Tuesday, March 31, 2020

शिखरदीप सहकारी कीर्तिपुर शाखाका प्रबन्धक रशना शाक्यसँग एक छिन


गत चैत ७ गते शुक्रवार शिखरदीप सहकारीको बारेमा एउटा अनलाईनको खबरले कीर्तिपुरमा हंगामा ल्याइदियो ।  त्यस सम्बन्धी कीर्तिपुर सन्देश साप्ताहिकका प्रतिनिधिले लिएको कुराकानीको संक्षिप्त विवरण यहा प्रस्तुत गरिएको छ ।


शिखरदीप सहकारी कीर्तिपुर शाखाका प्रबन्धक रशना शाक्यसँग एक छिन




रशनाजी शिखरदीप सहकारीको बारेमा यो हप्ता कीर्तिपुरमा निकै चर्चा भएको छ वास्तविकता के हो 

—हो एउटा अनलाईन खबर पत्रिकाले शिखरदीप सहकारी संस्थाप्रति भ्रामक र नकारात्मक समाचार सम्प्रेषण गरेको छ । त्यही भ्रामक समाचारका कारण हाम्रा शेयर सदस्यहरू आतिएर सोधपुछ गर्न आउनुभएको हो । सकारात्मक भन्दा नकारात्मक खबर चाँडै फैलिन्छ । फेरि अहिलेका यो अनलाईनहरूले प्रचारमा आउन भूmठो खबर संप्रेषण गरिरहेको धेरै उदाहरणहरू छन् ।

२= शिखरदीप सहकारीको छोटो परिचयको साथै कीर्तिपुरमा कहिलेदेखि कारोबार गर्नु भएको हो जानकारी दिनुहोस्

—शिखरदीप बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लि. २०६५ जेठ २ गते भक्तपुरको कौसलटार मुख्य कार्यालय रहने गरी स्थापना भएको हो । यो ११ वर्षको अवधिमा काठमाडौं उपत्यकामा ६ वटा शाखा कार्यालयहरू संचालन भैरहेका छन् । जस्तै १. कमलविनायक –भक्तपुर, २.मंगलबजार—ललितपुर ३.बागबजार—काठमाडौं ४.न्यूरोड—काठमाडौं  ५. महाराजगन्ज —काठमाडौं र ६.कीर्तिपुर—काठमाडौं । छोटकरीमा भत्रे हो भने यो संस्थाको कूल शेयर पुँजी ३३ करोड रुपैयाँ छ भने संस्थाको जम्मा कारोबार रकम ४०० करोड रुपैयाँ छ । संस्थाको बचत रु.३६७ करोड रहेको जानकारी दिन चाहन्छु । 

३. कीर्तिपुरमा कहिलेदेखि कारोबार गर्न थाल्नु भएको थियो ।

—कीर्तिपुरमा २०७२ बैशाखमा नै कार्यालय उद्घाटन गर्ने कार्यक्रम थियो । भूकम्पका कारण श्रावण ३२ गते देखि संचालन गरेका थियौं ।


४. यो हल्लाको बारेमा तपाईं के भन्न चाहनुहुन्छ 

—सहकारी क्षेत्रमा हामीहरू फरक र सफल तरिकाले उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानि गरि शेयर सदस्यहरूको वचतलाई सुनिश्चित गरेका छौं । हाम्रो सहकारीले वचत तथा ऋणमा मात्र कारोबार नगरी उत्पादनशील क्षेत्रमा समेत लगानि गरेकोले शेयर सदस्यहरूले यसप्रति कुनै पनि शंका गर्नु पर्ने अवस्था छैन । विगत एक दशकभन्दा लामो समय यस क्षेत्रमा सफल अनुभव संगालेको सहकारी भएकोले यस सहकारी प्रति आएका हल्ला र अफवाहको पछाडि लागि कुनै पनि शंका गर्नुपर्ने अवस्था छैन ।

५. अनि बचतकर्ताहरू डराउनुको कारण के होला त 

—आजकल नेपालमा कसैको चरित्र तथा व्यवसायिक रुपमा असफल बनाउन कसैले हल्ला गरेकै भरमा आफ्नो बचत असुरक्षित ठान्नु भएकोले हो । हामीले सबैलाई सम्झाई बुझाई त्यसको पछाडि लाग्नुभन्दा अगाडि वास्तविकता बुझ्न अनुरोध ग¥यौं । उहाँहरूको बचत सुरक्षित छ । यस कीर्तिपुर सेवा केन्द्रले शेयर सदस्य तथा वचत कर्ताहरूलाई छुट सुविधा सहित सुविधाजनक तरिकाले सपिङ गर्नको लागि आधुनिक तथा सुविधाजनक गार्डेन मार्ट सञ्चालन गर्न लागेका छौं ।

६.कीर्तिपुर सहकारी संजालले त तपाईंहरूलाई कीर्तिपुरमा कारोबार गर्ने अधिकार नै छैन । गैर कानूनी रूपले काम गरिरहनु भएको त्यसैले कारवाही गरी पाउँ भनेर कीर्तिपुर नगरपालिका सहकारी विभागमा ज्ञापन पत्र दिएको समाचार बाहिर आएको छ नि, त्यो के हो 

—हामीले कीर्तिपुर नगरपालिकामा व्यवसाय गर्न अनुमति लिएको छु । व्यवसाय दर्ता प्रमाण पत्र हामीसँग छ । यस सहकारी संस्थाले साविक डिभिजन सहकारीबाट सेवा केन्द्र खोल्न अनुमति लिएको तर विनियममा कीर्तिपुर सेवा केन्द्र रहने भनी उल्लेख नभएकोले यस संस्थाका अध्यक्ष केदार नाथ शर्मा कीर्तिपुर नगरपालिका सहकारी विभागमा आउनु भै सहकारी विभाग प्रमुख सुजिन्द्र महर्जन समक्ष बैशाख महिनाभित्र अनुमति लिई सक्ने दरखास्त बुझाउनु भएको छ । जुन सुजिन्द्र महर्जनले सहर्ष स्वीकारनु भएको छ । त्यसैले यसमा कुनै दुविधामा नरहन अनुरोध गर्दछु ।

७.अन्तमा केही भन्नु छ कि 

—सामाजिक सञ्जालमा शिखरदीप सहकारी संस्था प्रति नकारात्मक समाचार सम्प्रेषण भई शेयर सदस्यप्रति भ्रम सृजना भई संस्थाको बारेमा चासो राखी सुझाव सल्लाह र चासो राख्न आउनु भएका सबै सदस्यहरूप्रति धन्यवाद ज्ञापन गर्न चाहन्छु ।

Saturday, March 28, 2020

खानेपानी मुहान क्षेत्र सीम झवाःहितिमा प्लटिङ कार्य तिब्र

खानेपानी मुहान क्षेत्र सीम झवाःहितिमा प्लटिङ कार्य तिब्र 


कीर्तिपुर नगरमा खानेपानीको ठूलो समस्या आउने संकेत 
कीर्तिपुर सन्देश वर्ष ४  अंक २५ (संयुक्तांक १७९) ने. सं. ११३५ सिल्लाथ्व पारु बुधवाः २०७१ माघ ७ गते  बुधवार
कीर्तिपुर नगरपालिका वडा नं. १५ स्थित सीम झवाःहिति खानेपानी मुहानबाट खेर गैरहेको अत्यधिक पानी संकलन गरेर कीर्तिपुर नगरपालिकाभरीका जनतालाई पानीको वितरण गर्ने उद्देश्यले संचालित कार्यक्रममा सीधा बाधा पर्ने गरि उक्त मुहान नजिकैको जग्गा प्लटिङ गरेर विक्रि वितरण गर्न लागिरहेको समाचार गत अंकमा प्रकाशित भइसकेको पाठकहरुलाई जनाकारी नै होला । तसर्थ उक्त प्लटिङ गरि जग्गा विक्री वितरण गर्न लागिरहेको कारण सो कार्य रोक्नका लागि गत पुष १ गते कीर्तिपुर नगर पालिकामा सीम झवाःहिति खानेपानी उपभोक्ता समितिका संयोजक डा. चन्द्रमान बज्राचार्यले निवेदन दिनु भएको थियो तर एक महिना वितिसक्दा पनि नगरपालिकावाट केहि पनि कारवाही नगरेको अवस्था छ । नगरपालिकाको स्वीकृति बेगर प्लष्टिङ कार्य गर्न नहुने नियम हुदाहुदै पनि नगरपालिको स्वीकृतिविना नै प्लटिङ कार्य गदै गरेको र सो विषयमा सरोकारवालाहरुले निवेदन दिएतापनि नगरपालिकाले बेवास्ता गरेको कारण सीम झवाःहिति खानेपानी उपभोक्ता समितिले दवाव दिदै आएको छ ।

हालै उक्त खानेपानी मुहान सीम क्षेत्रमा अध्ययण भ्रमण गर्ने क्रममा सो क्षेत्रमा प्लटिङ गर्ने कार्य तिब्र रुपमा भइरहेको पाइयो । जानकारी भए अनुसार प्रतिरोपनी रु ३२ लाखको दरले ९ रोपनी जग्गा पोखराका एल.बि गुरुङले तीन महिना अघि खरिद गरेको र अहिले गुरुङले प्रतिरोपनी ४८ लाखको दरमा प्लष्टिङ गर्दै विक्रि वितरण गरिरहेको छ । प्लटिङ गरेको ती जग्गा खरिद गर्नेहरुको संख्या पनि धेरै रहेको बताइएको छ । प्लटिङ गर्ने सिलसिलामा ढल बनाउँदा ढलबाट निकै पानी खेर गइरहेकोले यसवाट पानी मुहानमा सिधै असर परि पानी संचय कम भइसकेको अवस्था छ ।

यसै वीच सीम झवाःहिति पानी मुहानमा दैनिक १० लाख लिटर पानी सकंलन गर्न सकिने काठमाण्डांै उपत्यका खानेपानी समितिले ठहर गरेको र सो खानेपानी संकलन गर्नका लागि खानेपानी कीर्तिपुर शाखालाई निर्देशन समेत दिइसकेको थियो ।

सा े निदर्शे न अनसु ार खानपे ानी सस्ं थान कीतिर्प रु शाखाले प्रतिवेदन तयार गरिसकेको र केन्द्रीय कार्यालयलाई बुझाउने अन्तिम चरणमा पुगेको अवस्था छ । तर सीम झवाःहिति पानी मुहान क्षेत्रमा निजी जग्गा मात्र भएको र खानेपानी संकलन गर्नका लागि जग्गा नभएका कारण समस्या आएको खानेपानीका कर्मचारीहरु बताउछन् ।

तसर्थ यस विषयमा नगरपालिका र खानेपानी लिमिटेडले समयमै ध्यान दिनुपर्ने कीतिपुरका बुिद्धजीवीहरु बताउछन् । यदि सरोकारवालाहरुले समयमै ध्यान नदिए कीर्तिपुरवासी नै जागरुक हुँदै पानीको लागि अगाडी बढ्नुपर्ने अवस्था बन्दै गएको समेत बताएका छन् ।

कीर्तिपुर नगरपालिकाको १७ करोडको बजेट सार्वजनिकरण

कीर्तिपुर नगरपालिकाको १७ करोडको बजेट सार्वजनिकरण
वर्ष ४  अंक २५ (संयुक्तांक १७९) ने. सं. ११३५ सिल्लाथ्व पारु बुधवाः २०७१ माघ ७ गते  बुधवार    पृष्ठ १२  मूल्य रु.५÷–
कीर्तिपुर सन्देश÷
२०५३ सालमा गठन भएको कीर्तिपुर नगरपालिकाको २० औं नगरपरिषदको सार्वजनिकीकरण गत पौष ३० गते होटल हिलसाइडमा सम्पन्न भयो ।
सभासद राजेन्द्र कुमार के.सी.ले दीप प्रज्ज्वलन गरी उद्घाटन गर्नु भएको उक्त कार्यक्रममा बरिष्ठ लेखा अधिकृत सानुवावु परियारले स्वागत मन्तव्य दिनु भएको थियो ।
कीर्तिपुर नगरपालिकाका कार्यकारी अधिकृत दिनेश प्रसाद थानीले आ.व. २०७२÷०७३ को लागि अनुमानित वार्षिक बजेट प्रस्तुत गर्नु भयो । जस अनुसार आन्तरिक तर्फ रु.३,८०,७०,४००÷ र वाह्य तर्फ रु.१३,५९,८६,०००÷ गरी कुल अनुमानित आय रु. १७,४०,५६,४००÷ प्रस्तुत गर्नुभयो ।
त्यस्तै व्यय तर्फ चालुतर्फ रु.५,९४,३८,०००÷तथा पूँजीगत तर्फ रु.११,४६,१८,४००÷व्यय हुने 
गरी बजेट, योजना तथा कार्यक्रम तर्जुमा गरिएको जानकारी दिनुभयो । 
यस बजेट नीति तथा कार्यक्रममा घरजग्गा कर निर्धारण गर्दा घर र सो घर रहेको पुरै कित्ता जग्गा मूल्यांकन गरिने हुँदा धेरै क्षेत्रफल भएको जग्गामा जग्गाको मालपोत पनि तिर्ने र पुनः घरजग्गा कर समेत सोही जग्गाको मूल्यांकन गरी तिर्नुपर्दा दोहोरो पर्न जाने तथ्य समेतलाई हृदयंम गरी ८ आना क्षेत्रफल सम्मको जग्गाको लागि साविक बमोजिम नै र सोभन्दा बढी क्षेत्रफलको जग्गाको सन्दर्भमा उक्त जग्गामा निर्मित घर कम्पाउण्डले चर्चिएको जग्गा वा ८ आना मध्ये जुन बढी हुन्छ सो को मात्र मूल्यांकन गरी कर निर्धारण गर्ने ।
२.मालपोत कार्यालय कलंकीले यस क्षेत्रका जग्गाहरुको रजिष्ट्रेशन प्रयोजनका लागि तोक्ने दर यथार्थपरक र वास्तविकतामा आधारित होस भनने अभिप्रायले स्थानीय निकाय, राजनैतिक दलहरु एवं सरोकारवाला पक्षहरुको आपसी सहमतिमा तोक्ने ।
३. विगत १५ वर्षदेखि प्रचलनमा रहेको स्थानीय स्वायत्त शासन नियमावली २०५६ को नियम १४० को अनुसुची ८ बमोजिम घरको मूल्यांकन एवं कर छुटको सिमा समयसापेक्ष सुधार गर्ने । त्यस्तै करको दर बढाउनु भन्दा करको दायरा फराकिलो पार्दै लैजाने, कीर्तिपुरमा रहेका धार्मिक, पुरातात्विक एवम् प्राचीन कला र संस्कृतिको उत्कृष्ट नमुना रहेका बाघभैरव उमामहेश्वर, चिलंचो आदि स्थानलाई विस्व सम्पदामा सुसुचित गर्न पहल गर्ने, खानेपानी समस्या समाधानका लागि सीम झवाहिटी खानेपानी मुहान संरक्षण र सम्बद्र्धन र क्षमता अभिबृद्धि गर्न कुल लागत रु.१७ करोड ३० लाखको खानेपानी संचालन गर्ने कार्य भैरहेको, सुन्दरीघाटबाट दैनिक करिव १५ लाख लिटर पानी ल्याउन कार्य भैरहेको पनि जानकारी दिनुभयो । 
Published : Kirtipur Sandesh 21 Jan 2014

Sunday, February 2, 2020

प्रदेशको राजधानी हेटौंडा र नाम बागमती किन ?

प्रदेशको राजधानी हेटौंडा र नाम बागमती किन ?
– पुकार महर्जन
प्रदेश सभा सदस्य
प्रदेश ३ को स्थायी राजधानी र नाम तोक्दै गर्दा त्यस प्रति मिश्रित प्रतिक्रियाहरू आएका छन् र आउनु स्वभाविक पनि हो । यसै सन्दर्भमा जनताले आङ्खनो अमूल्य मत दिएर यो स्थानसम्म पु¥याएर जुन सेवा गर्ने जिम्मेवारी दियो त्यसको लागि पनि यो विषय जनताहरूस“ग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने भएकोले केही कुराहरू लेख्न मनासिव थाने । यो प्रदेशको नाम बागमती र स्थायी राजधानी हेटौंडा तोकने जुन ऐतिहासिक निर्णय भयो । त्यस निर्णयमा पुग्नुमा भित्री मर्म बुझ्नु पनि सान्दर्भिक हुन्छ । निश्चय पनि नाम हाम्रो पहिचान हो भने राजधानी हाम्रो आवश्यकता हो । राजधानी भौगोलिक सुगमता अर्थात् अधिकांश जनताहरू सहज पुग्न सकिने स्थान हुन आवश्यक हो । तर विश्व इतिहासमा सबैले त्यस्तो मापदण्ड राखेर राजधानी तोकेको पाईदैन । नाम बहुसंख्य जनताले अपनत्व ग्रहण गर्ने गरी राख्नु पर्ने त्यो हुन सकेन ।

संविधानको धारा २८८ मा प्रदेशको राजधानी प्रदेश सभामा तत्काल कायम रहेको सदस्यको दुई तिहाई बहुमतबाट निर्णय भए बमोजिम हुनेछ भनेर प्रदेश सभा सदस्यहरूलाई सार्वभौम अधिकार दिएको छ । तर त्यो अधिकार नै कुण्ठित हुने गरी ने.क.पा.को सचिवालय त्यस माथि पनि विशेष गरी दुईटा अध्यक्षहरूले राजधानी हेटौंडा र नाम बागमती राख्न जुन समाचार नै बन्ने गरी आदेश जारी भयो । त्यो तरिका गलत हो । निश्चय पनि लोकतन्त्रमा आङ्खनो दलभित्र छलफल गर्न र निर्देशन दिन पाइन्छ । तर दुई तिहाइको दम्भ देखाएर प्रदेश सभा सदस्यहरूकै स्वतन्त्र भुमिका माथि हस्तक्षेप गर्ने जुन कार्य भयो । त्यो लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई पूर्ण विराम लगाउने प्रयास ठिक होइन । यसले संघीयता माथि नै जन विश्वास घटेको छ ।

यो प्रदेशको राजधानी हेटौंडामा राख्न सहमत हुने जम्मा ११० जना प्रदेश सभा सदस्यहरू मध्ये २० प्रतिशत मात्र होला । त्थापि दुई तिहाई भन्दा बढी १०१ जना सदस्यहरूको संख्याले हेटौडा राजधानी तोक्ने सम्बन्धमा निर्णय ग¥यो । विपक्षमा जम्मा ३ मत मात्र परेको देखियो । नामको सवालमा त झन् १०८ मतमा १०८ जना प्रदेश सभा सदस्यहरूको मतले बागमती प्रदेश राख्ने निर्णय भयो । त्यो सबै एक त दुई तिहाइको दम्भ र अर्को लोकतान्त्रिक दल भित्र घोर अलोकतान्त्रिक क्रियाकलापले भएकोहो । दलभित्र ≈िवप लगाउने परिपाटीले त्यसरी निर्णयमा पुग्न बाध्य पारेको हो । संसदमा तीन अवस्थामा ≈िवप लगाउन सकिन्छ भन्ने कानुनी व्याख्या छ । एक सरकारले ल्याएको नीति तथा कार्यक्रम पारित गराउन सत्ता पक्षले आङ्खनो सांसदहरूलाई पक्षमा मतदान गर्न दोस्रो सरकारले ल्याएको बजेट पारित गर्न र तेस्रो संसदमा विश्वासको मत लिंदा दलले ≈िवप लगाउन पाइन्छ । ती तिनै प्रस्ताव पारित भएनन भने सरकार नै ढल्छ । त्यसको लागि पनि ≈िवप लगाउने गरिन्छ । तर यहा“ त प्रदेश सभा सदस्यहरूको स्वतन्त्र अधिकांश माथि नै ≈िवप लगाउने काम भएको छ । त्यो पनि दुबै दलको स्वार्थ मिलेपछि दुबै दलले आ–आङ्खनो दलभित्र एउटै पक्षमा मत दिन ≈िवप लगाइयो । हेटौंडा राजधानी ८० प्रतिशत जनतालाई भौगोलिक रूपमा अपायिक पर्छ । हेटौंडा राजधानी, प्रदेशको पुच्छार भागमा पर्ने शहर हो । तर हेटौंडा सामरिक, राष्ट्रिय सुरक्षा र व्यापारिक महŒवको दृष्टिकोणले राजधानी उपयुक्त हुन्छ । काठमाडौंको जनसंख्याको चाप घटाउन पनि हेटौंडा राजधानीले सहयोगीको भूमिका खेल्छ । राज्यको पुनः संरचना गर्दा खेरी धेरैको सुझाव र चाहना विपरित एक मधेश एक प्रदेशलाई संबोधन गर्न २ नं. प्रदेशको जुन संरचना बनाइएको थियो त्यो नै अबका राष्ट्रिय सुरक्षाको दृष्टिले होस् या राष्ट्रिय स्वाधिनत्वको वा अन्य दृष्टिले राष्ट्रको लागि खतरा हुन सक्छ । त्यो हिसाबले पनि राजधानी हेटौंडा हु“दा सुरक्षा निकायदेखि सबै त्यहिं रहने हु“दा हेटौंडाबाट २ नं. प्रदेशको गतिविधिलाई नियन्त्रण गर्न सजिलो हुन्छ । साथै राष्ट्रिय महŒवको चुरे क्षेत्रलाई पनि चेक एण्ड ब्यालेन्स गर्न सकिन्छ । भारतस“गको व्यापारिक नाका विरगञ्ज पनि हेटौंडा नजिक भएकोले व्यापारिक दृष्टिकोणले पनि यो प्रदेशको राजधानी हेटौंडा उपयुक्त नै हो । त्यसकारण पनि शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको सरकारले त्यही आधारमा यो प्रदेशको अस्थायी राजधानी हेटौंडालाई तोकेको हुनु पर्छ ।

यो प्रदेशमा जम्मा ५५,२९,४५२ जनसंख्याको करिव ५५ प्रतिशत हाराहारीमा आदिबासी बसोबास गर्छन् । संघीयताको मर्म भनेको पहिचान पनि हो । त्यो पहिचान भनेको जाति, भाषा, सभ्यता र इतिहास हुन सक्छ । जनयुद्ध कालमा जातीय पहिचानको नारा दिएर जनयुद्धमा होमिन प्रेरित गरे । उही नेता हुन् जसले नेवारी समुदायको कार्यक्रममा गएर नेवारी बस्त्र लगाएर भाषण गर्ने अनि हामी पनि त त्यही लयमा ना“चेकै हौं । तामाङ्ग समुदायको कार्यक्रममा गई तामाङ्गको वस्त्र लगाएर भाषण गर्ने र तामाङ्गहरू पनि डम्फु बजाएर नाचेकै हुन् । साथसाथै नेवार र तामाङ्गहरूले जातीय पहिचानको सपना त देखेकै हो । त्यो स्वभाविक पनि हो र २०६२÷०६३ को जनआन्दोलनको सपलतामा लुकेको पक्ष पनि यही हो । तर आन्दोलनको बलमा व्यवस्था त परिवर्तन भयो तर हामी आङ्खनै सोच, संस्कार र कार्य शैलीमा परिवर्तन ल्याउन सकेनौं । त्यसैको परिणाम हो आजको यो अवस्था । सदियौं देखि शासक भएर वा शासकहरूको वरपर बसेर अरुलाई शासन गर्दै अरुका त्यो वर्गको एकात्मक र निरंकुश सोचले ५५ प्रतिशत आदिबासी जनसंख्या भएको प्रदेशमा जातीय र भाषिक पहिचान झल्कने नामसम्म पनि दिन चाहेनन् । हामीले त भविष्यमा हुन सक्ने द्वन्द्व पनि मेटिने पहिचान पनि झल्कने नाम मात्र भए पनि खोजेका हौं । चाहे त्यो नेवाः ताम्सालिङ्ग होस् या नेपाल मण्डल होस् । हामीले अहिलेको अवस्थामा हिजो आन्दोलनका बेलामा बा“डिएका सपना जस्तो जातीय स्वायत्त गणराज्य या १४ प्रदेशीय स्वायत्त गणराज्य त मागेका होइनौं । पहिचानका लागि जातीय र भाषिक आधारमा नामाकरण गर्दा जातीय हिंसा भड्किन्छ भन्ने हल्ला चलाउनुको साथै हामीहरू मध्ये पनि कतिमा त त्यो सोच छ । वास्तवमा त्यो होइन । त्यो त अरुको अस्थित्व स्वीकार्न नसक्ने पुरातनवादी सोच भएका वर्गले चलाएको हल्ला मात्र हो । त्यो हल्लाले डेरा जमाएर बसेको परिवर्तन हुन नसकेको हाम्रो सोच पनि हो । यसरी राज्य संचालन प्रक्रियामा अन्य वर्ग, समूह माथि उद्धारता हुन नसकेका व्यक्तिहरूले अरुको अधिकारलाई कुण्ठित गर्दै लग्दा त्यो विस्फोट भयो भने जसले जातीय हिंसा वा अन्य कुनै पनि किसिमको हिंसा भड्किने सम्भावना झन बढी हुन्छ । भाषाको अस्तिŒव भएका देशहरूमा भाषाको आधारमा प्रान्त (प्रदेश) को नामाकरण गरिएका देशहरू छन् । यसको राम्रो उदाहरण भनेको स्विजरल्याण्ड हो । जहा“ भाषिक आवाज उढ्ने वित्तिकै संबोधन गरेर प्रान्त वा ठाउ“को नाम भाषिक रूपमा नामाकरण गरिए । जातीय आवाजलाई संबोधन गर्न खास जात बस्ने राज्यको नामाकरण जातीय रूपमा गर्ने सोभियत संघ र उजवेकीस्तान जस्ता देशहरू पनि छन् । अतः भाषिक र जातीय पहिचानको आधारमा नामाकरण गर्नु आफैमा समस्या होइन । समस्या त त्यो प्रदेशमा शासन कसरी हुन्छ भन्ने कुरामा निहित छ । त्यस्तै छिमेकी देश भारतमा धार्मिक स्वतन्त्रता माथि अंकुश लगाउ“दा पाकिस्तान टुक्रियो । भाषिक अधिकारमाथि अंकुश लगाउ“दा पाकिस्तानबाट बंगलादेश अलग भए । पछि त्यही कुरा बुझेर भारतमा तामिनाडु, केरला, पश्चिम बंगाल, मद्रास जस्ता भाषिक रूपमा प्रान्तहरूको नामाकरण गरे । हामीले विश्वका यस्तै र अन्य देशको अध्ययन गरेर प्रदेशको नामाकरण गर्नु पथ्र्याे तर त्यो हुन सकेन, दुर्भाग्य त्यही हो । अरुलाई प्रयोग मात्र गर्ने तर अस्थित्वलाई स्वीकार्न नसक्ने पुरातन सोच भएका नेताहरूले गर्दा आङ्खनो मागसम्म पनि ङ्खलोरमा राख्न नपाउने गरी स्थायी राजधानी र नाम टुङ्गाइएको छ । नेताहरूको यस्तै प्रवृत्ति रहि रहने हो भने देशको भविष्य राम्रो हुने देखिदैन ।

राज्य पुनः संरचनासँगै संविधान निर्माण पश्चात् हामी संघीय प्रणालीको अभ्यासमा प्रवेश गरेका छौं । सिंहदरबारको अधिकार गाउ“ गाउ“मा पु¥याउने नाममा संघीयता लागु नगरेको भए हुन्थ्यो । तर संघीयता लागु गरिसके पछि त्यसलाई सफल कार्यान्वयन पनि गर्नु जरुरी छ । अहिले बजारमा हल्ला चले जस्तै संघीयता असफल भयो भने राष्ट्र नै असफल हुन्छ । राज्यले धेरै आन्दोलन धान्न सकिंदैन । पाएको अधिकारलाई सुरक्षित र परिष्कृत गर्दै लग्नुको विकल्प छैन । राज्यलाई युग अनुसारको बाटोमा हिंडाउनु जरुरी छ । 

Wednesday, December 18, 2019

गन्धर्व भिलेज कीर्तिपुरको अवधारणा




गन्धर्व भिलेज कीर्तिपुरको अवधारणा 
गन्धर्व संगीत ः
संगीत ज्ञानको एक श्रोत हो । माँ सरस्वतीले पनि आफ्नो हातमा विणा बोक्नुहुन्छ, जसको अर्थ ज्ञानकी देविसंगै संगीतको बास छ । हर कणकणमा संगीत छ, कोइलीको भाकामा, झरनाको छाँगामा, पानीको थोपामा संगीतले आत्मालाई उर्जा दिनुको साथै मस्तिस्कलाई पनि उजागर पार्छ ।


पौराणीक मान्यता अनुसार स्वर्गमा पनि संगितलाई अग्र स्थान दिएको पाइन्छ र स्वर्गका संगितज्ञहरूलाई गन्धर्वको नामले चिनिन्छ, हिन्दु धर्मका प्रायः सबै ग्रन्थहरू, वेद, पुराण, रामायण, महाभारत आदिमा गन्धर्वको व्यवस्था तथा वर्णन गरेको पाइन्छ ।

नेपाल इतिहासको पन्नालाई पल्ट्याएर हेर्दा गन्धर्वहरूको ठुलो योगदान हेर्न पाइन्छ । जसले हालसम्म पनि संगीतलाई आफ्नो व्यवसायको रूपमा अँगाल्दै आएका छन् । सारङ्गी र अरवाजोको धुनमा मौलिक लोक भाकालाई जिवन्त पार्दै कला र संस्कृतिको जगेर्ना गर्दै आएका गन्धर्वहरू आज नेपाली संस्कृतिको पहिचान बनेका छन् ।
गन्धर्व भिलेज कीर्तिपुर

        विगद पाँच पुस्तादेखि कीर्तिपुरको बाहिरीगाउँमा एक गन्धर्व परिवार निरन्तर रूपमा सारङ्गी तथा गन्धर्व संगीतलाई साधनको रूपमा अंगाल्दै आएको छ । स्व.कान्छा मगर गन्धर्व, जसले देशमा भएको विभिन्न गतिविधिलाई संगितको स्वरूपमा र आफ्नै भाकामा सुनाउने गर्नुहुन्थ्यो । वि.स. २००१ साल भन्दा पहिले गन्धर्वहरूलाई सूचना संवाहकको रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो र कान्छामगर गन्धर्वले त्यसबेलाको वस्तुस्थिति वर्णन गरेका धेरै गितहरू छन् जसमध्ये १५० वटा गितहरू अहिले पनि जर्मनको लुर्भ म्युजियममा अवस्थित छन् । कान्छा मगरलाई अनुशरण गर्दै वहाँका जेठाछोरा स्व.राम शरणले पनि संगीतमै आफुलाई अर्पण गरे । झन्डै २०० भन्दा बढी लोक गीतहरू र ५०० भन्दा बढी गितहरूमा सारङ्गी बजाएर नेपाली लोकसंगीत र बाद्यावादनमा आफ्नो नाम बैग्लै पहिचान बनाउन सफल हुनुभयो ।

कीर्तिपुर भिलेजले हरिशरण नेपाली, श्याम नेपाली, शान्ती नेपाली, विश्व नेपाली, किरण नेपाली, प्रिन्स नेपाली जस्ता कलाकारहरू पनि नेपाली सांगितीक क्षेत्रका उदयमान हस्तीको रूपमा चिनाएको छ ।
नेपाली मौलिक बाजा र संगीतहरू विस्तारै लोपन्मुख अवस्थामा पुग्न लागेका छन्, यो तितो यथार्थलाई समयमै मनन गर्न जरुरी छ । सोही कुरालाई मनन गरि यस कीर्तिपुरस्थित गन्धर्व परिवारले आफ्नो मौलिक सभ्यताको जगेर्ना गर्दै सारङ्गीबाट विश्वसम्म नेपाललाई प्रतिनिधित्व गराउने संकल्प लिंदैं सारङ्गी भिलेज कीर्तिपुरको स्थापना भएको हो ।

उदेश्य ः
१. गन्धर्व संगीतको जर्गेन गर्ने र यसको विकास गर्ने ।
२. कीर्तिपुरलाई सारङ्गी पर्यटनस्थलको रूपमा विकास गर्ने ।
३. सारङ्गी म्युजियमको विस्तार गर्ने ।
४. लोक बाजाहरूको प्रशिक्षण दिने ।
५. गन्धर्व संगीत सम्बन्धी अध्यन तथा अनुसन्धान गर्ने ।

सारङ्गींको नेपाली भाका
सारङ्गी र गन्धर्व एक अर्काको पुरक हुन् भन्दा फरक नपर्ला । नेपाली सांगितीक क्षेत्रमा गन्धर्वहरूले पु¥याएको योगदानको बारेमा नसुन्ने सायदै कोही होलान् । लोक भाकाहरूलाई सारङ्गीको छोटो धुनले पनि मिठो बनाउँछ । एकिकरणदेखि गणतन्त्रको यात्रामा गन्धर्वहरूको पनि ठुलो योगदान रहेको छ ।
सारङ्गीले आज विश्व सामु नेपाली बाजाको रूपमा आफ्नो परिचय दिन सफल भएको छ । यसको संरक्षण र उत्थान गर्ने हामी सबैको दायित्व कुरालाई मनन गरि ट्रि मिडिया प्रा.लि.को आयोजनामा सारङ्गी भिलेज कीर्तिपुरको सहयोगार्थ २०७६ पौष ५ शनिबार ४ बजे राष्ट्रिय सभागृहमा सारङ्गीको नेपाली भाका नामक कार्यक्रमको आयोजना हुन लागेको हो । कार्यक्रममा स्व.राम शरण नेपालीको स्मृतिमा विभिन्न कलाकारहरूको प्रस्तुति रहने छ । साथै यस कार्यक्रमा सारङ्गीको विशेष प्रस्तुति रहने छ ।


Saturday, September 28, 2019

नेपालको सांस्कृतिक रुपान्तरणका लागि आन्दोलन आवश्यक

नेपालको सांस्कृतिक रुपान्तरणका लागि आन्दोलन आवश्यक


--सचिन्द्र श्रेष्ठ

       नेपालले हालका वर्षसम्ममा विभिन्न राष्ट्रहरुबाट आर्थिक सहयोग पाइरहेको सबैलाई जानकार छ । नेपाल आफैंमा गरिबीको रेखामुनि परेका कारण अरुमा निर्भर पर्दै आइरहनुपर्ने अवस्था छ ।
यसले गर्दा अन्तरराष्ट्रिय क्षेत्रको ध्यान नेपालतर्फ लाग्नु स्वभाविक नै मानिन्छ । तर, पनि नेपाललाई सोचेजस्तो फाइदा पुग्न सकिरहेको छैन । जति नै सहयोग गरे तापनि राष्ट्र कमजोर नै भइरहेको छ । अन्य छिमेकी देशले आर्थिक, भौतिक सहयोगको जिम्मा लिए सरह नै सहयोग गर्दै आइरहेका छन्, तर सहयोगको बदला उनीहरुले धेरै नै फाइदा उठाइरहेका छन् । हामी झन-झन गरिबीको दलदलमा फसिरहेका छौं । हाम्रा सीप, क्षमता, दक्षता, आत्मविश्वाश, इमान्दारीलाई अरु देशमा बेचिरहेका छौ । अर्काको गुलाम भई लगाममा बाँधिएका छौँ।
 अर्को देशको भाषा, सस्कार, रहनसहन, रीतिरिवाज, परम्परालाई अनुसरण गर्दै आइरहेका छौं । हाम्रो देशमा अरु देशले जरा गाँडेका छन् त्यहीलाई सर्वेहारा भनि आत्मसाथ गर्दैछौँ ।

       म नजिकै साथीको पसलमा बसेको थिए, केही दिनअगाडि मात्र मेरो साथी सन्तोष पाठक अष्ट्रेलियादेखि आएको थियो । हामीबीच धेरै लामो भलाकुसारी पनि भयो सोही क्रममा एकजना इन्डिएन आयो र भन्यो– ‘ए भाई इधर कवाडी सामान, बोत्तल मिलता है’ । मेरो साथी बोल्यो–‘नहि भाई मे अभी बाहर से आ रहा हु इधर नही मिलता’ अनि ऊ गयो मैले तत्काल साथीलाई गाली गरे र भने–‘के हो तिमी आफनो देशमा आएर पनि हिन्दी बोल्छौ, आफनै भाषा नेपाली बोल्न भनेर सम्झाए’ हो हामी आफनै देशमा विदेशी छौ अरु देशको भाषा, सस्कार मान्छौ ।

       अरुले हामीलाई यस्तो भाषा सिकाएका छन् जसलाई हामी बिर्सन सक्दैनौ उनीहरुकै जय जयकार गर्न पनि पछि पर्दैनौ हाम्रो क्षमता, सामथ्र्य सीपलाई नै बन्धनमा राखेका छन् । यसका कारण विदेशी हस्तक्षेप नेपालमा बढ्दो छ जो भविष्यका लागी भयंकर खतरा र डरलाग्दो बनेको छ । त्यो सामान्य इन्डिएनले पनि हामीलाई चुनौती दिएको छ ।

        ऊ नेपालमा कामको खोजीमा आएको छ तर पनि उसले जानी नजानी नेपाली बोल्न पर्नेमा आफ्नै भाषालाई नै प्रयोग गरेको छ यसरी हेर्दा हामी कहाँसम्म पछि छौ ! हामी आफनो भाषाप्रति जिम्मेवार नै छैनौ भन्ने पुष्टि हन्छ । स्वयं पंक्तिकार नै पाँच वर्ष विदेश अनुभवमा नै थाहा भइसकेको छ त्यहाँ उनीहरु आफनै भाषालाई प्राथमिकता दिन्छन् । हामी उनीहरुसँग कुरा गर्दा उनीहरुकै भाषा प्रयोग गर्नुपर्दछ जहाँ जसोतसो बोल्नै पर्दछ यदि आफुलाई नआए अंग्रेजी सामान्य बोल्नुपर्दछ र सिक्दै गएपछि उनीहरुकै भाषालाई प्राथमिकता दिनुपर्दछ किनकि हामी उनीहरुकै देशमा कामको खोजीमा, उच्च शिक्षा हासिल गर्न जानुपर्ने बाध्यता छ । उनीहरु आफनै भाषा, सस्कारलाई सर्वमान्य ठान्छन् तर हामी यहाँ आफनो भाषा, सस्कार, रीतिरिवाजलाई नै भने लात मार्छौ यो कहाँसम्मको राष्ट्रियता हो । आफनै देशमा विदेशी भाषा, संस्कारको प्रयोग गर्नुपर्ने धत् नेपाली हुनुको बिडम्वना ।
 नेपालको शिक्षा, स्वास्थ्य क्षेत्र कमजोर भयो भनेर पनि राम्रो शिक्षा दिक्षा, स्वास्थ्यको लागि विदेशीहरु भोलेन्टियरको रुपमा आएका अतिनै छन् । सामाजिक सेवाको लागि आएका विदेशीहरु पनि आफनै भाषा बोल्छन् तर हामी विदेशी देखेपछि जानी नजानी उनीहरुकै भाषामा कुरा गर्दछौं, उनीहरुकै अघि पछि दौडिन्छौ ताकी हामीलाई केही फाइदा होस् तर उसले हामीलाई अत्यन्त साँघुरो दृष्टीले हेर्दछ, नीच सम्झन्छ तै पनि उसको पछि लाग्न छाड्दैनौ ।

         विदेशीले बाल सहयोग गर्छ भनी बालबालिकालाई नै शोषण, हिंसा गर्नपछि पर्दैन तर पनि उसको गुनगान गर्न छाड्दैनौ ।छिमेकीको छोरोले पनि खुबै हिन्दी फिल्म, सिरीयल, कोरियन ड्रामा, एनिमेसन हेर्छ उसलाई विदेशी मनपर्छ र भन्छ–‘नेपाली सिनेमा, संगीत नुन नहालेको तरकारी जस्तो हन्छ, फेशन नै मनपर्दैन, धुन ताल नै हुदैन् ।’ आजकालका युवायुवतीले विदेशी नै मन पराउँछन्, विदेशी फेशनको सिको गर्दछन् । हाम्रो मौलिक संस्कृतिमा पनि पाश्चात्य नित्यको गन्ध छ ।  चाहे विवाह, ब्रतबन्ध होस् या देउसी भैलोमा उतैको सस्कृति अपनाउँछौ । हाम्रो जातीय पहिचान झल्काउने लुगाफाटा, जातीय गीत, संगीत, नाच नाच्दैनौ, मन पराउँर्दैनौ अरुको अनुसरण गर्दछौ । यसले गर्दा हाम्रो भाषा, सँस्कृति दिनदिनै लोप भइराखेको छ । हाम्रा सन्ततिले पछि गुनगुनाउने छन्, पहिले हाम्रा पुर्खाहरुको यस्तो भाषा थियो, संगीत थियो भनेर इतिहासमा मात्र सिमीत हुने अवस्था छ ।

        त्यसैले आफनो संस्कृतिको जगेर्ना गर्नुपर्दछ, जातीय पहिचानको खोजी र अधिकारको लागि लड्नुपर्दछ यसका लागि आन्दोलनको खाँचो छ । हाम्रो घरको हरेक टिभी च्यानलमा विदेशीले प्रभुत्व जमाएको छ, सबैले अन्य भाषाको संगीतलाई आत्मसाथ गर्दछौ ।

        बुद्ध भारतमा जन्मेका भनेर ठुलै तहल्का मच्चाए भारतीय च्यानलहरु बिज्ञापनका कारण केही दिन बन्द पनि भयो र पुनःसञ्चालनमा आयो । तर, यसको लागि राजनीतिक दलले कुनै ठोस कदम उठाउन पनि सकेनन् यतिकै सकियो । तर हामीलाई त्यही च्यानल नभई पनि भएको छैन किनकी हाम्रा घरका गृहिणीलाई त्यही च्यानलका ‘कसौटी जिन्दगी की, साथीया, हिटलर दिदी, नागिन, विगबोस’ जस्ता कार्यक्रम हेर्नुपर्ने अवस्था छ । काम गर्ने समय छैन, खाना पकाउने समय छैन त्यही पनि टिभी हेर्न पछि पर्दैनौ यो सब देन इन्डियाको हो तर हाम्रो नेपाली च्यानललाई मन पराउँदैनौ ।

          नेपालीलाई अर्काको सिको गर्ने बानी परेको छ, आफ्नोमा लाज लाग्छ तर उनीहरु आफनो अरुले सिको गरेकोमा गर्व गर्दछन् । नेपालीलाई अरु देशकाले मोहनी नै लगाएछन की क्या हो, जे पनि अर्काकै मनपर्ने ।
नेपालीको कपाल काट्ने दोकानमा कोही जान मान्दैनन्, दोकान नचलेर विदेशतिर लाए तर त्यही भारतीयको बाल काट्ने हजाममा भने लाइन लगाएर काट्ने पर्दछ, पान पसलमा धेरै भारतीयहरु रोजगारको लागि यहाँ आउँछन् र हाम्रो पैसा लिएर जान्छन् । उनीहरु भन्छन् ‘नेपाली काम गर्न लाज मान्छ, खटेर काम गर्न सक्दैन । तर, हामी कामको खोजीमा दिनदिनै विदेशिएका छौँ ।

           हामी आफनो ठाउँमा काम गर्न खोज्दैनौ र गर्दैनौ पनि अनि रिस गर्छौ र भन्छौ विदेशी हस्तक्षेप भयो । प्रसंग मासु काट्नेको जहा मुसलमान छन् - ‘उनीहरुले काटेको हामी खान्छौ तर हामी हिन्दूधर्म मान्नेले काटेको उनीहरु खादैनन् कहाँ सम्मको विभेद ? हामी आफनै धर्ममा विश्वास गर्दैनौ अर्काको धर्म मान्दछौ विदेशबाट आएका धर्मको विश्वास गर्दछौ । विदेशीले नेपालीलाई हरेक क्षेत्रमा पछाडि पारिराखेको छ उनीहरु आफनो धर्ममा कट्टर छन् हामी आफनो धर्ममा लचिलो छौ ।

           तल्लो घरका काका पनि धर्म गर्ने भनेर केही दिनमा भारततर्फ जादैछन् रे भनेर हाम्रा घरमा कुरा चल्यो । मलाई अचम्मै लाग्यो र सोधे जाने कहाँ हो ? उनले भने–चार धाम, हरिद्धार, गंगा आदी । नेपालीलाई धर्म गर्न पनि उतै जानुपर्ने कहाँको नियम हो, उनीहरु यता आउँदैनन् । हाम्रै नेपालका पशुपतिनाथ, स्वयम्भू, बूढानिलकण्ठ, कुमारी, मुक्तिनाथ आदिलाई चार धाम बनाए हुदैन् लुम्बिनी आफैं लोप हुँदै छ । तर, त्यसको सिको गरि भारतमा नक्कली लुम्बिनी बनाएको छ ।

           हामी आफना धार्मिक स्थललाई वास्ता नगरी विदेशीलाई उचाल्न हजारौं पैसा खर्चिन्छौ यसले उनीहरुलाई फाइदा पुगेको छ भने हामीलाई घाटा भएको छ यो हामी बुझ्दैनौ यी सबका कारण हाम्रो देश कसैको गुलाम नभएर हो कि जसले कुनै पीडाको अनुभव नगरेरै हो उनीहरु आफनो राष्ट्रिय गीत, धार्मिक सहिष्णुता प्रति निष्ठावान छन् । उनीहरुलाई अन्य देशले पीडा दिएको छ, स्वतन्त्रता खोसेको छ, अर्काको अधिनमा बस्न परेको छ, अंग्रेजहरुको क्रुरताको अनुभव गरेका छन् तर हाम्रो देश कसैैको अधिनमा बसेको छैन, स्वतन्त्र भई रहिआएको हुँदा हामीलाई देश प्रेम, भाषाको महत्व बूझेका छैनौ । हामी आफनो पहिचान गुमाएका छौँ यसका लागि सबै एक ढिक्का भई आन्दोलन गर्नु जरुरी छ ।

Monday, September 23, 2019

नेवाः संस्कृतिको आधार दाफा

नेवाः संस्कृतिको आधार दाफा



—श्रीकृष्ण महर्जन

नेपालमण्डलको सभ्यता भन्नु नै नेवाः सभ्यता खः । नेपालमण्डल क्षेत्रमा दक्षिणदेखि उत्तरबाट आएकाहरु भएकोले एउटै नश्ल नभएकाहरु बसेर विकास गरेको सभ्यता भन्नु नै नेवाः सभ्यता हो । पुर्वको सुनकोशी, पश्चिमको त्रिशुली अनि दक्षिणमा चिसापानी र उत्तरमा सिलुतिर्थसम्मका क्षेत्रलाई नेपालमण्डल भनेर नेपाल महात्म्यमा लेखेको छ । त्यही आधारमा आजकलका बाह्रवटा जिल्लालाई ऐतिहासिक नेपालमण्डल
भन्ने गरेको छ ।

नेपाल महात्म्य्मा ६४ शिवलिङले घेरिएको क्षेत्रलाई नेपालमण्डल भनिएकाले अहिले पनि त्यही क्षेत्रलाई नेपालमण्डल क्षेत्र हो भनेर भन्दै आएका छन । नेपालमण्डल क्षेत्रमा विकास भएका भाषा, संस्कृति र सम्पदा नै नेवाः सभ्यता हो । नेवाःहरुको जीवन पद्धति हो । नेपालमण्डल क्षेत्रका आदिवासी नै नेवाः हुन । त्यसैले नेपालमण्डल भनेको नेवाःहरुसँग सम्बन्धित विषय हो । यो सभ्यता दुईहजार वर्षभन्दा अगाडिदेखि भएको हो । अनि कहिलेदेखि नेपालमण्डलको सभ्यता विकास भयो त्यसबेलादेखि नै सांगितिक क्षेत्रको विकास सँग सँगै विभिन्न संस्कृति विकास भएका हुनुपर्छ भनेर अनुमान गरिएका छन । सांगितिक क्षेत्रको विकासको क्रममा अगाडि परेको एउटा संस्कृति हो दाफा संस्कृति ।

दाफा संस्कृति भनेको नेवाः संस्कृतिको आधार बनेका छन । दाफा संस्कृति जीवन्त भएको ठाउँमा नै विभिन्न किसिमका मौलिक संस्कृति बचाई राखेको अनि त्यही दाफा संस्कृति बचाई राखेका दाफा खलःबाट नै जात्रा पर्वहरु संचालन गर्दै आइरहेको देखिन्छ । जहाँ दाफा छ त्यहाँ नेवाःहरु संगठीत नै भएको देखिन्छ । त्यति मात्र होइन घरैपिच्छ कलाकार तयार गर्ने काम पनि दाफा खलकले गर्दै आइरहेको देखिन्छ । पहिले पहिले त दाफा खलकले निर्णय गरेको आधारमा नै सामाजिकको साथै सांस्कृतिक रुपमा टोल वा वस्ती नै अगाडि बढेको देखिछ । त्यसैले दाफा संस्कृति नेवाः संस्कृतिको ठूलो आधार भएको देखिन्छ ।

दाफा परिचय ः

मूल रुपमा खिं बाजा अनि ताः र बबुचाको तालमा दुई समूह बसेर पालैपालो गीत गाउनुलाई नै दाफा गाउनु वा दाफा बजाउनु भन्दै आइरहेको छ । दाफा भनेकै खिं बाजा हो भन्नेहरु पनि नभएको होइन । तैपनि व्यवहारमा हेरियो भने यो तिनवटा बाजाको तालमा पालैपालो राग लिएर बाद्य प्रधान बनाएर गीत गाउनुलाई नै दाफा भन्दै आइरहेको देखिन्छ । एउटै गाना पहर अनुसार अर्थात विहान एउटा लय, दिउँसो अर्को लय् अनि बेलुका अर्कै लयमा गाउने गर्दै आइरहेका छन दाफा बजाउने अर्थात दाफा गाउने क्रममा । त्यस्तै ऋतु अनुसार पनि लयमा गाउँदै आइरहेका छन । भक्ति भावलाई धेरै प्राथमिकता दिएर गाउँदै अएको दाफाको इतिहासमा विभिन्न घटनासँग सम्बन्ध बनाएर गाना अनि स्थान विशेषको गाना पनि नभएको भने अवश्य होइन । दाफा गाउने क्रममा राग लिएर रागको आधारमा नै गाना गाउने हो भने तालको पनि आफ्नै मोलिकताका तालहरु छन् ।
दाफामा मूल रुपमा सात तालहरु रहेका छन । च्व, लंताल, प्रताल, जति, पलेमा, अस्त्र र गरह ताल छन् । लताः नेवाःहरुको किसिमको देखिन्छ । अरु तालहरु जस्तो कि खजर्ती ताल, एकतालको साथै विभिन्न किसिमका तालहरु पनि रहेका छन । राग मालश्री, धनाश्री, वसन्त, श्री, भुपाली, प्रथमन्जली करीव तीसभन्दा बढी रागहरु रहेका छन । भारतको शास्त्रीय रागभन्दा फरक छ ।

आफ्नै किसिमको पनि छ । यसरी हेर्दा भारतीय शास्त्रीय संगीतसँग मिलेका र नमिलेका ताल र राग पनि रहेका छन नेवाःहरुले चलाईरहेका दाफा संस्कृतिमा । भाषाको दृष्टिकोणले हेर्दा नेवा भाषा, खस भाषा, हिन्दी भाषादेखि मैथिली भाषा समेत मिसिएका छन । हुन त नेवाः भाषा मात्रको गीत पनि नभएको भन्ने अवश्य
होइन ।
दाफा शब्दबारे खोज्दै जाँदा उर्दुभाषा अर्थात् फारसी भाषामा दफ भनेर मूल शब्द प्रवेश गराएको छ । फारसी भाषामा दफ भनेको एक किसिमको छालाले ढाकेको गोलो बाजा भनेर लेखेको छ । त्यस्तै हिन्दी भाषामा पनि दफः अनि दफलि भन्ने शब्द प्रयोग गरेको देखिन्छ । त्यस्तै मैथिली भाषामा पनि दफला भन्ने शब्द प्रयोग गरेको छ । दाफा भनेर नेवाःहरुले अहिलेसम्मको प्रमाणको रुपमा नेपाल संवत ७९३ मा प्रयोग भइसकेको छ । त्यसबेला नै दाफा शब्द प्रयोग भैसकेको थियो भने दाफालाई कहिं कहिं दापा पनि भन्दै आइरहेको छ । यस किसिमले हे¥यो भने मूल रुपमा दाफा संस्कृति नेपालमण्डल क्षेत्रमा आफ्नै किसिमले विकास भएको संस्कृति हो भन्न सकिने अवस्था छ । पाटनका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लका पालादेखि कार्तिक नाच देखाउने सुरु भएको हो भने त्यसबेला नै दाफा बजाएर नाच देखाउन सुरु गरेकोले त्यसबेला नै राम्ररी दाफा संस्कृतिको विकास भइसकेको थियो भन्न सकिन्छ ।

दाफा संस्कृति 

दाफा बजाउने भनेको नेवाःहरुले आफ्नो खेतीपातीको काम नभएको बेला बजाउँदै आइरहेका छन । खेती गर्ने समय भनेको विशेष गरेर सिथिनखः देखि गथांमुगः पर्वसम्म हो । यो समय दाफा बजाउनु हुँदैन भन्छ । अनि बजाउन पनि बजाउँदैन । खेतीपातीको काम सकिएपछि गुंलाको बेला बिहान बिहान दाफा बजाउने गर्छ । यंलादेखि बेलुका बजाउने गर्छ । त्यस्तै माघ महिनामा बिहान दाफा बजाउने गर्छ ।
यसरी बिहान सबेरै उठ्नु पर्ने बेला बिहान पातीमा दाफा बजाउने गर्छ भने अबेर सुत्नु पर्ने अवस्थामा बेलुका मात्र दाफा बजाउने गर्छ । मौसम अर्थात् ऋतुसँग पनि सम्बन्धीत यस किसिमले नेवाःहरुले दाफा बजाउने गर्दै आइरहेका छन । त्यस्तै आ-आफ्नो स्थानीय जात्रा पर्वमा पनि दाफा बजाउने गर्छ । यस किसिमले हेर्दा समय सुहाउने गरी दाफा बजाउँदै आइरहेका छन नेवाःहरुले ।

दाफा संस्कृति उपत्यकामा मात्र हे¥यो भने करीव ३०० दाफा खलःले बचाईराखेको देखिन्छ । काठमाडौंका परम्परागत टोलहरु, तोखा, थानकोट, सतुंगल, ब्वसिगां, तापाख्यः, बलम्बु, बन्थचा, कीर्तिपुर, नगां, पाँगा चोभार, फर्पिंग लगायत ठाउँहरुमा दाफा बजाउँदै आइरहेका छन । त्यस्तै भक्तपुर शहर, थिमि, नगदेश, बोडे, लोकन्थलीको साथै नेवाःहरुको बस्तीले दाफा संस्कृतिलाई बचाईराखेका छन । त्यस्तै पनौतिदेखि दोल्खा, भोजपुर, चित्लाङ, पालुङको साथै नेवाःहरुको वस्ती वस्तीले नै दाफा संस्कृतिलाई बचाईराखेको देखिन्छ । यस किसिमले हेर्दा उपत्यका बाहिर पनि जहाँ नेवाःहरुले बसोबास गरिरहेका छन त्यहाँ पनि दाफा संस्कृतिलाई बचाईराखेको देखिन्छ । दाफा संस्कृति नेवाःभित्र पनि यसो हेर्दा ज्यापुहरुले मात्र बचाईराखेको जस्तो देखिए पनि वास्तवमा नेवाःभित्रका सबै थरकाहरुले पनि पहिले दाफा बजाउने गर्दै आइरहेका थिए । आजसम्म पनि ज्यापुहरुसँगै श्रेष्ठ, शाक्य, बज्राचार्य, उदाय, सायमि, प्रजापति, खड्गीहरुले समेत दाफा बजाउँदै आइरहेका छन । त्यस्तै केही समय अगाडिसम्म देउलाहरुले समेत दाफा बजाउँदै आइरहेको थियो भनिन्छ ।
यस किसिमले हेर्दा दाफा संस्कृति भनेको नेवाःहरुको साझा संस्कृति हुन । यसप्रकार नेवाःहरुले महत्व दिंदै आइरहेका दाफा संस्कृत आज आएर करीव २० देखि ३० प्रतिशत बन्द भइसकेको अवस्था छ ।

दाफा संस्कृति बन्द हुनुका मूल कारण भनेको युवापुस्तालाई आकर्षित गर्न नसक्नु, समय सुहाउँदो किसिमले अगाडि बढ्न नसक्नु, राज्यबाट पनि कुनै किसिमको सहयोग नपाएर हो भन्न सकिन्छ । आजसम्म दाफा संस्कृति राज्यको सहयोग बिना नै नेवाःहरुले आफ्नै किसिमले बचाउँदै आइरहेको संस्कृति हो । यस संस्कृति नेवाःहरुको सभ्यतासँग गाँसिएको भएर दाफा संस्कृति हरायो भने एक किसिमको सभ्यतामा नै असर पर्ने अवस्था आउन सक्छ ।

त्यसैले दाफा संस्कृति बारे अझ धेरै अध्ययन गरेर युवाहरुलाई बुझाई नेवाः संस्कृतिलाई जिवित बनाईराख्ने अभियान चलाउनुपर्ने आवश्यकता छ । त्यसको लागि स्थानीय सरकारदेखि सरोकारवाला पक्षहरुले चासो राख्नु पर्ने आवश्यता भइसकेको छ ।

Thursday, September 5, 2019

पुण्य कार्य समयमै गर्नुपर्छ पछि पछुटाएर केही लाग्दैन

पुण्य कार्य समयमै गर्नुपर्छ पछि पछुटाएर केही लाग्दैन




अर्जुन महर्जन
सालिक, पाँगा, की.न.पा.–८

सन्दर्भ “गौतम बुद्ध विहार पाँगाको अस्तित्व संकटमा” बारे कीर्तिपुर सन्देश साप्ताहिकको भाद्र ११ गते बुधबार प्रकाशित लेख पढ्न पाएँ । सो सम्बन्धमा मैले जानेको बुझेको केही कुरा राख्न चाहन्छु ।

गौतम बुद्ध विहार पाँगाको संस्थापक स्व.कृष्ण बहादुर महर्जन पाँगा धुसिटोल निवासी हुन् । उमेरले केही फरक भए पनि यो विहार निर्माण र वहाँको धर्मप्रति आस्था बारे मैले पनि धेरै अनुभव गरेको छु । बुद्ध धर्म सम्बन्धि विचार गर्दा बज्रयानको रुपमा बज्राचार्य मार्फत संसकार चलाउने महर्जनहरु हुन् । यस पाँगामा ९९% महर्जनहरु बस्छन् भने अन्य १% प्रतिशत मात्र होलान् । यसरी बुद्ध धर्मका अनुयायीहरु भए पनि भिक्षु थेरवाद विहार तर्फ धेरै पछि मात्र संगत गर्नेहरु हुँदै आएको देखिन्छ । जसमा स्व.कृष्ण वहादुर महर्जन यस पाँगाकै पहिलो व्यक्ति हुनुपर्छ । वहाँको साथ काममा हिंड्नेहरुले वहाँसँग लागेर केही विहारहरुमा पुगेको सुनाउँथ्यो । दोस्रोमा पाँगा भुजिन्द निवासी स्व.शुकराम महर्जनले पनि विहार सम्बन्धी अध्ययन र संगत गर्न थालेका थिए । यस्तैमा हामी जनसेवा प्रौढ शिक्षालय पाँगामा अध्ययनरत थियौं । त्यतिबेला दाता स्व.कृष्ण बहादुर महर्जनले विहार स्थापना गर्ने सोच्नु भएको रहेछ । त्यतिबेला स्कुल भवन थिएन । स्कुल भवन पनि बनाउने र विहार पनि त्यसको साथमै बनाउने कुरा चल्यो र त्यतिबेलाका अगुवाई समाजसेवीहरुले स्कूल भवन र विहार एकैठाउँमा बनाउने सहमत गरेका थिए ।

पाँगाको इचाखेल हाल जनसेवा माध्यमिक विद्यालय र जनाधार सामुदायिक क्याम्पस रहेको चौर खाली थियो । स्कूल भवन र विहार दुवैलाई पर्याप्त हुने जग्गा थियो । त्यसैले निर्माण कमिटि बनाई भवन बनाउने निर्णय भएको थियो । निर्माण कार्य गर्न सहयोग माग गर्दै जाँदा केही आर्थिक सहयोग र काठको लागि पनि कटानी गर्ने निकासा भै कटानी गरी ल्याएको थियो । त्यतिबेला काठ कटानीको लागि आर्थिक सहयोग गर्नेको कमीभै वहाँ कृष्ण वहादुरले सापतीको रुपमा लगानी समेत गर्नुभएको थियो । भवन निर्माणको लागि इचाखेलमै ईट्टा बनाउन सुरु गरेका थिए । ईट्टा पोल्नको लागि धुसिटोलमकै पिपल बोट कटानी गरी दाउरा प्रयोग गरेको थियो । पोलेको ईट्टा बिग्य्रो के के भयो त्यसरी प्रयास गर्दा पनि त्यतिबेला स्कूल भवन पनि बन्न सकेन । विहारलाई ठाउँ पनि भएन । यो पाँगाकै दुर्भाग्य भयो । त्यतिबेला स्कूल भवन र विहार बन्न सकेको भए धेरै पहिलेनै पाँगाले विकासको गति लिने थियो ।



त्यतिकैमा वहाँ स्व.कृष्ण वहादुर महर्जनले विहार चाहिं बनाउने र स्थापना गर्ने दृढ निश्चय गर्नु भै आफ्नै घर कौसीमा भिक्षु महाप्रज्ञालाई बुद्ध मूर्ति निर्माण गर्न लगाउनु भएको थियो ।

विहारको लागि हालको धुसि टोलमा रहेको दाता जितलाल महर्जनसँग मिलेर जग्गा मिलाउनु भयो । सबैसँग सहयोगको अपिल गर्न तयार गर्नलाई म कहाँ आउनु भएको थियो । मैले सबैतिर सहयोग माग गर्न नाम मात्र भरी दिए पुग्ने गरी पत्र तयार गरी दिएको थिएँ । सबैको सहयोगमा स्व.कृष्ण वहादुर महर्जनले पाँगा धुसिटोलमा गौतम बुद्ध विहार बनाउन सफल हुनुभयो ।

त्यस्तै यस पाँगामा विहार निर्माण गर्न पाँगा भुजिन्द निवासी स्व.शुकराम महर्जन पनि जग्गा जोड्नतिर लागेको थियो । पाँगा सिकुछेँ निवासी स्व.श्यामकुटी महर्जनले भुजिन्द चिखुको पाःचा केब नामको जग्गा दान
दिनुभयो । त्यससँगैको सार्वजनिक जग्गा पनि विहार बनाउनको लागि लिन खोज्दा धेरै मुद्दासमेत खेप्नु
परेको थियो । तैपनि पछि सबै जग्गामिलाई सबैको सहयोगमा श्री पवित्र कुटी विहार निर्माण गरी भिक्षु समेतको व्यवस्था भै हाल राम्ररी संचालन भईरहेको छ ।

यसरी पाँगाका बासिन्दाले विहारको बुद्ध धर्म सम्बन्धी अध्ययन गर्ने शिल पालना गरी आफ्नो जीवन सफल बनाउन पाएको छ । हाल आएर यसरी दाताहरु कृष्ण वहादुर र जितलालकै परिवारको समन्वय नभै गौतम बुद्ध विहारको अस्तित्व मै संकट हुन आएकोमा साह्रै दुःख लागेको छ ।



आफ्नो पुर्खाको निर्वाण कामना गरी आफ्नो र आफन्त सबैको धर्म चित्त शुद्ध भै जीवन सफल बनोस् भन्ने कामना गरी विश्व शान्तिका अग्रदूत भगवान बुद्धको उपदेशको ज्ञान दिन धर्मको कार्य गर्न र सबैको सहमतीमा देशमा सुख शान्ति सम्बृद्धिको कामनाका साथ निर्माण भएको यस्तो विहारप्रति सबैको आस्था जागी आ–आफ्नो तर्फबाट सकेको सहयोग दान र त्याग री समयमै पुनः निर्माण कार्य गर्ने तर्फ लाग्न सकोस भन्ने कामना गर्दछु । दाताहरुले आफ्नो समयमा यस्तो राम्रो काम गरेर जानुभयो । त्यस पुर्खाको कीर्तिलाई अझ बढी राम्रो बनाउन हामी सन्तानको कर्तव्य नै हो । बेलामा विचार गर्न नसके पछि पछुटाएर केही लाग्दैन । त्यसैले एउटा सानो कुरा सुनाउन चाहन्छु । एक समय एक जनाले धेरै मिहेनत गरी प्रशस्त धन सम्पत्ति जोरजाम गरे । मिहेनत गर्दा गर्दै समय वितेको यादै भएन छ । पुण्य कार्य केही गर्न पाएको थिएन । एक दिन कालले लिन आई पुगेको छ । कालसँग उसले भनेछ, “मैले धेरै मिहेनत गरी धन सम्पत्ति कमाएँ । पछि धर्म कर्म पुण्य गरौला भन्ने सोच
थियो । अहिलेसम्म केही गर्न पाएको छैन । त्यसैले म दानपुण्य धर्म गर्छु । केही दिनका लागी समय दिनुस ।” भनी कालसँग समय मागेछ ।

 कालले भन्यो, “तिमीले जे गर्नु थियो, पहिलेनै गर्नु पथ्र्यो । म आएपछि एकछिन पनि रोक्न मिल्दैन जाउँ हिंड” भनी लिएर गयो । त्यसैले समयमै दान धर्म पुण्य गर्न नसके पछि पछुटाएर केही हुँदैन । यो विहारका दाताहरुले पनि दाताका परिवारले पनि यस्तो विहार बनाउने वातावरण मिलेको बेलामा दान त्याग र पुण्य गरी  आफ्नो पुर्खाले गरेर गएको दान पुण्य काीर्तिमा अझ आपूmहरुले पनि थप थाप गरी पुण्य लाभ गर्नु हुन सादर अनुरोध गर्दछु ।
भगवान शरणम
भवतु सब्ब मंगलम्

Monday, September 2, 2019

“इन्टरनेटले भत्काएको हाम्रो समाज”

“इन्टरनेटले भत्काएको हाम्रो समाज”




सचिन्द्र श्रेष्ठ, कुस्मा

   आजको बिश्व बजारमा तिब्र गतिमा दौडि़रहेको इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल जस्ता सुबिधाले मानिसलाई नजिक गर्नु या फाइदा दिनुको साथ साथै बिभिन्न हानि, नोकसानि पनि उतिकै दिइरहेको छ । यस्को पछिल्लो उदाहरण ‘परी तामाङ, जापान काण्ड’ लाई लिन सकिन्छ ।

  नेपालमा पोर्न भिडियो बन्नू या बाहिरी रुपमा लिक हुनु यो मात्र घटना पक्कै पनि नौलो होइन । अमेरिकी किम कार्दशाइ, पप गाइका माइली साइरस होस् या पाकिस्तानी अभिनेत्री मीराको किन नहोस् या बलिऊड की राखी सावंत, करीना र साहिद, सन्नी लियोनी जस्ता कलाकारको समेत भिडियो बनेर बाहिरी बजारमा छ्यापछ्याप्ती पाइनु कुनै ठुलो कुरा भएन । बि.स.२०४२ सालदेखि नेपालमा ब्लू फिल्म बनेको इतिहास छ जुन आजसम्म नेपाली कलाकार, मोडल, सेलिब्रटी होस् या सामान्य महिलाहरुको समेत बनेको पाइन्छ ।

     श्रीषा कार्कीको नग्न फोटो बाहिरिनु (जन आस्था साप्ताहिक) र आत्महत्याको शिकारमा पर्नु , नम्रता श्रेष्ठको डी जे तांत्रिक सँग (ब्वाइ फ्रेंड) को पोर्न भिडियो होस् या पूजा लामा, जेनिशा मोक्तानहरुको पनि भिडियो लिक हुनुले अझै पनि हाम्रो समाज कतातिर धकेली रहेको छ भन्ने प्रष्ट हुन्छ ।

   इन्टरनेटले परम्परागत सामाजिक संरचना भत्काउन संगठित हुँदै गैरहेका साँस्कृतिक समूहलाई बलियो बनाउँदै लगिरहेको छ । करिब करिब हरेकको हातमा स्मार्टफोन, घर घरमा इन्टरनेटको पहुँच र विकसित देशसँग प्रत्यक्ष र भर्चुअल संवाद गरिरहेको नेपाली समाज पनि यो अभियानमा प्रत्यक्ष परोक्ष संलग्न हुन थालेको छ । जसको नतिजा हामीले एक अर्काका कामोतेजक भिडियो, फोटो, एम एम एस आदान प्रदान गरेर मनोरंजन लिनुका साथै त्यसैको गलत शिकार बन्न थालेका छौ ।

   समाज बदल्नु आफैमा गाह्रो बिषय हो, बिभिन्न खालका मानिसहरुको झुण्डमा यस्ता खालका प्रबृति हुनु जायज वा नाजायज के हो भनेर भन्नुभन्दा हामी कस्तो खालको सस्कृति, समाजसँग हुर्कदै आएका छौ भन्ने ठुलो कुरा रहेछ । एक छिनको आनंद, यौन कुण्ठाले मानिसलाई म सही या गलत दिशा तर्फ छु भन्ने पनि बिर्सने रहेछ जसको उदाहरण हामीले देखिसकेका छौ । कुनै बाध्यता त कुनै मनोरंजन मानेर पनि यस्ता खालका घटनाको शिकार बनिरहेका छौ । नेपालमा अहिले यौन ब्यबसायी होस् या सामान्य मानिस पैसाको प्रलोभनमा फसेर पनि पोर्न भिडियो बनाउनु, प्रसारण गर्नु सामान्य भएको छ ।

      कोही यस्ता जमात पनि छ जसले आर्थिक पार्जनका लागी यौन ब्यबसाय अपनाउने त कतिले ब्लैक मेंल्लिङ् गरेर उल्टै केटालाई फसाउने खालको धन्दा चलाएर पनि आफ्नो प्रभुत्व जमाएको देख्न पाइन्छ । पहिले राम्रो रिलेशन बनाउने, आपसी समझदारीमा यौन क्रियाकलाप पनि गर्ने अनि आफैले भने जस्तो नहुने वा चित्त नबुझे फसाउने खालको प्रबृति छ । धनि केटा पाए मुर्गा बनाउने सोच कति को हुन्छ त कति आफै केटाको ब्लैक मेंल्लिङ्ग भएर पोलीस थाना धाउनु र अपरधीलाई पक्रनका लागी हारगुहार मागेको पनी देख्न सकिन्छ ।

   अन्त्यमा कस्ले फसायो, किन फसायो वा किन फसियो भनेर आत्मालोचना गर्नुभन्दा आफैमा जनचेतनाको कमी, सामजिक सञ्जालको गलत दुरुपयोग, कु संस्कारको बिकास, अज्ञानता, अशिक्षा जस्तो हाम्रो मानबिय सोचका कारण यो खालको दुर्घटनाको चेपूवामा परेको हो । घटना हुनुभन्दा नहुने कसरी भनेर सोच्ने बानीको बिकास गर्न सके अबका दिनहरूमा पक्कै पनि नयाँ समाज रूपांतरण भएको छिट्टै पाउने छौ ।

Wednesday, August 28, 2019

पाँगाको गौतम बुद्ध बिहारको अस्तित्व संकटमा

पाँगाको गौतम बुद्ध बिहारको अस्तित्व संकटमा






—नजरराम महर्जन

मानिस यस धरतिमा जन्मेपछि मर्नु पर्छ । यो धु्रव सत्य हो । मानिस आमाको पेटबाट नांगै जन्मिन्छ । मर्ने बेला पनि नांगै जानु पर्छ । यो धरतिमा आपूmसँग जतिसुकै धनसम्पत्ति भए पनि मर्दा साथ लिएर जान पाउँदैन । सबै यहिं छाडेर जानु पर्छ । संगै लैजाने भनेको आपूmले गरेको सत्य कर्म र दुश्कर्म मात्र हो । जसले सत्कर्म गर्छ उसलाई युगौं युगसम्म सम्झिरहन्छ । जसले दुश्कर्म गर्छ उसलाई दागवत्ती दिएसँगै सबैले विर्सन्छ । यही कुरालाई बुझेर होला मरेर गएपछि पनि आफ्नो र पुर्खाको नाम राख्न हाम्रा पुर्खाहरुले आफ्नै खर्चमा पाटी पौवा, ढुङगे धारा, मठ, मन्दिर बनाएर तिन पुस्ता चारपुस्ताको नाम शिलापत्रमा राखेर अमर भएर जान्छन् । यसरी पुर्खाहरुले बनाएर गएको सम्पदाका कारण आज हामी गौरवान्वित छौं ।

कीर्तिपुर नगरपालिका वडा नं.५ पाँगा धुसिटोलका कृष्ण बहादुर महर्जनले पनि धुसिटोलमा आफ्नो पुर्खा र भावी पुस्ताको समेत नाम राख्न विभिन्न देवी देवताहरुको मूर्ति स्थापना गरी जानुभयो । पहिले धुसिमा सिंगो गणेश मन्दिर मात्र थियो । जुन पाँगाको मुख्य गणेश थियो । पाँगामा कुनै पनि जात्रा पर्व हुँदा त्यहींबाट सुरु हुन्छ । कृष्णवहादुर महर्जन बुद्ध धर्मप्रति आस्था भएका कारण उहाँले धुसिमा चीभाः राख्नु भयो । यतिले मात्र चित्त नबुझेर उहाँले भगवान बुद्धको मूर्ति बनाएर विहार स्थापना गर्ने सोच्नुभयो । उहाँ बुद्धधर्मप्रति आस्था भएको कारण हरेक महिना बुद्ध पूजाको अवसरमा जताततै जानु हुन्छ । आफ्नै घरमा पनि भिक्षु बोलाएर बुद्ध पूजा गर्नुहुन्थ्यो । उहाँले माछा मासु, जाँड रक्सी सबै छाड्नु भयो । उहाँको पहलमा पाँगामा बेला बेलामा बुद्ध पूजाको आयोजना हुन्थ्यो । भिक्षु भिक्षुनीहरुलाई बोलाउनु हुन्थ्यो । उहाँको उपनाम नै भन्ते कृष्णवहादुर भन्न थाल्यो । तर उहाँ भन्ते हुनुभएन ।

कीर्तिपुर क्षेत्रमा कहिं पनि बुद्धको मूर्ति या विहार थिएन । त्यसैले उहाँले २०१९ सालतिर महाप्रज्ञा भन्तेलाई बोलाएर आफनै घरमा राखी पद्म आशनमा विराजमान भगवान गौतम बुद्धको मूर्ति बनाउन लगाउनु भयो । मूर्ति स्थापना  गर्न विहारको आवश्यकता भयो । उहाँले विहार बनाउन त्यहिं नजिकै रहेको करेसा बारी पाँगा हेखाली टोलका जितलाल महर्जन र पूर्णवहादुर महर्जनको नाममा रहेको २ आना जग्गा माग्यो । जितलाल महर्जनले आफ्नो भागमा रहेको एक आना जग्गा दान दिनुभयो । उहाँको सन्तान थिएन । उहाँका भाई पूर्णवहादुरको सन्तान थियो । त्यसैले उहाँले १ आना जग्गा दान गर्न मान्नु भएन । उहाँलाई कृष्णवहादुरले १ आनाको बदला आफ्नो देक्वमा रहेको खेतको २ आना जग्गा दिने कबोल गर्नुभयो । कुनै लिखित कागज पत्र लेखेर होइन, भगवान साक्षी राखेर सत्य कबोल गरिएको थियो ।

विभिन्न दाताहरु र टोलवासीको सहयोगमा विहार भवन बनाउन सुरु भयो । पहिलो तल्लाको छत ढलान गर्दा गर्दै खम्बा खुस्केर ढलान खस्न लागेको थियो । पछि सबैजना मिलेर खम्बा मिलाएर जेनतेन ढलान गरियो । त्यतिबेलै स्थानीयले यो ढलान कुनै पनि बेला खस्न सक्छ भनेका थिए । तर कृष्णबहादुरले मान्नु भएन । दोस्रो तल्लाको पनि ढलान भयो । विहार तयार भयो । कृष्णवहादुरको घरमा राखी राखेको बुद्धको मूर्ति विहारमा स्थापना गरियो । त्यसबेलादेखि उपासक उपासिकाहरु बढ्न थाले । समय समयमा काठमाडौंबाट भिक्षु भिक्षुनीहरु आई धर्म देसना पनि हुन थाल्यो । विहारको रेखदेख स्वामित्व कृष्णबहादुरकै परिवारले सम्हालिरहेका थिए ।
कृष्णबहादुरले काठमाडौं गणबहालमा जग्गा किनेर घर बनाउनुभयो । त्यसपछि उहाँहरु पाँगा छाडेर गणबहालमा बस्न थाल्नुभयो । चाड पर्वमा मात्र पाँगा आउनु हुन्थ्यो ।

२०४१ साल फागुण १९ गते उक्त गौतम बुद्ध विहार भिक्षु महासंघलाई दान गर्नु भयो । विहारको नाममा लालपूर्जा नभएका कारण भिक्षु महासंघले उक्त दान स्वीकार्नु भएन । जसोतसो बनाएको विहार त्यतिकै रहीरह्यो । पूर्णबहादुरलाई २ आना जग्गा दिन्छु भनेको  थियो दिएन । त्यसैले नापी हुँदा पूर्णवहादुरले आफ्नो नामको १ आना जग्गा आफ्नो नाममा लालपूर्जा लिनुभयो ।

२०७२ सालको भूकम्पले विहारलाई नराम्ररी क्षति पु¥यायो । भुई तल्लाको ढलान जुन बिग्रेको थियो । अहिले त्यो ढलान खस्ला जस्तो भइसक्यो । भुईतल्लामा ढोका राम्ररी बन्द गर्न पनि नमिल्ने भइसक्यो । पिलर हालेर बनाईराखेको होइन त्यसैले कुनै पनि बेला ढल्ने संभावना भयो । विहार बनाउन सहयोग माग्न जाँदा दातााहरुले लालपूर्जा खोज्न थाल्यो । त्यसपछि विहार संचालक समितिले लालपूर्जाको लागि पहल सुरु ग¥यो । कृष्ण वहादुर महर्जन र पूर्ण बहादुर महर्जन दुवैजनाको निधन भइसकेका कारण उहाँहरुका छोराहरुको नाममा लालपूर्जा गईसकेको थियो । विहार संचालन गरिरहेका धुसिटोलका बासिन्दाले बुबाले कबोल गरेको २ आना जग्गा दिएर विहारको नाममा लालपूर्जा दिनुहोस भन्दा उहाँहरुले हुँदैन कहिल्यै भनेन, लालपूर्जा पनि बनाई दिएन । यस बारेमा विहार संचालक समितिले की.न.पा. वडा नं.५ कार्यालयमा निवेदन हाली दुवै पक्षलाई राखेर छलफल गराउँदा २ आना होइन डेढ आना दिन कृष्ण वहादुरका छोरा कृष्णभक्त महर्जन र बुहारी रामप्यारी महर्जन माने । पूर्णवहादुरका छोरा प्रेम बहादुरले पनि माने । एक हप्ताभित्र जग्गा सट्टापट्टा गरी विहारको नाममा लालपूर्जा दिने कबुल गरेको थियो । सोही अनुसार विहारलाई पुरै भत्काएर कलात्मक ढंगले निर्माण गर्न सांसद राजेन्द्र कुमार के.सी.लाई विहार संचालक समितिले अनुरोध गर्दा हुन्छ आ.व. २०७६÷०७७ को बजेटमा
राखी दिन्छु भन्ने कबुल गर्नु भयो ।  जग्गा नामसारी गरिदिन वडाध्यक्ष राजेन्द्र कुमार महर्जनले पटक पटक ताकेता गर्दा पनि कृष्णवहादुरका छोरा बुहारीले जग्गा नामसारी  गरिदिएन । वडाध्यक्ष राजेन्द्र हैरान भएर प्रदेश सांसद पुकार महर्जनलाई जिम्मा दिइयो । पुकार महर्जनले पनि उनीहरुसँग सम्पर्क राख्दा हुन्छ दिन्छु भन्ने तर कहिल्यै नदिने । पछि पुकारले फोन गर्दा छोरा कृष्णभक्तले फोन नउठाई उहाँको श्रीमती रामप्यारीले उठाउने गर्न थाले । उनीहरु  अष्ट्रेलिया गयो ।

अष्ट्रेलियाबाट फर्केपछि दिन्छु भने । अब अष्ट्रेलियाबाट फर्किसक्यो । अब एक हप्ताभित्र लालपूर्जा दिलाई दिने भनेको छ । दिने हो कि होइन हेर्न बाँकी छ । पहिलेजस्तै आलटाल मात्र गर्ने हो कि ? यदि यो भाद्र महिनाभित्रमा लालपूर्जा भएन भने सांसद कोषबाट विहार बनाउन बजेट दिने भनेको पाउँदैन । अनि यो विहार निर्माण कसरी हुन्छ ? यदि कृष्णभक्तले तपाईंलाई जग्गा सोधभर्ना दिएन भने तपाईं के गर्नु हुन्छ भन्ने सवालको जवाफमा प्रेमबहादुर भन्नुहुन्छ, “सबैको सामुन्ने आएर उनीहरुले जग्गा सोधभर्ना दिन्न भन्यो भने त्यो विहार पनि उठाएर लैजान भन्नुहोला । विहार पुरै भत्काएर नयाँ बनाउने उनीहरुले बनाईराखेको बुद्ध मूर्ति पनि जहाँ लैजानु पर्ने हो लैजाउ, बुद्ध मूर्ति बनाउन २, ४ लाख रुपैया म आफै राख्छु । शिलापत्र पनि हटाउने, मेरो पुर्खाको नाममा शिलापत्र राख्ने ।”
स्मरणीय छ अहिले विहारमा भएको शिलापत्रमा लेखिएको छ, “बुद्ध जन्मजूगु नेपाः देया कान्तिपुर नगरसमिप पाङ्गा धुसी त्वालय् दिवंगतपिं बाज्या लालसिं व कुलबहादुर, मां भुयु माया, किजा लनबहादुर देशव्यापी सकलपिनि निर्वाण कामना याना जि कृष्णवहादुर महर्जन जहान मोतिमाया,केहेँ अष्टमाया व मिश्रीमाया काय् कृष्णभक्त भौ रामप्यारी म्ह्याय् बेखामाया व कृष्णकुमारी छय् बुद्धभक्त, कमल भक्त व कपिल भक्त व बौद्ध धर्मालम्बि भक्तजन उपासक उपासिका सकलया धर्म चित्त कथं पद्म आसनसं बिज्याम्ह बुद्ध विक्रम सम्वत २०१९ सालं बुद्ध स्थापना जुगु नेपाल सम्वत ११०५ सिल्लागा विक्रम सम्वत २०४१ साल फागुण १९ गते दशमी खुनु भिक्षु महासंघयात विहार प्रदान यानागु जुल ।
दकले क्वय् जग्गादाताया बारे थथे च्वयातःगु दु । जितलाल हेरामाया हेकालि अबु जुद्धवीर व मां झ्यापुया निर्वाण कामनाय् जग्गा बच्छि प्रदान”

कृष्णवहादुर महर्जन पाँगाकै हुने खाने परिवारको हुुनुहुन्थ्यो । उहाँको थुप्रै जग्गा जमिन थियो । अहिले उहाँका छोराले पाँगाको सबै जग्गा जमिन बेचेर सिद्धाइसकेको छ । त्यो जग्गा बेचेर आएको पैसाले गणवहालको पुरानो घर भत्काएर नौतल्ले बनाउनु भयो । अहिले फेरि गोदावरीमा नयाँ घर किनेर बस्न जानुभयो । उहाँको जेठो छोरा कमल भक्त अष्टे«यामा बस्नुहुन्छ । कान्छो छोरा कपिल भक्त परिवारसहित अमेरिकामा बस्नुहुन्छ । माहिलो कमल मान ख्याती प्राप्त गायक हुनुहुन्छ । यसरी सबैतिरबाट सम्पन्न हुनुहुन्छ ।
अब पाँगाको देक्वमा विहारलाई दिने भनेर बाँकी राखेको ३ आना जमिन र भूकम्पले घर भत्काएर पाताल बनेको एक टुक्रा जमिन मात्र पाँगामा बाँकी छ ।
विहारलाई छुट्याई राखेको जग्गा पनि दिन किन कन्जुस्याई गरिरहेको होला । बुझ्न सकेको छैन । आफ्ना ६ पुस्ताको नाम राखी निर्वाण कामना गरेर बनाई राखेको विहारको लालपुर्जा भएन भने गौतम बुद्ध बिहारको अस्तित्व समाप्त हुने खतरा बढ्दै गइरहेको छ ।
देढ आना जग्गा दुबैको जुंगाको लडाई हो कि ? नत्र पूर्णवहादुरको छोरा प्रेमवहादुरको पनि २ वटा घर छन । अझै थुप्रै खेत छन । उहाँ पनि सम्पन्न परिवारकै हुनुहुन्छ । यसमा कसलाई के भन्ने ? टोलवासी चकित छन ।





Monday, August 26, 2019

मनमा दृढ संकल्प र मेहेनत गरे स्वदेशमै कमाउन सकिन्छ

मनमा दृढ संकल्प र मेहेनत गरे स्वदेशमै कमाउन सकिन्छ 

Sanjaya Maharjan on his paint Shop

संजय महर्जन बुबा गणेश मान महर्जन र आमा शान्ति महर्जनको जेठो छोराका रुपमा  २०३१ सालमा कीर्तिपुर
नगरपालिका वडा नं.५ पाँगा खाचोमा जन्मनु भएका हुन ।

युवा अवस्थादेखि समाज सेवामा लाग्नु गएका संजय महर्जन २०५४ सालको स्थानीय निर्वाचनमा तत्कालीन की.न.पा. वडा नं.१२ नेपाली कांग्रेसको  टिकटमा नससमा विजयी हुनु भएको थियो । जनप्रतिनिधि भए पनि जीवन गुजार्न गाह्रो भएपछि र जेठो छोराको रुपमा बुबालाई सघाउन उहाँ विदेशी रोजगारको लागि दुबई पुग्नुभयो । दुबईमा डेपार्टमेन्टल स्टोर हुँदै पाँच तारे होटलको डेपार्टमेन्ट हेडसम्म हुनुभयो । विदेश गएको ५ वर्षपछि उहाँले आमाबुबाको सल्लाहमा कीर्तिपुर देवढोकाका बिन्दु महर्जनसँग विवाह गर्नुभयो । त्यतिबेला बिन्दुले स्नातक पास गरिसक्नु भएको थियो । भर्खर विवाह गरेको श्रीमती छाडेर उहाँ फेरि विदेशीनु भयो । आपूm विदेशीय पनि उहाँले श्रीमती विन्दुलाई एम.बि.एस  पढ्न पठाउनु भयो । बिन्दु महर्जनले मास्टर डिग्री पनि पास गरिन । केहीवर्ष केही वर्ष एउटा नीजि स्कुलमा मास्टर हुनुभयो ।

१८ वर्ष विदेश बसीसकेपछि संजयलाई स्वदेशको याद आयो । उहाँको दुबईमा महिनाको लगभग २ लाख कमाई हुन्थ्यो । पैसामात्र सबै थोक होइन । परिवारबाट अलग्ग बसेर कमाएको पैसाले मात्र के गर्ने ? यथेस्ट पैसा भए पनि छाडेर आफ्नो परिवारसँग बसेर यहिं केही काम गर्ने उद्देश्यले उहाँ सदाको लागि तीन वर्ष पहिले दुबई छाडेर नेपाल आउनु भयो । उहाँले विदेशमाा बसेर कमाएको पैसाले आफ्नै जमिनमा पाँगाको यँचोमा घर बनाउनु भएको थियो । त्यही घरमा अहिले संजु बिन्दु इन्टरप्राइजेज खोलेर हार्डवेयर पसल चलाईरहनु भएको छ । त्यसपछिका उहाँका गतिविधिको बारेमा हाम्रा संवाददाताले उहाँसँग गरेका कुराकानी यहाँ प्रस्तुत छ – सम्पादक

संजयजी, दुबईबाट यहाँ आएको कति वर्षपछि यो हार्डवेयरको काम गर्नुभयो ?

—एक वर्षसम्म आपूmले गर्न लागेको कामको बारेमा अध्ययन गरें । पाँगाको यँचो मगःबु, र लनगोल, छाप आदि क्षेत्रमा नयाँ घरहरु बनिरहेका छन । यहाँ एउटा पनि हार्डवेयर पसल छैन । त्यसैले हार्डवेयर पसल राख्ने विचार गरें । आजकल नयाँ घर बनाउँदा रंगरोगन गर्ने चलन आइसकेको छ । त्यसैले रंग पनि राख्ने विचार गरें । यहाँ अरु  कम्पनीका रंगहरु त छ्यास छ्यास्ती पाइन्छ । तर रिलायन्सजस्तो गुणस्तर भएको रंगको पसल यहाँ देखिन । त्यसैले मैले रिलायन्स पेन्टको हेड अफिसमै सम्पर्क राखेर कीर्तिपुर क्षेत्रको लागि आधिकारिक बिक्रेता बनें । जसले गर्दा अरुले भन्दा  सस्तोमा रंग दिन सकें । होलसेल मोलमै दिनसकें । रिलायन्स रंग  राख्नुभन्दा पहिले रंगको बारेमा जानकारी लिन कम्पनी मार्फत टे«निंग लिएँ । कुन रंगमा कुन मिलाउँदा खेरि कस्तो रंग बन्छ त्यो पनि थाहा पाएँ ।

अहिले तपाईंको हार्डवेयर पसल कतिको चलिरहेको छ ?

—राम्ररी चलिरहेको छ । फोनको भरमा म होम डेलिभरि दिन्छु । पेन्ट्स डेलिभरि दिन जाँदा रंग लगाएको मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने पनि हेरेर सुझाव दिन्छु । जसले गर्दा ग्राहक पनि खुसी भएका छन । एउटा घरको लागि चाहिने पुरै रंग हामीसँग लियो भने भित्तामा रोयल पेन्ट या चित्र जे कोर्न मनलाग्छ सित्तैमा कोरिदिन्छु । त्यसले गर्दा पनि अहिले हाम्रो पेन्ट खुब चलिरहेको छ ।

तपाईंले गतवर्षदेखि पाँगामा एक वर्षभित्र निधन भएकाहरुको फोटो संकलन गरी फ्लेक्स बनाएर राख्नुभयो । सबैले तपाईंको कामको तारिफ गरेका छन । तपाईंलाई यो काम गर्न प्रोत्साहन कहाँबाट पाउनु भयो ? कि कसैको सल्लाहमा यस्तो काम गर्नु भएको हो ?

—म विदेश छँदा नै मैले यो सोचेको थिएँ । एकवर्षमा हाम्रो गाउँमा कति जना मानिसको निधन भयो । यो थाहा पाउन अनलाईनमा कीर्तिपुर सन्देश साप्ताहिक हेर्छु । आपूmले बार्नु पर्ने मानिसको स्वर्गवास भयो भने खबर पाउँछु । त्यसबाहेक अन्तबाट थाहा पाउन सक्दैन । दुबईबाट काठमाडौं आउँदा यो पनि छैन त्यो पनि छैन भन्ने सुन्छु । जसले गर्दा मन दुःखित हुन्छ ।  हामीजस्ता बाहिर देशमा बसिरहेकाहरुले पनि आफ्नो गाउँ ठाउँका मानिसहरुले थाहा पाओस भन्ने चाहना भएको हुँदा अहिले आपूm यहाँ भएको बेला देश विदेशमा बस्नुहुने साथीहरु सबैले हेर्न पाउन, थाहा पाउन भन्ने विचारले यो कदम चालेको हुँ । मलाई यो गाईजात्रा साह्रै मन
पर्छ । यसमा ख्यालः पनि हुन्छ । झ्याँ झ्याँ पाँपाँ हुन्छ । लाखे नचाइन्छ ।


तपाईंले वर्षभरि निधन भएकाहरुको फोटो संकलन कसरी गर्नुभयो ?

—सर्वप्रथम त कीर्तिपुर सन्देश पत्रिकामा समवेदनामा आएका फोटोहरु कीर्तिपुर सन्देश पत्रिकाको अनलाईनबाट लिएँ । त्यसपछि गुठिका नाईकेहरुसँग सम्पर्क राखें । यो वर्ष कुन गुठीमा कतिजनाको निधन भयो भन्ने जानकारी लिएँ । यसरी सबै ठाउँबाट सुचना लिएर, सुचना दिएर फोटो संकलन गरेको हुँ ।

तपाइंले फ्लेक्सको दायाँ बायाँ आफ्नो पसलको साथै रिलायन्स पेन्ट्सको विज्ञापन गर्नु भएको छ । रिलायन्स कम्पनीले विज्ञापनको पैसा दिन्छ कि ?

—मेरो व्यापारनै रिलायन्स पेन्ट्स बेच्नु हो । आफ्नो कामको प्रचार गर्नु त स्वाभाविकै हो । म यँचोजस्तो गाउँबाट बाहिर पसल थापेर बसेको छु । मेरो पसलको विज्ञापन त गर्नै प¥यो । यो विज्ञापन गरेवापत कम्पनीसँग अहिलेसम्म एक पैसा लिएको छैन । फेरि यो मैले कम्पनीसँग सोधेर गरेको पनि होइन । पैसाको लागि गरेको पनि होइन । त्यसैले पैसा पाउने नपाउनेसँग मतलब रहेन । विदेशमा बस्दादेखिको मेरो चाहना पुरा भएको छ । यसैमा म सन्तुष्ट छु ।


Free Paint by Sanjaya in customer's room

कीर्तिपुरमा दिवंगतहरुको फोटो संकलन गरी फ्लेक्समा राख्ने चलन त धेरै वर्ष पहिलेदेखि चल्दै आईरहेको छ । उहाँहरुले त यसपाली फोटो दिंदा दुईसय रुपैया पनि लिएको छ । तपाईंले पनि फोटो दिनेहरुसँग पैसा लिनु भएको छ ?

—अहँ मैले कसैसँग पैसा लिएको छैन । कसै कसैले कीर्तिपुरमा दुईसय रुपैया लिन्छ यहाँ कति लिनुहुन्छ भनेर सोध्ने गरेका छन् । तर मैले कसैसँग एक पैसा लिएको छैन । यसपाली पाँगाभरिमा ५६ जनाको निधत्रन भएको छ । दुईसय रुपैयाँको दरले पनि एघार हजार दुईसय हुन्थ्यो । फ्लेक्स बनाउन चार हजार लागेको छ । यस हिसावले ७ हजार बच्थ्यो । त्यति रुपैयाँ त आफैले  पनि राख्न सक्छु । मेरो उद्देश्य पैसा कमाउन होइन ।

अनि यो फ्लेक्स राखेर तपाईंलाई के फाईदा भयो ?

- आत्मसन्तुष्टी । मैले फाइदा बेफाईदा सोचेर राखेको होइन ।  यो फ्लेक्स लाछीमा राख्दा हेर्न आउनेहरुको भीड देखेर मलाई साह्रै खुसी लाग्यो । गाईजात्रासम्म नै सबैले हेरिरहेको देख्दा मन प्रफुल्लित भयो । यसले गर्दा दान गर्नेहरुलाई पनि कति जना छ भनेर थाहा पाए ।

Tuesday, August 20, 2019

चेक बाउन्स के, कसरी ?

चेक बाउन्स के, कसरी ?


                                   नरेश श्रेष्ठ

बिनिमयका साधनहरू मध्ये चेक नगद कारोबार जतिकै बिश्वासिलो एबं भरपर्दो साधन मानिन्छ । कसैले चेक बैकमा लिई आए, चेक लिई आउने (बाहक) लाई बिना शर्त तत्काल तुरून्त भुक्तानी दिनुपर्ने कर्तव्य बैकको हुन्छ । बैकिङ्ग प्रणालीमा चेकको विशेष महत्व छ । चेक बाहकले चेकको भुक्तानी पाउने उसको अधिकार हो तर भुक्तानी लागि प्रस्तुत चेकमा लेखिए अनुसारको रकम चेक बाहकले प्राप्त गर्न नसके बैकिङ्ग कारोबार प्रति नै अबिश्वास पैदा भै समग्र बैकिङ्ग प्रणाली नकारात्मक असर पर्छ । 

चेक बाउन्स  ?

कतिपय अबस्थामा बैकले चेकको भुक्तानी नगरी निश्चित कारण सहित चेक बाहकलाई फिर्ता दिन्छ अर्थात चेकको भुक्तानी दिन बैकले इन्कार गर्छ । यसलाई चेक बाउन्स(Chek Bounce) अर्थात चेक अनादर भनिन्छ । अर्को शब्दमा भुक्तानीका निम्ति दिएको चेक बैंकबाट भुक्तान हुन नसकी फिर्ता हुनु भनेको ‘चेक बाउन्स’ हुनु हो । चेक बाउन्स विभिन्न कारणबाट हुन्छ । जस्तो कि चेकमा लेखिए अनुसारको रकम सम्बन्धित खातावालाको बैक खातामा भुक्तानी योग्य रकम नभएमा, चेकमा लेखिएको मिति, अंक, ब्यहोरा आदि फरक परेमा वा अन्य कारण । चेक बाउन्स हुने गरी चेक काट्नु हुदैन । यदि चेक बाउन्स भए चेक काट्ने (चेक जारी गर्ने) ब्यक्तिलाई नेपालमा प्रचलित कानून अनुसार एक साथ दुईवटा कसूर आकर्षित हुन्छ । बिनिमय अधिकार ऐन,२०३४ आधारमा चेक अनादर र बैकिङ्ग कसूर तथा सजाय ऐन, २०६४ को २ (ख) आधारमा बैकिङ्ग कसूर गरेको मानिन्छ र तत तत कानून आधारमा चेक अनादर र बैकिङ्ग कसूर मुद्दा सिर्जना हुन्छ । यस कारण चेक जथाभावी काट्ने वा दिनु हुदैन । अहिले तत्काल भुक्तानीलाई छल्नलाई  आफ्नो बैक खातामा पैसा छैन भनी जानी जानी चेक बाउन्स हुने गरि चेक दिने प्रवृत्ति बढ्दो छ । परिणामतः उपरोक्त मुद्दाहरू आइलाग्ने सम्भावना बढी रहन्छ । यसर्थ, चेक कारोबार गर्ने ब्यक्तिले चेक कसैलाई दिन कम्तीमा दुई चोटि सोच्नु बुध्दिमानी हुनेछ । कतिपय अबस्थामा गलत नियत नभए पनि बैकको खातामा कति रकम बचत छ भन्ने तथ्यगत जानकारी हुन नसक्दा पनि उपरोक्त मुद्दाको फन्दा पर्ने सम्भावना रहन्छ । अधिकांश अबस्थामा चेक काट्नेको गलत नियतले उपरोक्त कानून बमोजिमको कसूर हुने गरेको देखिन्छ ।

चेक अनादर ? 

           सामान्यतया बैकमा प्रस्तुत चेक बाउन्स वा चेकको भुक्तानी इन्कार गरेको अबस्थालाई चेक अनादर भनिन्छ । विनिमय अधिकारपत्र ऐन, २०३४ को दफा १०७ क. ले बैंङ्कमा आफ्नो निक्षेप छैन वा भए पनि पर्याप्त छैन भन्ने जानीजानी कुनै व्यक्तिले चेक काटी कसैलाई हस्तान्तरण गरेमा र त्यसरी हस्तान्तरण गरिएको चेक भुक्तानीको लागि सम्बन्धित बैंङ्कसमक्ष प्रस्तुत गर्दा पर्याप्त निक्षेप नभएको कारणबाट बैंङ्कबाट चेक अनादर भएमा चेक काट्ने व्यक्तिबाट चेकमा उल्लिखित रकम र ब्याजसमेत धारकलाई भराई चेक काट्ने व्यक्तिलाई तीन महिनासम्म कैद वा तीन हजार रूपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुनेछ भन्नेसमेत कानूनी व्यवस्था छ ।

बैकिङ्ग कसूर ? 

बैंङ्किङ्ग कसुर तथा सजाय ऐन, २०६४ को दफा २ को खण्ड (ख) मा बैङ्किङ्ग कसुर भन्नाले परिच्छेद २ बमोजिमको कसुर सम्झनु पर्छ भन्ने उल्लेख भई परिच्छेद २ मा बैंङ्किङ्ग कसुरका सम्बन्धमा व्यवस्था भएको देखिन्छ । दफा ३ मा अनधिकृतरूपमा खाता खोल्न वा रकम भुक्तानी माग गर्न नहुने भन्ने शिर्षक अन्तर्गत खण्ड (ग) मा आफूले काटेको चेकलाई खाम्ने रकम आफ्नो खातामा नभएको जानी जानी चेक काटी भुक्तानी लिन वा दिन नहुने भन्दै सो कार्यलाई बैंङ्किङ्ग कसुरका रूपमा परिभाषित गरेको देखिन्छ ।

उपरोक्त बिश्लेषणबाट खासगरी दुवै बैंङ्किङ्ग कारोबारसँग सम्बन्धित विषय हुनुका साथै आफ्नो बैंक खातामा पर्याप्त रकम छैन भन्ने जान्दाजान्दै चेक काट्ने कार्य दुवै कसुरमा समानरूपमा अन्तर्निहित रहने भएकोले एक चोटी चेक बाउन्स हुँदा दुई अपराध गरेको अबस्था सिर्जना हुने हुँदा बास्तबमा आफ्नो खातामा चेकमा लेखिए अनुसारको रकम छैन भनी जानी जानी चेक बाउन्स हुने गरि चेक काट्नु चेक काट्नेको गम्भीर गल्ती हो ।  व्यक्तिप्रति लक्षित भएको कारण चेक अनादरको विवाद दुनियाँवादी फौजदारी मुद्दाको रूपमा र बैकिङ्ग कसूर सरकारी बादी भई चल्ने गम्भीर फौजदारी मुद्दाको रूपमा अदालतमा चल्ने कसूर हुन्  ।


चेक बाउन्स कसरी गर्ने ?

चेक बाहकले चेकमा लेखिए अनुसारको रकम प्राप्त गर्न नसकेमा चेक बाउन्स गरीदिन भन्नु पर्छ र बैकले चेक बाउन्स भएको जनाउ वा पुर्जी उपलब्ध गराउछ । बैकिङ्ग कसूर जाहेरी दिन एकै पटक चेक बाउन्स भएनी पुग्छ तर एक एक हप्ताको अन्तरमा तेस्रो पटकसम्म बाउन्स गर्दा चेक जारी गर्नेलाई बाउन्स भएको जानकारी प्राप्त गर्ने र पछि मलाई बाउन्स भएको थाहा नै भएन भन्ने ठाउँ नहोस भन्नलाई तीन चोटी बाउन्स गर्नु राम्रो हुन्छ । हालै राष्ट्र बैङ्कले जारी गरेको परिपत्रअनुसार बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाले खातावालाको खातामा अपर्याप्त रकम भएका कारण चेक बाउन्स गर्नुपरेमा सम्बन्धित खातावाला व्यक्ति वा संस्थालाई फोन गरी जानकारी गराउनुपर्छ । तीन चोटी बाउन्स गर्दा पनि खातामा पर्याप्त रकम नभए बैकिङ्ग कसूरको जाहेरी दिन परिपक्व हुन्छ  र प्रहरीमा जाहेरी दिन सकिन्छ । भारतमा चेक बाउन्स भए तीस दिन भित्र खातामा पर्याप्त रकम जम्मा गरि दिन लिखित भिनब िलयतष्अभ हुलाक मार्फत रजिस्ट्री गरि चेक जारी गर्नेलाई पठाउनु पर्ने कानूनी ब्यबस्था छ । तीन चोटी बाउन्स भएमा राष्ट्र बैकमा पनि चेक दिने उपर निजको कुनै बैकमा बैकिङ्ग कारोबार गर्न नसक्ने गरी कालोसूचीमा राख्न समेत निबेदन दिन सकिन्छ ।

सजाँय के कति ? चेक अनादर भएमाः

चेक काट्नेबाट बाहकलाई चेकमा उल्लिखित रकम र सो को ब्याजसमेत भराई तीन हजारसम्म जरिवाना वा तीन महिनासम्म कैद वा दुवै सजाय हुने ।

बैकिङ्ग कसूर भएमाः

बैकिङ्ग कसूर गरेमा बिगो भराई बिगो बमोजिम जरिबाना र तिन महिनासम्म कैद हुनेछ ।  खास गरि चेक बाउन्स हुँदा चेक अनादरमा मुद्दा चलाउने भन्दा पनि बैकिङ्ग कसूरमा मुद्दा दिने चलन बढ्दो छ । बैकिङ्ग कसूरमा  पीडित (चेक पाउनेले) प्रहरीमा जाहेरी दिए पक्राउमा परिने तथा सरकार बादी भै मुद्दा चल्ने र कसूर ठहर भएमा चेकमा उल्लेखित रकम बिगो कायम गरि बिगो असुल गरि बिगो बराबरकै रकम जरिवाना हुने साथै तीन महिनासम्म कैद हुने र आफैले मुद्दाको लागि खर्च गरी रहनु नपर्ने भएकाले सर्बसाधारण चेक अनादर भन्दा बैकिङ्ग कसूर तर्फ आकर्षित भएका हुन । बैक खातामा चेकमा लेखिए अनुसारको रकम छ वा चेकको भुक्तानी हुन्छ भन्ने कुरा सुनिश्चित भएपछी मात्र चेक हस्तान्तरण गर्नु पर्छ । सामान्यतः आफ्नो बैङ्क खातामा के कति रकम मौज्दात रहेको छ वा छैन भन्ने कुराको हेक्का चेक काट्ने व्यक्तिलाई हुनु पर्दछ । कुनै कारणबस सो कुरा यकिन हुन नसकी वा तथ्यको भ्रममा परी वा आफैँ झुक्किन पुगी खातामा मौज्दात रहेको निक्षेपभन्दा बढी रकमको चेक काटिनु पर्ने अबस्थामा बाहेक आफ्नो खातामा चेकमा उल्लेख भएको रकमलाई खाम्ने निक्षेप छैन भन्ने कुराको पूर्वजानकारी हुँदाहुँदै खातामा हुँदै नभएको वा भएकोभन्दा बढी रकमको चेक काटी भुक्तानी नपाउने गरी अर्थात चेक बाउन्स हुने गरी कार्य गरिन्छ भने त्यस्तो कार्यले सिधै ब्यक्तिको साथै बैंकलाई नोक्सान गर्छ  । यसले चेक र बैकिङ्ग कारोबार अबिश्वास पैदा भै पुन नगद कारोबारमा फर्किने सम्भावना रहन्छ । यस कारण आफ्नो खातामा चेकले खाम्ने पैसा नै नभएको थाहा हुदा हुँदै चेक काट्ने कार्यलाई फौजदारीअपराध नै मानिएको छ । चेक सम्बन्धित एउटै प्रकृतिको कसूरमा दुई प्रकारको सजाँय हुने गरी उपरोक्त कानूनहरू प्रचलनमा रहेपनि चेकको दूरूपयोग कमि आएको छैन । झन अन्यौल अराजकता सिर्जना भएको देखिन्छ र प्रचलित कानूनी ब्याबस्था विधिशास्त्रसँग समेत सम्मत छैन । साथै पीडितले प्रभाबकारी न्यायको अनुभूति समेत गर्न पाएको देखिदैन । चेक अनादरको कसूर प्रमाणित हुन सम्बन्धित पक्षहरू बीच लेनदेन कारोबार भएको पुष्टि गर्नुपर्ने र लेनदेन कारोबार नभई चेक कारोबार हुदैन भन्ने आधारमा अदालतले हेर्दै आएको छ । बैकिङ्ग कसूर तर्फ लेनदेन कारोबार होस नहोस चेक बाउन्स भएको देखिए अन्य कुरा गौण मानिन्छ । चेक चोरी, किर्ते सहिछाप,  करकाप आदि समेत भै चेक बैकमा पेश भएर बाउन्स हुन सक्ने तर्फ अदालतले मुद्दाको रोहमा हेरेको पाइदैन । यसर्थ, चेक बाउन्स कारण सिर्जित कानूनी उपचारको बाटो एउटै तर प्रभाबकारी हुन आबश्यक छ । बैकद्वारा चेक अनादर हुनु निश्चय नै चेक लिने र दिनेको मात्र सरोकार हुन सक्दैन अर्थात सम्बन्धित बैकको पनि सरोकार रहन्छ । चेक बाउन्स समग्र बैकिङ्ग प्रणालीलाई नकारात्मक असर पर्ने बिषय भएकोले यो ब्यक्ति ब्यक्ति बीच मात्र सीमित हुने बिषय होइन । यसर्थ, यसलाई फौजदारी कानून अन्तर्गत समसामयिक परिमार्जन गरी एउटै बैकिङ्ग कसूर नै कायम गरे उपयुक्त हुनेछ ।

Monday, August 19, 2019

हातमा शीप भए विदेशिनु पर्दैन — बाबुराजा महर्जन

हातमा शीप भए विदेशिनु पर्दैन — बाबुराजा महर्जन


                                    Babu Raja Maharjan

गत साउन २१ गते जगदम्बा मोटर्सको अधिकृत विक्रेताको रुपमा आवर मोटर्स प्रा.लि.को शोरुमको उद्घाटन कीर्तिपुरका मेयर रमेश महर्जनले रिवन काटी उद्घाटन गर्नु भएको थियो ।

कीर्तिपुर वडा नं.९ बाहिरी गाउँ टेलिफोन अफिसको बगलमा खोलिएको उक्त शोरुमको प्रबन्ध निर्देशक बाबुराजा महर्जनसँग हाम्रा सम्वाददाताले गरिएको कुराकानीको सार संक्षेप–सम्पादक

परिचय
बाबु मचाराजा महर्जन र आमा तुल्सी माया महर्जनको कोखबाट उहाँको जन्म काठमाण्डौँ नरदेवीमा भएको थियो । उहाँ हाल खुसिबु, नयाँबजारमा बस्नु हुन्छ । उहाँले  एस.एल.सीसम्म पढ्नु भएको छ । एस.एल.सी सकिना साथ मोटरसाइकलमा काम सुरु गर्नुभयो । उहाँले २०५४ साल बैशाख महिनादेखि साधारण मेकानिक्सको रुपमा काम सुरु गर्नुभयोे । पहिले वासिङ्गबाट काम सुरु गर्दै विस्तारै विस्तारै काम सिक्दै गए । दुई वर्षमा उहाँले मोटर साइकल बनाउने काम सिक्नुभया । उहाँले दिनरात मोटरसाइलकमा आफ्नो समय दिन थाल्नुभयो । दिन भरि सर्भिसिगमा काम गर्ने र राती दुई तीन बजेसम्म इन्जिनको काम सिक्नुभयो ।

उहाँले एकै ठाँउमा चार बर्ष काम सिक्नुभयो । त्यसै क्रममा चाइनिज बाइक कम्पनीबाट हेड मेकानिक्सको अफर आयो । टेकुमा त्यो वेला चाइनिज बाइकमा हेड मेकानिक्समा काम गर्नुभयो । चाइनिज बाइक कम्पनीमा ६ बर्ष काम गर्नुभयो  त्यसपछि होन्डा स्याकर कम्पनी जमलमा हेड मेकानिक्समा काम गर्ने मौका पाउनुभयो । आफ्नो राम्रो शीप हिरो होन्डामा काम गर्न पाएकोमा ज्यादै खुसी थिए । त्यहि क्रममा मोविल्याण्ड ग्रुप सँग भेटघाट भयो ।

तपाईं कीर्तिपुरमा कसरी आउनु भयो ?

—दिनेश सरसँग भेट भयो । चिनापर्ची भयो । त्यसपछि दिनेश सर सँग बसेर कुराकानी हुनथाल्यो ।
कीर्तिपुरको सबै ठाँउहरुमा घुमें । त्यसपछि मोबिल्याण्ड ग्रुपले मोबाइलको शोरुम राख्नु भाको रैछ ।
मोबाइलको बिजनेस कीर्तिपुरमा नं १ मा हुनुहुन्थ्थो । म छक्क परे यस्तो ठाउँमा पनि बिजनेस राम्रो देखेर मैले पनि मोटरसाइकलको सोरुम, सर्भिसिङ, पार्टसको बिजनेस गर्नुपर्छ भन्ने मेरो मनमा गयो । दिनेश सर सँग सरसल्लाह परामर्श लिएर हामीले बालाजुमा आवर मोटर्स प्रा.लि. २०७४ साल भाद्रमा खोले त्यहि बर्ष कीर्तिपुर मंगल स्कुल पछाडी आवर मोटर्स प्रा.लिको सेल्स प्वाइन्ट खोले । त्यहिक्रममा बालाजु भन्दा कीर्तिपुरमा राम्रो सेल्स दियो । त्यसैले हामीले कीर्तिपुरमा यसपाली घक् खोल्न सफल भयो ।

आवर मोटर्सले के के व्यापार गर्छ ?

—आवर मोटर्सले टी.भी.एस.बाइक सेल्स, सर्भिसिङ, स्पेयर पाटर्स बिक्रीगर्छ ।

आवर मोटर्सले के के सुविधा दिन्छ ?

—आवर मोर्टसबाट विक्री भइसकेको बाइक तथा स्कुटरमा पाँचबर्ष वारेन्टी र दुई वर्ष फ्रि सर्भिस छ जेनुइन पाटर्स पाइन्छ । फाइनान्सको सुबिधा छ ।

तपाई मेकानिक्सबाट यति ठुलो बिजनेस गर्न कसरी आउनु भयो ?

—मलाई सानै देखि टेक्नीकल क्षेत्रमा केही ठूलो काम गर्ने इच्छा थियो । मेरो मनमा जहिले गरे पनि ठूलो ठूलो काम गर्ने सोच जान्थ्यो । त्यस्तै क्रममा दिनेश सरसँग बिजनेस गर्ने मौका पाएँ ।

तपाई एक किसानको कामलाई छोडेर बिजनेस गर्न आट कसरी आयो ?

म एक किसानको छोरा । सानै उमेरदेखी खेत वारीको काम, साइकलमा तरकारी वोकेर असनमा बेच्न जान्थें र
तरकारी वेचेको पौसावाट केही थोरै रकम कमिसन राख्थें । अलि–अलि बिजनेस त्यहीवाट सिके र अब केही बिजनेस गर्नु पर्छ भन्ने सोच गयो ।

अहिलेको यूवाहरुलाई के सन्देश दिनु हुन्छ ?

—मलाई टि भि एस शोरुम खोल्नुभन्दा पहिले विदेश गएर काम गर्ने, धेरै पैसा कमाउने र विलासीता जीवन विताउन मन लाग्थो । मैले विदेश जान धेरै प्रयास गरे । मैले पासपोर्ट तीनचोटी नविकरण गरीसके तर पनि म विदेश जान सकिन । त्यसैले अब नेपालमै आफुले जानेको बुझेको काम गर्नुपर्छ र केही गर्नु छ भन्ने अठोट लिए । जव मोविल्याण्ड ग्रुप भित्र छिरे मैले यती धेरै काम देखे कि मेरो जीवन भरी काम गर्दा पनि कहीलै नसकिने काम, बिजनेस देखे । मोविल्याण्ड ग्रुप धेरै ठुलो कम्पनी हो र यहाँ काम बिजनेसको भण्डार नै छ । अहिले आवर मोट्र्समा १३ जानाको जन शक्ति छ ।   

एउटा सामान्य मेकानिक्स आज एउटा ठुलो शोरुम सर्भिस सेन्टर कम्पनीको मालिक हुन पाउँदा आफुलाई कस्तो महसुस भईरहेको छ ?

एउटा सामान्य मेकानिक्स बाट शोरुमको मालिक हुनपाउँदा ज्यादै गर्व लाग्छ । यसको श्रय मोविल्याण्ड ग्रुपका अध्यक्ष श्री दिनेश दर्शनधारी सरलाई नै जान्छ । किनभने मलाई बिजनेस सिकाउनु हुने उहाँ नै हुनुहुन्छ । उहाँ बिजनेसमा मेरो अभिभावक हुनुहुन्छ । उहाँले बिजनेस सिकाउनु हुदाँ कति गाली गर्नु हुन्छ । जुन गालीले आज सफलताको बाटो भएको छ । म धन्यवाद दिन्छु मोविल्याण्ड ग्रुपलाई आउँदा दिनमा अझै उन्नति र प्रगति हुदै जाओस यहि प्रार्थना गर्दछु । आवर मोटर्स प्रा. लि. को मालिक हुन पाउँदा ज्यादै खुसी र भाग्यमानि महसुस
हुन्छ  ।

Sunday, August 18, 2019

भाद्र १ गते कीर्तिपुरमा बाघभैरव जात्रा बाघभैरवको भिन्न भिन्न तीन वटा मूर्ति

भाद्र १ गते कीर्तिपुरमा बाघभैरव जात्रा
बाघभैरवको भिन्न भिन्न तीन वटा मूर्ति


— श्रीकृष्ण महर्जन —



ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक रुपमा महत्वपूर्ण मानिएको कीर्तिपुर शहरका वासिन्दा अर्थात कीर्तिपुरवासीको आराध्यदेव वाघभैरबलाई हालसम्म पनि आजु द्यः भन्दै आएका छन् ।

बाघभैरव क्षेत्र अर्थात चोकलाई स्थानीय दाफा गीतमा धुनी बहि भनी पनि उल्लेख भएको पाइन्छ । स्थानीयवासीले अहिलेसम्म पनि गुने र आइथाय् भन्दै आएको सो चोकलाई हाल आएर बाघभैरव क्षेत्रको रुपमा प्रसिद्ध हुँदै आएको छ । बाघभैरबलाई आफ्नो पूर्खाको प्रतिक मान्दै आजु द्यः भन्ने गरिन्छ । नेवार समुदायभित्र हिन्दू र बौद्ध मार्गीहरुले पनि त्यतिकै मान्दै आएको आजु द्यः भनेको नेवार समुदायको पुरुष अर्थात बुबाको प्रतिकको देवता हो । नेवार समुदायले बुबा आमा र गुरुलाई प्रमुख देवताको रुपमा मान्दै आएको पाइन्छ । बुबा अर्थात पुरुष देवताको रुपमा आजु द्यः आमा अर्थात स्त्री देवताको रुपमा अजिमा द्यः र गुरुको रुपमा नासः द्यः अर्थात नाटेश्वरलाई मान्दै आएको पाइन्छ ।

नेपाल भाषामा द्यः भनेको देवता हो । विगतमा आजु द्यःको रुपमा मान्दै आएतापनि पछि आएर आजु द्यःलाई भैरव मान्दै सो मूर्ति बाघको जस्तो देखिएका कारण बाघभैरव भन्न गएको अनुमान गर्न सकिन्छ । बाघभैरव भनेपछि हिन्दू धर्म अनुसार भैरब भनेको महादेवको अर्को रुप भएका कारण महादेवको रुप नै बाघभैरव हो भन्नेहरु पनि नभएको हैन । तैपनि कीर्तिपुरवासीले परम्परादेखि बाघभैरवको विशेष पूजाआजा भाद्र १ गते गर्दै आएतापनि नेपाल संवत् १०७६ विक्रम संवत् २०१३ देखि मात्र खट् जात्रा सुरु गरेको हो । अहिले आएर बाघभैरवको सो जात्रा अत्यन्तै भब्य रुपमा हुन थालेको छ । बाघभैरव जात्राको क्रममा विभिन्न सांस्कृतिक बाजा बजाउदै नगर परिक्रमा गर्ने चलन रहेको छ । पछिल्लो समयमा आएर कीर्तिपुरवासीले बाघभैरव जात्राको समयमा आफन्तहरुलाई बोलाउने समेत गर्न थालेका छन् साथै भोज बनाई आ–आफ्नो परिवारमा खाने समेत गर्न थालेका छन् ।


कीर्तिपुरवासीका लागि मात्र हैन कीर्तिपुर भन्दा बाहिरका समुदायलाई पनि कीर्तिपुरको बाघभैरव जात्रा आकर्षक जात्रको रुपमा परिणत भएको छ । विशेष गरि बाघभैरवको मूर्ति राखी खट जात्रा भन्दा पनि बाघभैरव परिषद्मा एक किसिमको मेला जस्तै लाग्ने र बाघभैरव मन्दिर परिक्रमा गर्ने कार्यलाई भक्तजनहरुले प्राथमिकता दिन थालेका छन् । त्यसेले बाघभैरव जात्राको दिनमा सबै भन्दा रामाइलो क्षेत्र नै बाघभैरव मन्दिर क्षेत्र गुने क्षेत्र हो । जात्राको क्रममा अपरान्हदेखि बाघभैरवको रथ जात्रा सम्पन्न नभए सम्म नै सो क्षेत्रमा भक्तजनहरुको भीड लाग्ने गरिन्छ । अरु दिनको तुलनामा सो दिनमा बाघभैरव परिषद् आकर्षक हुने गरिन्छ ।

जे होस कीर्तिपुरवासीले करिव आधा शताब्दीमा नै बाघभैरव जात्रालाई भब्य रुप दिन सफल भएको छ । कीर्तिपुरवासीको आराध्यदेव बाघभैरवको एउटै मात्र नभई तीन वटा छुट्टा छुट्टै मूर्ति रहेका छन् । बाघभैरव मन्दिरमा रहेको भब्य मूर्ति माटोले बनाई र फलाम तामा पितल चाँदी र सुन गरी पाँच धातुबाट बाहिरी स्वरुप दिइएको छ । सो मूर्ति बाघको आकारमा रहेको छ । धर्मावलम्वीहरुले सो मूर्तिलाई नै पूजाआजा गर्ने
गरिन्छ ।

बाघभैरव मन्दिरको भुई तल्लामा उत्तर दिशातिर फर्केको सो भब्य मूर्तिलाई दिनदिनै बज्राचार्यहरुले विशेष पूजा गरिसकेपछि मात्र अन्य भक्तजनहरुले पूजा गर्ने गरिन्छ । त्यस्तैगरि बाघभैरव जात्राका लागि बाघभैरव मन्दिरमा रहेको मूर्तिकै आकारमा मुखुन्दो मात्र बनाइएको छ ।

प्रत्येक वर्षको बाघभैरव जात्रामा सोही मूर्तिलाई खट्मा राखी जात्रा गर्ने प्रचलन रहेको छ । त्यसै गरी बाघभैरवको अर्को मूर्ति किंबदन्ति अनुसार गोठालोले बनाइएको मानिन्छ । सो मूर्ति माटोको र सानो आकारको रहेको छ । केहि दशक अगाडिसम्म पनि कीर्तिपुरवासीले बाघभैरवलाई विशेष पूजा चा पूजा राती गर्ने पूजा गर्ने दिनमा दर्शन गराउने चलन रहेतापनि हाल आएर सुरक्षाका कारण सो मूर्तिलाई अहिले भने दर्शन गर्ने दिइएको छैन ।

सो मूर्तिलाई नै कीर्तिपुरवासीले बाघभैरको बास्तविक मूर्तिको रुपमा लिने गरिन्छ । किंबदन्ती अनुसार बाघभैरवको मूर्ति बनाउने क्रममा गोठालोले बनाएको मूर्तिले भेडा बाख्रा खाएको र जिब्रो राख्न गएको समयमा भएको सो घटनाका कारण गोठालाले माटोको बाघमा पातको जिब्रो समेत नराखेको कारण बाघभैरवको जिब्रो नभएको हो ।
अहिले कीर्तिपुरको आकर्षक र महत्वपूर्ण जात्राको रुपमा बाघभैरवको जात्रा भएको छ ।

मठ मन्दिर परिसरमा माग्न बस्नु बाध्यता कि व्यवसाय

मठ मन्दिर परिसरमा माग्न बस्नु बाध्यता कि व्यवसाय


सचिन्द्र श्रेष्ठ

    केही समय पहिले प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले अब भोकै मर्ने दिन गए भन्दै आफ्नो सफलताको दावी प्रस्तुत गरे । उनले सडकमा मागेर हिड्ने र भोकै बस्ने कोही पनि नभएको तथ्य नै पेश गरिदिए । देशको प्रधानमन्त्रीले नै यस्तो दावी गरेपछि धेरैको आँखा सडकपेटी र मठ मन्दिर वरिपरि गयो । सधै देख्ने ती दृष्यहरु कतै नभएकै हुन् कि भन्ने पनि प¥यो । सायद धेरैले मठ मन्दिर परिसर गएर आफूलाइ अपडेट गराए पनि । तर, प्रधानमन्त्रीको त्यो गर्जनका साथ गरिएको दावी विल्कुलै सही थिएन । अहिले पनि नेपालका थुप्रै मठमन्दिर र सडकपेटीमा मागेर आफ्नो दिनको गुजारा गर्नेहरु धेरै छन् । प्रधानमन्त्रीले यसो भनेपछि बरु अर्काे दृष्य पो देखियो कि मठमन्दिर र सडक पेटीबाट स्थानीय सरकारले धमाधम पक्राउ गरेर अन्तै पु¥याउने पो गरेको रहेछ ।

   केहि दिन अगाडि मात्रै बागलुङ कालिका भगवती मन्दिर वरपर भीख मागेर बस्ने जोगी, असहाय, अपाङ्ग सबैलाई हटाएको खबर एकाएक सामाजिक सञ्जालमा भाईरल नै बन्न पुग्यो । सर्बप्रथम बुझ्न जरुरी यो छ कि आखिर किन माग्नेहरुको भीड़ मन्दिरमा नै बढी हुन्छ त ? के मन्दिरमा माग्न बस्नु गलत हो ? मन्दिरमा नै माग्न बस्नुले दर्शनार्थी तथा मन्दिर ब्यवस्थापनलाई असर गरेको छ या छैन ? मन्दिरमा नै माग्न बस्नेले केही राहत या बाध्यतामा बस्ने अवस्था सिर्जना भएको त छैन ? पहिले यस बिषयमा केन्द्रित हुनु आवश्यक छ ।

बिशेष गरी भन्ने हो भने काठमाण्डौको पशुपतिनाथ मन्दिरमा पशुपति क्षेत्र विकास कोषले शिवरात्रीको अवसर पारेर वर्षेनी लाखौ साधू सन्त, तिर्थयात्री र जोगीहरुको छिमेकी मुलुक भारतदेखि ठूलो मात्रामा लर्को लाग्ने गरी बोलाउने गर्दछ । तर, त्यही क्रियाकलाप बागलुङ कालिका मन्दिरमा ब्यवस्थापन समितिले प्रहरी प्रशासनको आड़मा गलहत्याएर निकालिरहेको देख्न पाइयो ।

यसरी निकाल्नु पक्कै पनि सही होइन, जबसम्म उनीहरुको सही ब्यवस्थापन हुन सक्दैन । मन्दिरमा बसेर माग्नु, पुजा गर्नु सबैलाई जायज छ तर गलत नियत जो आफु हट्टाकट्टा छ, खरानी लगाएको भरमा आफूलाई योगी संझिन्छ, दिनभर चामल, पैसा सङ्कलन गर्छ र रात परे पछि भट्टीमा गएर रक्सी धोक्छ, नशालु पदार्थ या अश्लील क्रियाकलाप गर्छ मन्दिर वरपर भने त्यस्तो ब्यक्तिलाई कारबाही या मन्दिरदेखि नै बहिस्कार गर्नु सही ठान्नू पर्दछ । जसले त्यहाँ एकक्षत्र रुपमा राज गरेका छन । तर, यसो भनिरहँदा सबै माग्न बस्नेलाइ एकै नजरले हेर्नु कदापी हुँदैन ।

हिन्दु धर्मं मान्ने हिन्दु धर्मवालम्बी जहाँ मठ मन्दिर सत्तल रहेको छ त्यस ठाउँमा बसेर माग्न बस्ने जहितहि भेटिन्छ र माग्न जायज ठान्दछ र त्यहाँ दर्शन गर्न आउने जो कोहीले पनि चामल, अक्षता, पैसा चढाउने गर्दछन् जसले गर्दा पुण्य मिलोस् । तर, त्यसको गलत फाइदा अन्य जोगीको भेषमा आउनेले लिने गर्दछ । मन्दिरमा माग्ने अपाङ्ग, असहायलाई भने मागेकै भरमा आफ्नो ज्यान तथा रोजीरोटी चलेको हुन्छ यसको प्रत्यक्ष असर उनीहरुले पनि भोगेका हुन्छन ।

प्रसङ्ग हो १ महिना पहिले पंक्तिकारले नै बागलुङ कालिका भगवती मन्दिर परिसरमा देखेको अर्को पाटो पनि कुनै जोगी या साधु सन्तको भन्दा फरक पक्कै नहोला । जहाँ मन्दिर वरपर ग्रहदशा टार्ने भनेर धेरै पण्डितहरुको खींचातानी नै हुने गर्छ । अझ भनु भने त आफुले स्वयं पण्डित लगेर गएको छैन भने त लाइन नै लगाउनु पर्ने अवस्था आउने रहेछ । पुजा गर्न सत्तल नपाएर मन्दिरको अन्य भाग या बाटोमा गएर ग्रहदशा टार्नुपर्ने रहेछ । रमाइलो पक्ष यो छ कि अझ पण्डितहरु चामल, पैसा, दूना टपरी चाँडो टिप्न छिटो छिटो मन्त्र पढेर आफ्नो मानो सोझाउन १ घण्टामा ४ जनासम्मको सम्पूर्ण सबै रित सक्ने काम सकिएको पाइयो । यो खालको धन्दा पण्डित एवम् माग्न बस्नेहरुले कमाउने ब्यवसाय नै बनाएका छन यसलाई सही तरिकाले अंकुस लगाउनु सक्नुपर्दछ ।

हुन त यो घटनाको प्रत्यक्षदर्शी भएर होला जसमा यो कुनै पण्डित या माग्न बस्नेलाई कटाक्ष मात्र हो जसले हतार हतारमा पूजा सम्पन्न गरी फाइदा उठाउने जो आफूलाई महान पण्डित भनेर भन्ने गर्छन् जसले यस्तो तरिकाले कर्मकाण्ड पूजा सम्पन्न गरेको छ त्यसको पुण्य, धर्मं उसले नै पाउने न हो । यस्तो प्रबृति मन्दिर आसपास देखिनुले अन्य जो वास्तबिक पण्डित, सन्त, माग्नेहरुलाई पनि गलत छाप पार्न टेवा पुग्ने देखिन्छ ।

अब के देखिन्छ भने मन्दिर आसपास चाहे मागेर बस्ने होस् या पुजा अर्चना गराउने पण्डित होस् यिनीहरुको सही ब्यवस्थापन गराउने साथै सीमित जोगी या जो वास्तविक अंगभङ्ग, असहायलाई मात्र त्यहाँ बस्न स्वीकृत दिने वा जसले मन्दिरको भोग चलन गरे वापत शुल्क, कर लिन सक्यो भने पनि यसले ब्यवस्थापन समितिलाई फाइदा पुग्ने र माग्न बस्नेलाइ पनि कुन प्रकारका जोगी, असहाय, अपाङ्ग, असक्षम छन त्यसको पहिचान सहज हुने गर्दछ किनकि मठ मन्दिर बिशुद्ध सार्वजनिक स्थल हो जहाँ जो कोही पनि आउन र जान सक्छ । तसर्थ सही व्यवस्थापन हुनु आवश्यक छ जसका कारण मन्दिर र दर्शनार्थीलाई हानि नहोस् किनकि यो तपाई हामी सबैको साझा सम्पति हो ।