गर्दै कलाकारीताको पहिचानको साथै लाखौं दर्र्शकहरुको स्नेह र माया पाउन सफल नायक किरण जोशीसंगको छोटो सम्बाद ।


१.के छ तपाईंको नौलो प्रस्तुती ?

— मेरो पछिल्लो म्यूजिक भिडीयो “लुमनां वल” गीतमा अभिनय गरें । सुजन बज्राचार्यको निर्देशन, सोहन मानन्धरको छायांकन सम्पादन मैले र सुजना बज्राचार्यले अभिनय गरेको छु ।

२. प्रदर्शन पछि कस्तो प्रतिकृया भयो ?

— धेरै दर्शकहरुबाट राम्रो कमेण्ट पाएँ । एकै दिनमा ८५०० दर्शकहरुले हेरि दिनुभयो । खुसि लाग्यो ।

३.भिज्यूअलबाट दर्शकहरुमा कस्तो प्रभाव पार्छ ?

— गीतको भावनालाई चरित्रले दर्शकहरुलाई स्पष्ट बुझाउने प्रयास गर्छ ।

४. व्यावसाियक कलाकारहरु प्रायः भिज्युलाईमा देखिंदैन किन होला ?

—धेरै जसोले भिजुलाईज एउा फेसनको रुपमा लिने गर्छ सके निर्माता आफै खेल्छन । नसके आफन्त, खेलाउँछ त्यसैले होला भिजुलाईजको गुणस्टर कम भएको महसुस गर्छु

५. यस क्षेत्रमा तपाईले कति आर्थिक आर्जन गर्नु भयो ?

— आपूmले चिनेको निर्माताले खेलाउँछ, यति उति पैसा भन्न मिलेन जति दिए पनि हात थाप्छु सन्तुष्ट छु ।

६. तपाईंको अभिनय कर्मले कुन वेला व्यावसायिक रुप लिन्छ ?

— मेरो अभिनयको भित्रीभाव बुझे निर्माता भेटें भनें व्यावसायिक रुप लिन्छ ।

७. अभिनय के हो ?

—कथा वस्तुको भावना अनुरुप सत्य तथ्य प्रस्तुत गर्नु नै अभिनय हो ।

८. चलचित्रमा अभिनय गर्नु हुन्न ?

— इच्छा थियो । साईट जुरेको छैन । 

९. कस्तो निर्देशकसँग काम गर्न रुचाउनु हुन्छ ?

—परिपक्व निर्नेशकसँग काम गर्दा सिक्ने मौका हुन्छ । मसँग भएको अभिनय कलालाई निखरिंदै प्रस्तुत गराउन सक्नु हुन्छ । आफ्नो क्यारियरलाई अगाडी बढाउन त्यस्तो निर्देशनसँग काम गर्न रुचाउँछु ।

१०.अन्तमा 

मनको कुरा राख्ने ठाउँ दिनु भएकोमा कीर्तिपुर सन्देश साप्ताहिक परिवारप्रति हार्दिक नमन गर्दै मेरो पछिल्लो भिजुलाइज हेरि दिनुहुन विनम्र अनुरोध गर्दछु । 

धन्यवाद ।



प्रस्तोता ः पवन जोशी

कीर्तिपुर सन्देश साप्ताहिक पत्रिका २०७७ पौष २९ गते प्रकाशित

राष्ट्रिय भलिबल रेफ्री एवं प्रशिक्षक राजकुमार महर्जनसँगको कुराकानी

 राष्ट्रिय भलिबल रेफ्री एवं प्रशिक्षक राजकुमार महर्जनसँगको कुराकानी


राजकुमार महर्जनः राष्ट्रिय भलिबल रेफ्री एवं प्रशिक्षक तथा नेपाल ह्विलचियर वास्केटवलका संस्थापक तथा प्रशिक्षक

अहिले कीर्तिपुरमा मेयर खेलकुद कार्यक्रम अन्तर्गत विभिन्न खेलहरुको तालिम सञ्चालन भईरहेको सन्दर्भमा कीर्तिपुरका भेट्रान भलिवल खेलाडी एवं राष्ट्रिय भलिबल रेफ्री एवं प्रशिक्षक तथा नेपाल ह्विल चियर वास्केटवलका संस्थापक तथा प्रशिक्षक राजकुमार महर्जनसँग हाल सञ्चालन भैरहेको मेयर खेलकुद कार्यक्रम र कीर्तिपुरको भलिवल खेलको विकास गर्ने सम्बन्धमा भएको कुराकानी यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।

१. सबैभन्दा पहिले आफ्नो परिचय दिनुसन

उत्तर ः म राजकुमार महर्जन कीर्तिपुर नगरपालिका वडा नं.१० चिठू विहार टोलमा बस्छु । म पहिला भलिवल खेलाडी अहिले नेपाल भलिवल संघ अन्तर्गत राष्ट्रिय भलिवल रेफ्रि र अहिले मेयर खेलकुद कार्यक्रम अन्तर्गत भलिवल प्रशिक्षकको रुपमा काम गर्दैछु । साथै नेपाल बास्केटवल संघ र पौडी संघसँग आवद्ध भएर पनि प्रशिक्षण एवं रेफ्रीको काम गर्दै आइरहेको छु । त्यस्तै नेपालमा १५ वर्ष अघि ह्विल चियर वास्केटवल खेलको स्थापना एवं प्रशिक्षणमा पनि संस्थापकको रुपमा म लगायत संग्लेश महर्जनले काम गरेको थिएँ । र ह्विल चियर बास्केटवलमा नेपाल दक्षिण एशिया मै पहिलो स्थानमा पर्दछ .

२. मेयर खेलकूद कार्यक्रम मा तपाईंको भुमिका कस्तो रहेको छ ?

उत्तर ः हाल सञ्चालन भईरहेको मेयर खेलकूद कार्यक्रम अन्तर्गत भलिबल प्रशिक्षकको रुपमा काम गरिरहेको छ भने अन्य खेलको बारेमा र यस तालिम सञ्चालको बारेमा संयोजक नै नभए पनि नगरपालिकासँग पूलको काम गरिरहेको छु ।

३. भलिवलको सन्दर्भमा एक समयमा कीर्तिपुर पनि राष्ट्रिय स्तरमै पुगिसकेको अवस्था हो तर अहिले खस्केको अवस्था देखिन्छ, अहिले र पहिलेको भलिवलको अवस्था वारे तुलना गरि बताइदिनुस 

उत्तर ः भलिवल खेलको कुरा गर्दा कीर्तिपुरमा पहिला केही नभए पनि वर्षमा २÷३ वटा प्रतियोगिताहरु चाहे त्यो विद्यालय स्तरको होस् या खुल्ला प्रतियोगिताहरु भइरहन्थ्यो जस्ले गर्दा भलिवलमा राम्रो क्रेज थियो र २०६२÷०६३ सम्म एउटा राम्रो लेभल कायम भएको थियो झण्डै झण्डै राष्ट्रिय स्तरमै पुगेको अवस्था थियो । त्यसपछि अहिलेसम्मको स्थितिमा पुग्दा प्रतियोगिताहरु र प्रशिक्षण नभएको स्थितिले गर्दा खेलाडीहरु पनि कम हुँदै गयो र यस्को स्तर पनि खस्कँदै गएको अवस्था छ । तर अहिले यस मेयर खेलकूद कार्यक्रमले गर्दा यो खेलमा पनि पुजःर्जागरण आएको छ । त्यसको लागि कीर्तिपुर नगरपालिका धन्यवादको पात्र हुनुहुन्छ । हामी यही तालिममा मात्र सिमित नभए विशेष गरी महिलाहरुलाई राष्ट्रिय स्तरमै पु¥याउन राम्रो उचाई भएका खेलाडीहरु छानेर उमेर समूहदेखि नै राम्रो प्रशिक्षण गरेर टिम तयार गरी अगाडि बढ्ने योजना रहेको छ .

४. यो मेयर खेलकूद कार्यक्रम असारसम्म सञ्चालन हुने भन्ने सुनेको छु, त्यसपछि बन्द हुने हो कि ?

यस कार्यक्रमको सन्दर्भमा नगरप्रमुख रमेश महर्जनले आफ्नो कार्यकाल अवधिभर तालिमलाई निरन्तरता दिने बचन दिनु भएको छ । अहिले हामीलाई असार मसान्तसम्म प्रशिक्षकको रुपमा नियुक्ति दिएको छ । असार पछि पनि यस प्रशिक्षण कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिन प्रशिक्षकहरुको म्याद थप गर्ने भन्ने मेयर साहेबले वचन दिनु भएको छ । यस बाहेक अलिे जुन जुन स्थानमा तालिम सञ्चालन भइरहेको छ सोही स्थानलाई तालिम केन्द्रको रुपमा विकास गर्दै लाने मेयर साहेबले वचन दिनु भएको छ ।

५.तालिममा सहभागी खेलाडीहरुलाई आफुले सिकेको कुराहरु प्रदर्शन गराउन के योजना छ ?

उत्तर ः तालिम सञ्चालन गरेको बेला नै तालिमा सहभागि खेलाडीहरुको आपफ्नो खेलm प्रदर्शन गर्न ३ महिना पछि अन्तर विद्यालयस्तरीय प्रतियोगिता गर्ने भन्ने योजना छ । अब यो कोरोनाको स्थिति केही सामान्य भए पछि ती कार्यक्रमहरु सुरु हुन्छ र बाहिर पनि सहभागी गराउँदै लैजाने योजना रहेको छ ।

६.विद्यालय स्तरीय प्रतियोगिता गर्दा तालिममा सहभागी खेलाडीहरु टिममा नपर्ने, सम्भावना पनि हुन सक्छ, त्यसैले तालिममा सहभागीहरुको लागि मात्र त्यस प्रकारको प्रतियोगिता गर्ने कुनै योजना छ कि ?

उत्तर ः त्यस प्रकारको योजना पनि बनाएका छौं । कथं कदाचित कोरोनाको कारण विद्यालय स्तरीय गर्न नसकेमा यस तालिममा सहभागी खेलाडीहरुको बीच मात्र प्रतिस्पर्धा गराउने योजना पनि बनाएका छौं ।

७.तालिममा सहभागी खेलाडीहरु मध्ये बाटै खेलाडी छनौट गरेर कीर्तिपुरको टिम बनाउने योजना  छ की ?

उत्तर ः एकदम सही हो यस तालिममा सहभागी खेलाडीहरु बाटै उत्कृष्ट खेलाडीहरु छनोट  गरेर एउटा राम्रो टिम बनाउने र नेपालको कुनै पनि ठाउँमा सहभागी गराउने नभए काठमाडौं उपत्यकामा सहभागी गराउने र अन्त कतै प्रतियोगिताहरु नभए कीर्तिपुरमै प्रतियोगिता गरेर खेलाउने योजना रहेको छ ।

८.कीर्तिपुरमा भलिवल खेलाडी कम भएर जानुको मूल कारण के हो जस्तो लाग्छ ?

उत्तर ः हुनत अहिले भलिवलको अलग्गै सेमी कभर्डहल देवढोकामा बनेको छ । पुर्वाधार बनेजस्तै त्यस्को प्रतियोगिता पनि निरन्तर रुपमा भैराखेको भए खेलाडीहरु हुन्थ्यो । प्रतियोगिता नभएको कारणले गर्दा नै कीर्तिपुरमा भलिबल खेलाडीहरु कम भएर गएको छ । यसमा खेलाडीहरुले स्कोप देखेन । एउटा प्रतियोगिता खेल्न वर्षौं पर्खनु पर्ने । विद्यालय स्तरको कलेज स्तरको प्रतियोगिता नै नहुने । राष्ट्रिय खेल भएर पनि यो खेल अलि उपेक्षित जस्तो भएकोले पनि खेलाडी कम भएको हो । जबकि बास्केटवलमा स्कूल लेभल र कलेज लेभलका गेमहरु नियमित भैरहन्छ ।

९.अन्तमा कीर्तिपुरको भलिवलको साख जोगाउन कस्तो योजना बनाउनु भएको छ ?

उत्तर ः अहिले सञ्चालन भइरहेको मेयर खेलकूद कार्यक्रमले पनि त्यो जोगाउन केही महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने आशा गर्न सकिन्छ । साथै आगामी दिनमा पहिले जस्तै विद्यालय स्तरीय र खुल्ला तथा भेट्रान भलिवल प्रतियोगिता नियमित गर्दै जाने योजना छ । साथै कीर्तिपुरमा भलिबल खेलको म्यानपावर तयार गर्न भलिवल प्रशिक्षक तालिम सञ्चालन गर्ने योजना पनि रहेको छ ।



प्रस्तोता ः प्रदिप महर्जन

कीर्तिपुर सन्देश साप्ताहिक अंक ४७७ २०७७ पौष २९ गते प्रकाशित

Wednesday, February 17, 2021

अविस्मरणीय Damil को फार्मिङ्ग यात्रा बाराको जितपुर र विराटनगर—२

 अविस्मरणीय Damil को फार्मिङ्ग यात्रा बाराको जितपुर र विराटनगर—२


निरज मान सिंह 

गत अंकमा बाराको जितपुर फार्मिङ्ग यात्रा पछि विराटनगर हिंडेको पढ्नु भएको थियो । अब विराटनगरको बारेमा पढ्नु होला ।

करिब दश बजे राती बिराटनगरको होटेल पाँचाली पुग्यौं । विगतका केहि यात्राहरूको तुलनामा यो यात्रा अलि लामो नै हो भन्नु पर्छ । काठमाडौँबाट हेटौडा–जितपुर हुँदै पूर्व पश्चिम राजमार्गबाट बिराटनगर पुग्दासम्म खुट्टा सुन्निएर जुत्ता पनि साँघुरो भइसकेका थिए । सबै जना लामो यात्राले थाकेका थियौं । 

भोलि बिहान ९ बजे तयार भएर १० बजे सुरु हुने ईष्टर्न स्टार कृषि सहकारी संस्थाको आठौ वार्षिक साधारण सभामा सहभागी हुन जानु थियो । त्यसैले नुहाईवरी छिट्टै सुत्यौं ।

दोस्रो दिन ः

“ढक–ढक–ढक” कसैले हाम्रो कोठा १०४ को ढोका खट्खटायो । 

मेरो निन्द्रा खुल्यो । सिरानी छेउमा राखेको घडी हेरें बिहानको आठ बजेको रहेछ । मैले ढोका खोले, जेनिस सर रहेछ, “गुडमोर्निंग दाई, मिल्क टी खानु हुन्छ कि ब्लैक टी ?” 

“गुडमोर्निंग, मेरो लागी मिल्क टी अनि सुरजको लागी ब्लैक टी” मैले भनें । जेनिस सर त्यति अर्डर लिएर जानु भयो । रुम मेट सुरजको बेडतिर हेरें सुरज आफ्नो ओछ्यानमा थिएन । 

एकछिन पछी बाथरुमबाट नुहाएर निस्कियो । “गुडमोर्निंग” रुमालले टाउको पुछ्दै भन्यो ।

“गुडमोर्निंग सुरज, तिमी ब्लैक टी पिउछौ नि होइन ? मैले त्यहि अर्डर दिएको छु ।”

“ए हुन्छ ।” उसले छोटो उत्तर दियो । म पनि रुमाल लिएर बाथरुम छिरें ।

केहि छिनमा हाम्रो कोठामा मिल्क टी र ब्लैक टी आयो । चिया पिएर हामी कोठाबाट निस्कियौं । अर्को कोठा १०१ मा नास्ता तैयार रहेछ । हामी नास्ता गरेर गाडीमा चढी रोडसिड चौकमा रहेको ईष्टर्न स्टार कृषि सहकारी संस्थाको अफिसमा पुग्यौं । सबै कर्मचारी उपस्थित भइ आ–आफ्नो काममा ब्यस्त देखिन्थे । त्यहाँ केहि क्षण बसेर हामी होटेल श्री भिन्तुनामा गयौं । ईष्टर्न स्टार कृषि सहकारी संस्थाको आठौ वार्षिक साधारण सभा यसै होटेलमा हुँदै छ ।



मैले पनि सहकारीको साधारणसभामा भाग लिएँ । इष्टर्न स्टार कृषि सहकारीका अध्यक्ष यशोदा राईद्वारा प्रस्तुत वार्षिक प्रतिवेदन हाम्रो हात हातमा दियो । यशोदा राईले वाचन गर्नु भएको प्रतिवेदन पढेर म छक्क परें । यसपाली कोभिड १९ का कारण हाम्रो कीर्तिपुरका कतिपय सहकारीहरुले शेयर बोनस नै खुवाउन सकेन भने कतिपयले थोरै मात्र दियो भन्ने सुनेको थिएँ । यहाँ त कोभिड १९ ले खासै प्रभाव नपारे रहेछ ।

उक्त सहकारीमा शेयर सदस्य २९५ रहेका छन । जसमा महिला १९४ जना र पुरुष १०१ जना रहेका छन । ३० वटा कृषि हित लघु समूह निर्माण गरिएको रहेछ । शेयर पूजीमा आ.व.०७५/७६ मा रु.१०,७०,२०,०००/ भएकोमा आ.व.०७६/७७ मा १११.२४ प्रतिशतले रु.११,९०, ४७,०००/ बढ्न गई आ.व. ०७६/७७को अन्त्यमा जम्मा रु. २२,६०,६७,०००/ रहेको जानकारी दिनुभयो । त्यस्तै स्थीर सम्पत्ति पनि बढेको जनाइएको छ आ.व.०७५/७६को अन्त्यमा स्थिर सम्पत्ती रु.१०,९९,०९, २९७ भएकोमा आ.व.०७६/७७ को असार मसान्तमा थप रु.१४,३२,६३,०७०/ जस अन्तर्गत जग्गा विस्तार माछा पोखरी निर्माण, भवन निर्माण रहेको छ भने उक्त स्थिर सम्पत्तिमा रु.५,९७,०१०/८० ह्रासकट्टी गरी आ.व. ०७६/७७ मा १३०.३५ प्रतिशत वृद्धि हुन गई अन्त्यमा रु. २५,२५,७५, ३५७/ हुन गएको छ । उक्त सहकारीले खुद नाफा रु.१,१०,३३,१२८/ रहेको जनाइएको छ ।

उक्त साधारण सभामा अध्यक्षले भावी कार्यक्रम भनेर धेरै प्रस्तावहरु प्रस्तुत गर्नु भएको थियो जसमा मुख्य मेरो ध्यान आकृष्ट गरिएको प्रस्तावहरु निम्न रहेका छन ।

क) यस वर्ष ५०० वटा भैंसी र ५०० वटा पाडा पाडी खरिद गर्ने, 

ख) यस वर्ष ५००० हांस पालन गर्ने, 

ग) बंगुर पालनको लागि ५० वटा माउ र ५०० वटा बच्चा राख्ने खोर निर्माण गर्ने, 

घ) शेयर पुँजी रु.२५ करोड पु¥याउने र सिएनजी प्लान्त राख्ने प्रस्ताव  पारित गरियो । 

साधारण सभाको समाप्ती पछि करिब १ बजे तिर होटेल श्री भिन्तुनामै खाना खाएर हुँकियौं ईष्टर्न स्टार कृषि सहकारी संस्थाको ईष्टर्न स्टार एकिकृत कृषि बन परियोजनाको लागि । बाटो पनि निकै कच्ची र धुलाम्मे थियो । करिब ३ बजेतिर हामी ईष्टर्न स्टार एकिकृत कृषि बन परियोजना पुग्यौं । 



६० बिगाहामा फैलिएको यस फारमको सुपरभाइजर सबिन सरले गेटबाट भित्र पस्ने बित्तिकै हामीलाई स्वागत गर्नुभयो । लगतै भैसीको दुईवटा गोठहरू देखे । एउटामा माउ र अर्को गोठमा पाठा, पाठी राखिएको रहेछ । “यहाँ टोटल माउ भैसी मात्र ७५ र पाठा(पाठी गरी ४० वटा छन् ।” सबिन सरले विवरण दिंदै हुनुहुन्थ्यो । अरुहरू भैसी नजिक बसेर सेल्फी लिन थाल्यो । हुन त मेरो लागी यी भैसी, गोठ, पराल कुनै नौलो होइन । म तराईमै हुर्केकोले मेरो लागी यो सब सामान्य नै थियो । तै पनि एउटा सम्झनाको लागी फोटो खिच्न म पनि पछी परिन ।






गोठबाट अलि पर पुगे पछी खेतका गराहरूमा मकैको सानो बोटहरू लहलहाउँदै देखें । त्यसलाइ मकै घाँस भनिँदो रहेछ । भैसीको दानाको रुपमा प्रयोग हुने हुनाले रोपेका रहेछन । त्यहि लाईनको पर पट्टिको खेतमा खरको थुप्रो राखिएको देखें । भैसीको गोठमा यहिंकै खरको प्रयोग गरी छाना छाउने रहेछ । जसले गर्दा गर्मीमा तापक्रम मेन्टेन गर्ने र जाडो याममा सर्दी मेन्टेन गर्न सहयोग पुग्ने रहेछ । यसै खेतको बाँया पट्टि खेतमा झन्डै-झन्डै ५०-६० वटा खाल्टो खनी पानीमा अजोला खेती गरि रहेको यहाँ पनि देखे ।

“नेपालकै पहिलो र ठुलो अजोलाको फार्मीङ्ग हामीले नै गरेका हौ । अहिले यसलाई अझै डेभलप गर्दै लान बाकी नै छ । अहिले छाना नराखेकोले खैरो देखिएता पनि छानामा राख्ने बित्तिकै हरियो हुन थाल्छ ।” सबिन सरले हामीलाई जानकारी दिंदै अगाडी बढ्नु भयो । हामी पनि पछी(पछी लाग्यौं ।

अजोला खेतिबाट अझै अगाडी बढ्दा पोखरीहरू देख्यौं । यहाँ पनि २०वटा पोखरीहरु मध्य चार(पांचवटा पोखरीहरूमा हाँसहरू हामीहरूलाई देखिने बित्तिकै सबै एकै स्वरमा कराउंदै, एउटा पोखरीबाट अर्को पोखरीमा झुण्डका झुण्ड पोखरीमा वारिपारी गर्दै गरेको मनोरम दृश्य देख्यौं । यहाँ हाँसहरू ८ सय वटा पालेका रहेछन ।

“माछा पालेको पोखरीमा हाँसले अक्सिजन प्रवाह गर्ने हुनाले पनि हाँस पाल्ने रहेछन् । नर्सरी पोखरीमा हाँसहरू छोड्दैनौं । यस पोखरीमा हाँसले खान नसकिने ठुलो माछाहरू भएको हुनाले पनि हामीले हाँसलाई छोडी रहेको हो” सबिन सरले हाँस खेल्दै गरेको पोखरी देखाउंदै भन्नु भयो ।


त्यहाँबाट अलि अगाडी जाँदा पोखरीसंगै रहेको एल आकारको जग्गामा होमस्टे बनाउन जग पनि खनी सकेको देखे । योजना अनुसार एग्रोटुरिजमको निमित १२ वटा होमस्टे घरहरू पारि पट्टि बनाई, पोखरीसंगै कटेजहरू बनाउने र कटेजमा बसी माछा मारेर साँझपख क्याम्प फायरगरि बारबीक्यु गर्ने ठाउँ बढाउने रहेछ । सबिन सरले योजना भन्दै गर्दा आफु नै पोखरीमाथी खरले बनेको कटेजमा बसी माछा मारीरहेको कल्पनामा हराउन पुगेछु । संगै घुम्न आएको साथीले त अर्को वर्ष आउँदा यहिँ होमस्टेमा बसी साँझ हाँस, माछा बारबीक्यु गर्ने योजना समेत बनाइसकेका रहेछन् । म तिर फर्की “अर्को साल आउदा यसो गर्दा कसो होला ?” भनी आफ्नो योजना सुनाउन थाल्यो ।

उक्त पोखरीहरूमा अहिले पनि जाल हाल्यो भने डेढ-दुई किलो माछा आउने सबिन सरले भन्नुभयो । 

अली अगाडी जंगल छेउजाँदा सबैभन्दा ठुलो पोखरी देखे । सबिन सरसंग बुझ्दा १ बिगाह क्षेत्रफलमा फैलिएको त्यस पोखरीमा अहिले माछा नरहेको र डी.ए.पी, युरिया, गोबर राखेर मल तैयार गरिराखेको जानकारी दिनु भयो । गोबर चाहि पोखरीको माटोलाई मलिलो पार्न रहेछ । माछा पानीको सतहमा बस्ने र गोबर उनिहरूको दाना हुनाले पनि पोखरीमा गोबर राखिने र डी.ए.पी र युरियाले पानीलाई हरियो बनाउनुका साथै फोहर पानीलाई सफा बनाउने रहेछ । पोखरी प्रसोधनको प्रक्रिया सकेपछी तिलिपिया प्रजातिका माछा छोड्ने योजना रहेको छ । 

काठमाडौँ बाटैसंगै गएको जेनिस सरको अनुसार स्वादमा निक्कै रुचाउने यस माछालाई पहिले रोयल परिवारहरुले मात्र खाने गरिन्थ्यो । थाइल्याण्डको राजाले नेपालको राजालाई थाईल्याण्डको चिनो स्वरूप तिलिपिया माछा दिएको रहेछ । नेपालको राजाले यसलाई संरक्षण गरेपछि नेपालमा तिलिपिया प्रजातीको माछा पालन सुरु भएको रहेछ । क्यानमा प्याक भई साल्मोन, टुना भनेर बजारमा बेचिने प्राय यहि तिलिपिया माछा नै हुने रहेछ ।

त्यसपछी पोखरी वारि पट्टि देखिने बिभिन्न रुखहरू रोपीरहेको एग्रोफोरेस्त्रीमा गयौं । जसलाई एग्रोफोरेस्त्रीको रुपमा मात्र नभई एग्रोटुरिजमको रुपमा पनि लैजाने योजना रहेको सबिन सरले बताउनु भयो । 

ईष्टर्न स्टार एकिकृत कृषि बन परियोजनाको गेटबाहिर पक्ष्श्चिममा रहेको २० बिगाह जग्गामा पहेलो तोरीको फुल लहलहाउँदै गरेको मनमोहक दृश्यले स्वागत गर्दै थियो । सबैले मोबाइल खल्तीबाट झिकी फोटो खिंच्न ब्यस्त देखिए । 

पछी यस ठाउँमा पैगोडा सैलीको हाउजीङ्गहरू बनाई बिदेशी र स्वदेशी पर्यटकहरू १५(२० दिन बस्न मिल्ने गरी यहिकै अर्गानिक खाना संगै अग्रोफार्म मै रमाउने बातावरण बनाउने योजना दिनेश सरले आफ्नो मोबाइलमा रहेको “दर्शन कल्चरल भिलेज” प्लानिंङ्ग म्याप देखाउंदै हामीलाई सुनाउनु भयो ।

यस क्षेत्रमा पर्यटन विकासको लागी यहाँकै स्थानियको प्रमुख भुमिका रहने गरी यस क्षेत्रको रहनसहन, भाषा, कला, संस्कृति, नाचगान र असल सभ्यता, चाडपर्व आदिका बारेमा जानकारी दिन सकियो भने अझै एग्रोटुरिजममा टेवा पुग्ने छ ।


Friday, February 12, 2021

कीर्तिपुर सहकारी संघ लि.को प्रारम्भिक साधारण सभा

 कीर्तिपुर सहकारी संघ लि.को प्रारम्भिक साधारण सभा




नजरराम महर्जन


नेपाल राज्यभरिमा नै पहिलो पटक कीर्तिपुर नगरपालिकामा स्थानीय तहमा सहकारी संघ गठन भएको छ । 

उक्त सहकारी संघको प्रारम्भिक साधारण सभा गत माघ २३ गते श्रीपञ्चमी मानन्धर गुथिको हलमा सम्पन्न भएको छ । संस्थाका संयोजक दिल बहादुर महर्जनको सभापतित्वमा र प्रमुख अतिथि कीर्तिपुर नगरपालिकाका मेयर रमेश महर्जनले पानसमा दीप प्रज्वलन गरी उद्घाटन गर्नु भएको थियो ।

अन्य अतिथिहरुमा राष्ट्रिय सहारी महासंघका प्रतिनिधि केदार मानन्धर, राष्ट्रिय सहकारी संघका प्रतिनिधि बाबु खनाल, जिल्ला सहकारी संघका खेम सुवेदी, कीर्तिपुर नगरपालिका सहकारी विभाग प्रमुख सुजिन्द्र महर्जनको उपस्थिति रहेका थिए ।  सर्वोन्नती सहकारीका निरोज विष्टले संचालन गर्नु भएको उक्त कार्यक्रममा स्वागत मन्तव्य दयालक्ष्मी महर्जनले दिनु भएको थियो । त्यसपछि ज्ञात अज्ञात सहिदहरुप्रति श्रद्धाञ्जली स्वरुप एक मिनेट मौन धारण गरिएको थियो । संयोजक दिलबहादुर महर्जनले  प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्नुभएको थियो ।  उहाँका अनुसार २०७२ साल पछि निस्क्रिय रहेका सहकारी समन्वय समतिलाई पुनर्जागरणसहित २०७५ साल बैशाख २० कीर्तिपुर बहुउद्देश्यीय सहकारी भवनमा १६ वटा सहकारीको प्रतिनिधिहरुको उपस्थितिमा दिलबहादुर महर्जनको संयोजकत्वमा कीर्तिपुर सहकारी सञ्जाल ९ जनाको तदर्थ समिति गठन गरी सुरुवात गरियो । त्यसपछि हालसम्म ३५ वटा सहकारी संस्थाहरु आवद्ध रहि यस कीर्तिपुर सहकारी संघ लि.को दर्ता गरिएको हो । हाल कीर्तिपुर क्षेत्रमा नियमित संचालनमा रहेका ८२ वटा सहकारी संस्थाहरुलाई पनि यसको सदस्य बनाउने प्रयास गरिरहेको बताउनु भयो ।


उहाँका अनुसार न्यूनतम रु. ५ हजार तथा अधिकतम सहकारी ऐन अनुसार नबढ्ने गरी संस्थाले ५० हजार कित्ता रु.१०० का दरले रु.५० लाख बराबरको शेयर जारी गर्नेछ । सञ्जालको रुपमा रहँदा नै २०७४÷१२÷२० गते कृष्ण क्याटरिंग नयाँबजारमा ४२ वटा सहकारी संस्थाहरुको २÷२ जना प्रतिनिधिहरुको सहभागितामा नयाँ संशोधित सहकारी ऐन २०७४ र कीर्तिपुर न.पा.बाट जारी गरिएको सहकारी विधेयक २०७४ को बारेमा जानकारी तथा अन्तरक्रिया कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको जानकारी दिनु भयो ।

त्यस्तै मिति २०७६÷१२÷ मा कोभिड–१९को संक्रमणबाट बच्न की.न.पा. भित्रका विभिन्न चोक चोकमा र टोल टोलमा साबुन, बाल्टिन, बाटाको व्यवस्था गरी “साबुन पानीले हात धोऔं र कोरोना संक्रमण बाट बचौं” भन्ने अभियान चलाएका थिए ।

त्यस्तै सञ्जालमा आवद्ध सहकारी संस्थाहरुबाट न्यूनतम रु१० हजारका दरले २५ वटा संस्थाबाट सक्दो आर्थिक संकलन गरी मिति २०७६÷१२÷२७ गते १५ हजार थान सर्जिकल माक्स, र २५ के.जी.को सोना मन्सुली चामल १०० बोरा कोरोनाबाट प्रभावितलाई वितरण गर्न की.न.पा.ला हस्तान्तरण गरिएको थियो । 

उहाँका अनुसार संघको भावी योजना तथा कार्यक्रममा मुख्य निम्न बुँदाहरु रहेका छन ः

१) कीर्तिपुर न.पा.भित्र सञ्चालनमा रहेका सम्पूर्ण सहकारी संस्थाहरुलाई सदस्यताको लागि पहल गर्ने ।

२.सहकारी विभाग, राष्ट्रिय सहकारी विकास बोर्ड, कीर्तिपुर न.पा., काठमाडौं जिल्ला सहकारी संघ र राष्ट्रिय सहकारी बैंकको सहकार्यमा सहकारी संस्था तथा सञ्चालकहरुको व्यक्तित्व, नेतृत्व एवं क्षमता अभिबृद्धिको लागि तालिम आयोजना गर्ने ।

३.मर्जरको लागि अन्तरक्रिया कार्यक्रम आयोजना गर्ने ।

४.सहकारीका प्रतिकुल ऐनहरुलाई अनुकुल बनाउन सम्बन्धित निकायमा ऐन नियमको संशोधन र परिमार्जनको लागि अग्रणी भुमिका खेल्ने । 

५. यस क्षेत्रको नियमनकारी निकाय कीर्तिपुर नगरपालिकाको सहकारी शाखाबाट गरिने अनुगमनको कार्यमा यस संघको प्रतिनिधि सहितको अनगमनको लागि पहल गर्ने । 

६.कीर्तिपुरमा रहेका सहकारीहरुको सामुहिक सहभागीतामा व्यवसायिक परियोजना तयार गरी लगानीको लागि आवश्यक पहल गर्ने ।

७.कीर्तिपुर क्षेत्रमा रहेका सहकारीहरुको अनुगमन गरी सुशासनको लागि आवश्यक परामर्श दिने रहेका छन ।

प्रमुख अतिथी मेयर रमेश महर्जनले २०७२ सालको भूकम्पको बेला नै कीर्तिपुरका सहकारीहरुसँग समन्वय गरी भुकम्प पिडितहरुलाई सहयोग गरेको स्मरण गराउनु हुँदै संघको गठनसंगै यस क्षेत्रको समग्र सहकारी आन्दोलनलाई थप बलियो बनाउन, स्वरोजगारी तथा उत्पादकत्व वृद्धिका लागि समन्वय र सहकार्य गर्ने आधार तयार भएकोमा खुशि ब्यक्त गर्दै कीर्तिपुर नगरपालिकाको सहयोगीका रुपमा संघ स्थापित होस् भन्ने भनाई सहित साधारणसभाको पूर्ण सफलताको लागि शुभकामना दिनु भयो । 



त्यही दिन भएको बन्दा सत्रमा १३ सदस्यीय कार्यसमिति पनि चयन गरिएको छ । जसमा  १.अध्यक्ष ः दिलबहादुर महर्जन –कीर्तिपुर बहुउद्देश्यीय सहकारी, २.उपाध्यक्ष ः राममान सिंह —भिजन कीर्तिपुर सहकारी, ३.सचिव ः सिद्धिकुमार मानन्धर—श्रीपञ्चमी सहकारी, ४.कोषाध्यक्ष ः हिराबहादुर महर्जन—सिष्टमेटिक सहकारी, ५.सदस्यहरुमा नविन नकर्मि–बाघभैरव सहकारी, ६.रबिन्द्र बहादुर प्रधान– उमामहेश्वर सहकारी, ७.श्याम महर्जन– प्रगतिशील सहकारी, ८.दयालक्ष्मी महर्जन–झीगु महिला सहकारी, ९.राजेश महर्जन–शंखरापुर सहकारी, १०.रुपेश महर्जन– द्यःध्वाखा सहकारी, ११.विन्दा थापा–वपि महिला सहकारी, १२.निरज विष्ट–सर्वोन्नती सहकारी, १३.सादुराम महर्जन– बालकुमारी सहकारी रहनु भएको छ । 

त्यस्तै लेखासमिति संयोजकमा मन्जली महर्जन–लूजः सहकारी, २.हिराशोभा महर्जन — महिला एकता सहकारी, ३.राम महर्जन– सुनौलो कीर्तिपुर सहकारी रहनु भएको छ ।