Saturday, September 28, 2019

नेपालको सांस्कृतिक रुपान्तरणका लागि आन्दोलन आवश्यक

नेपालको सांस्कृतिक रुपान्तरणका लागि आन्दोलन आवश्यक


--सचिन्द्र श्रेष्ठ

       नेपालले हालका वर्षसम्ममा विभिन्न राष्ट्रहरुबाट आर्थिक सहयोग पाइरहेको सबैलाई जानकार छ । नेपाल आफैंमा गरिबीको रेखामुनि परेका कारण अरुमा निर्भर पर्दै आइरहनुपर्ने अवस्था छ ।
यसले गर्दा अन्तरराष्ट्रिय क्षेत्रको ध्यान नेपालतर्फ लाग्नु स्वभाविक नै मानिन्छ । तर, पनि नेपाललाई सोचेजस्तो फाइदा पुग्न सकिरहेको छैन । जति नै सहयोग गरे तापनि राष्ट्र कमजोर नै भइरहेको छ । अन्य छिमेकी देशले आर्थिक, भौतिक सहयोगको जिम्मा लिए सरह नै सहयोग गर्दै आइरहेका छन्, तर सहयोगको बदला उनीहरुले धेरै नै फाइदा उठाइरहेका छन् । हामी झन-झन गरिबीको दलदलमा फसिरहेका छौं । हाम्रा सीप, क्षमता, दक्षता, आत्मविश्वाश, इमान्दारीलाई अरु देशमा बेचिरहेका छौ । अर्काको गुलाम भई लगाममा बाँधिएका छौँ।
 अर्को देशको भाषा, सस्कार, रहनसहन, रीतिरिवाज, परम्परालाई अनुसरण गर्दै आइरहेका छौं । हाम्रो देशमा अरु देशले जरा गाँडेका छन् त्यहीलाई सर्वेहारा भनि आत्मसाथ गर्दैछौँ ।

       म नजिकै साथीको पसलमा बसेको थिए, केही दिनअगाडि मात्र मेरो साथी सन्तोष पाठक अष्ट्रेलियादेखि आएको थियो । हामीबीच धेरै लामो भलाकुसारी पनि भयो सोही क्रममा एकजना इन्डिएन आयो र भन्यो– ‘ए भाई इधर कवाडी सामान, बोत्तल मिलता है’ । मेरो साथी बोल्यो–‘नहि भाई मे अभी बाहर से आ रहा हु इधर नही मिलता’ अनि ऊ गयो मैले तत्काल साथीलाई गाली गरे र भने–‘के हो तिमी आफनो देशमा आएर पनि हिन्दी बोल्छौ, आफनै भाषा नेपाली बोल्न भनेर सम्झाए’ हो हामी आफनै देशमा विदेशी छौ अरु देशको भाषा, सस्कार मान्छौ ।

       अरुले हामीलाई यस्तो भाषा सिकाएका छन् जसलाई हामी बिर्सन सक्दैनौ उनीहरुकै जय जयकार गर्न पनि पछि पर्दैनौ हाम्रो क्षमता, सामथ्र्य सीपलाई नै बन्धनमा राखेका छन् । यसका कारण विदेशी हस्तक्षेप नेपालमा बढ्दो छ जो भविष्यका लागी भयंकर खतरा र डरलाग्दो बनेको छ । त्यो सामान्य इन्डिएनले पनि हामीलाई चुनौती दिएको छ ।

        ऊ नेपालमा कामको खोजीमा आएको छ तर पनि उसले जानी नजानी नेपाली बोल्न पर्नेमा आफ्नै भाषालाई नै प्रयोग गरेको छ यसरी हेर्दा हामी कहाँसम्म पछि छौ ! हामी आफनो भाषाप्रति जिम्मेवार नै छैनौ भन्ने पुष्टि हन्छ । स्वयं पंक्तिकार नै पाँच वर्ष विदेश अनुभवमा नै थाहा भइसकेको छ त्यहाँ उनीहरु आफनै भाषालाई प्राथमिकता दिन्छन् । हामी उनीहरुसँग कुरा गर्दा उनीहरुकै भाषा प्रयोग गर्नुपर्दछ जहाँ जसोतसो बोल्नै पर्दछ यदि आफुलाई नआए अंग्रेजी सामान्य बोल्नुपर्दछ र सिक्दै गएपछि उनीहरुकै भाषालाई प्राथमिकता दिनुपर्दछ किनकि हामी उनीहरुकै देशमा कामको खोजीमा, उच्च शिक्षा हासिल गर्न जानुपर्ने बाध्यता छ । उनीहरु आफनै भाषा, सस्कारलाई सर्वमान्य ठान्छन् तर हामी यहाँ आफनो भाषा, सस्कार, रीतिरिवाजलाई नै भने लात मार्छौ यो कहाँसम्मको राष्ट्रियता हो । आफनै देशमा विदेशी भाषा, संस्कारको प्रयोग गर्नुपर्ने धत् नेपाली हुनुको बिडम्वना ।
 नेपालको शिक्षा, स्वास्थ्य क्षेत्र कमजोर भयो भनेर पनि राम्रो शिक्षा दिक्षा, स्वास्थ्यको लागि विदेशीहरु भोलेन्टियरको रुपमा आएका अतिनै छन् । सामाजिक सेवाको लागि आएका विदेशीहरु पनि आफनै भाषा बोल्छन् तर हामी विदेशी देखेपछि जानी नजानी उनीहरुकै भाषामा कुरा गर्दछौं, उनीहरुकै अघि पछि दौडिन्छौ ताकी हामीलाई केही फाइदा होस् तर उसले हामीलाई अत्यन्त साँघुरो दृष्टीले हेर्दछ, नीच सम्झन्छ तै पनि उसको पछि लाग्न छाड्दैनौ ।

         विदेशीले बाल सहयोग गर्छ भनी बालबालिकालाई नै शोषण, हिंसा गर्नपछि पर्दैन तर पनि उसको गुनगान गर्न छाड्दैनौ ।छिमेकीको छोरोले पनि खुबै हिन्दी फिल्म, सिरीयल, कोरियन ड्रामा, एनिमेसन हेर्छ उसलाई विदेशी मनपर्छ र भन्छ–‘नेपाली सिनेमा, संगीत नुन नहालेको तरकारी जस्तो हन्छ, फेशन नै मनपर्दैन, धुन ताल नै हुदैन् ।’ आजकालका युवायुवतीले विदेशी नै मन पराउँछन्, विदेशी फेशनको सिको गर्दछन् । हाम्रो मौलिक संस्कृतिमा पनि पाश्चात्य नित्यको गन्ध छ ।  चाहे विवाह, ब्रतबन्ध होस् या देउसी भैलोमा उतैको सस्कृति अपनाउँछौ । हाम्रो जातीय पहिचान झल्काउने लुगाफाटा, जातीय गीत, संगीत, नाच नाच्दैनौ, मन पराउँर्दैनौ अरुको अनुसरण गर्दछौ । यसले गर्दा हाम्रो भाषा, सँस्कृति दिनदिनै लोप भइराखेको छ । हाम्रा सन्ततिले पछि गुनगुनाउने छन्, पहिले हाम्रा पुर्खाहरुको यस्तो भाषा थियो, संगीत थियो भनेर इतिहासमा मात्र सिमीत हुने अवस्था छ ।

        त्यसैले आफनो संस्कृतिको जगेर्ना गर्नुपर्दछ, जातीय पहिचानको खोजी र अधिकारको लागि लड्नुपर्दछ यसका लागि आन्दोलनको खाँचो छ । हाम्रो घरको हरेक टिभी च्यानलमा विदेशीले प्रभुत्व जमाएको छ, सबैले अन्य भाषाको संगीतलाई आत्मसाथ गर्दछौ ।

        बुद्ध भारतमा जन्मेका भनेर ठुलै तहल्का मच्चाए भारतीय च्यानलहरु बिज्ञापनका कारण केही दिन बन्द पनि भयो र पुनःसञ्चालनमा आयो । तर, यसको लागि राजनीतिक दलले कुनै ठोस कदम उठाउन पनि सकेनन् यतिकै सकियो । तर हामीलाई त्यही च्यानल नभई पनि भएको छैन किनकी हाम्रा घरका गृहिणीलाई त्यही च्यानलका ‘कसौटी जिन्दगी की, साथीया, हिटलर दिदी, नागिन, विगबोस’ जस्ता कार्यक्रम हेर्नुपर्ने अवस्था छ । काम गर्ने समय छैन, खाना पकाउने समय छैन त्यही पनि टिभी हेर्न पछि पर्दैनौ यो सब देन इन्डियाको हो तर हाम्रो नेपाली च्यानललाई मन पराउँदैनौ ।

          नेपालीलाई अर्काको सिको गर्ने बानी परेको छ, आफ्नोमा लाज लाग्छ तर उनीहरु आफनो अरुले सिको गरेकोमा गर्व गर्दछन् । नेपालीलाई अरु देशकाले मोहनी नै लगाएछन की क्या हो, जे पनि अर्काकै मनपर्ने ।
नेपालीको कपाल काट्ने दोकानमा कोही जान मान्दैनन्, दोकान नचलेर विदेशतिर लाए तर त्यही भारतीयको बाल काट्ने हजाममा भने लाइन लगाएर काट्ने पर्दछ, पान पसलमा धेरै भारतीयहरु रोजगारको लागि यहाँ आउँछन् र हाम्रो पैसा लिएर जान्छन् । उनीहरु भन्छन् ‘नेपाली काम गर्न लाज मान्छ, खटेर काम गर्न सक्दैन । तर, हामी कामको खोजीमा दिनदिनै विदेशिएका छौँ ।

           हामी आफनो ठाउँमा काम गर्न खोज्दैनौ र गर्दैनौ पनि अनि रिस गर्छौ र भन्छौ विदेशी हस्तक्षेप भयो । प्रसंग मासु काट्नेको जहा मुसलमान छन् - ‘उनीहरुले काटेको हामी खान्छौ तर हामी हिन्दूधर्म मान्नेले काटेको उनीहरु खादैनन् कहाँ सम्मको विभेद ? हामी आफनै धर्ममा विश्वास गर्दैनौ अर्काको धर्म मान्दछौ विदेशबाट आएका धर्मको विश्वास गर्दछौ । विदेशीले नेपालीलाई हरेक क्षेत्रमा पछाडि पारिराखेको छ उनीहरु आफनो धर्ममा कट्टर छन् हामी आफनो धर्ममा लचिलो छौ ।

           तल्लो घरका काका पनि धर्म गर्ने भनेर केही दिनमा भारततर्फ जादैछन् रे भनेर हाम्रा घरमा कुरा चल्यो । मलाई अचम्मै लाग्यो र सोधे जाने कहाँ हो ? उनले भने–चार धाम, हरिद्धार, गंगा आदी । नेपालीलाई धर्म गर्न पनि उतै जानुपर्ने कहाँको नियम हो, उनीहरु यता आउँदैनन् । हाम्रै नेपालका पशुपतिनाथ, स्वयम्भू, बूढानिलकण्ठ, कुमारी, मुक्तिनाथ आदिलाई चार धाम बनाए हुदैन् लुम्बिनी आफैं लोप हुँदै छ । तर, त्यसको सिको गरि भारतमा नक्कली लुम्बिनी बनाएको छ ।

           हामी आफना धार्मिक स्थललाई वास्ता नगरी विदेशीलाई उचाल्न हजारौं पैसा खर्चिन्छौ यसले उनीहरुलाई फाइदा पुगेको छ भने हामीलाई घाटा भएको छ यो हामी बुझ्दैनौ यी सबका कारण हाम्रो देश कसैको गुलाम नभएर हो कि जसले कुनै पीडाको अनुभव नगरेरै हो उनीहरु आफनो राष्ट्रिय गीत, धार्मिक सहिष्णुता प्रति निष्ठावान छन् । उनीहरुलाई अन्य देशले पीडा दिएको छ, स्वतन्त्रता खोसेको छ, अर्काको अधिनमा बस्न परेको छ, अंग्रेजहरुको क्रुरताको अनुभव गरेका छन् तर हाम्रो देश कसैैको अधिनमा बसेको छैन, स्वतन्त्र भई रहिआएको हुँदा हामीलाई देश प्रेम, भाषाको महत्व बूझेका छैनौ । हामी आफनो पहिचान गुमाएका छौँ यसका लागि सबै एक ढिक्का भई आन्दोलन गर्नु जरुरी छ ।

Monday, September 23, 2019

नेवाः संस्कृतिको आधार दाफा

नेवाः संस्कृतिको आधार दाफा



—श्रीकृष्ण महर्जन

नेपालमण्डलको सभ्यता भन्नु नै नेवाः सभ्यता खः । नेपालमण्डल क्षेत्रमा दक्षिणदेखि उत्तरबाट आएकाहरु भएकोले एउटै नश्ल नभएकाहरु बसेर विकास गरेको सभ्यता भन्नु नै नेवाः सभ्यता हो । पुर्वको सुनकोशी, पश्चिमको त्रिशुली अनि दक्षिणमा चिसापानी र उत्तरमा सिलुतिर्थसम्मका क्षेत्रलाई नेपालमण्डल भनेर नेपाल महात्म्यमा लेखेको छ । त्यही आधारमा आजकलका बाह्रवटा जिल्लालाई ऐतिहासिक नेपालमण्डल
भन्ने गरेको छ ।

नेपाल महात्म्य्मा ६४ शिवलिङले घेरिएको क्षेत्रलाई नेपालमण्डल भनिएकाले अहिले पनि त्यही क्षेत्रलाई नेपालमण्डल क्षेत्र हो भनेर भन्दै आएका छन । नेपालमण्डल क्षेत्रमा विकास भएका भाषा, संस्कृति र सम्पदा नै नेवाः सभ्यता हो । नेवाःहरुको जीवन पद्धति हो । नेपालमण्डल क्षेत्रका आदिवासी नै नेवाः हुन । त्यसैले नेपालमण्डल भनेको नेवाःहरुसँग सम्बन्धित विषय हो । यो सभ्यता दुईहजार वर्षभन्दा अगाडिदेखि भएको हो । अनि कहिलेदेखि नेपालमण्डलको सभ्यता विकास भयो त्यसबेलादेखि नै सांगितिक क्षेत्रको विकास सँग सँगै विभिन्न संस्कृति विकास भएका हुनुपर्छ भनेर अनुमान गरिएका छन । सांगितिक क्षेत्रको विकासको क्रममा अगाडि परेको एउटा संस्कृति हो दाफा संस्कृति ।

दाफा संस्कृति भनेको नेवाः संस्कृतिको आधार बनेका छन । दाफा संस्कृति जीवन्त भएको ठाउँमा नै विभिन्न किसिमका मौलिक संस्कृति बचाई राखेको अनि त्यही दाफा संस्कृति बचाई राखेका दाफा खलःबाट नै जात्रा पर्वहरु संचालन गर्दै आइरहेको देखिन्छ । जहाँ दाफा छ त्यहाँ नेवाःहरु संगठीत नै भएको देखिन्छ । त्यति मात्र होइन घरैपिच्छ कलाकार तयार गर्ने काम पनि दाफा खलकले गर्दै आइरहेको देखिन्छ । पहिले पहिले त दाफा खलकले निर्णय गरेको आधारमा नै सामाजिकको साथै सांस्कृतिक रुपमा टोल वा वस्ती नै अगाडि बढेको देखिछ । त्यसैले दाफा संस्कृति नेवाः संस्कृतिको ठूलो आधार भएको देखिन्छ ।

दाफा परिचय ः

मूल रुपमा खिं बाजा अनि ताः र बबुचाको तालमा दुई समूह बसेर पालैपालो गीत गाउनुलाई नै दाफा गाउनु वा दाफा बजाउनु भन्दै आइरहेको छ । दाफा भनेकै खिं बाजा हो भन्नेहरु पनि नभएको होइन । तैपनि व्यवहारमा हेरियो भने यो तिनवटा बाजाको तालमा पालैपालो राग लिएर बाद्य प्रधान बनाएर गीत गाउनुलाई नै दाफा भन्दै आइरहेको देखिन्छ । एउटै गाना पहर अनुसार अर्थात विहान एउटा लय, दिउँसो अर्को लय् अनि बेलुका अर्कै लयमा गाउने गर्दै आइरहेका छन दाफा बजाउने अर्थात दाफा गाउने क्रममा । त्यस्तै ऋतु अनुसार पनि लयमा गाउँदै आइरहेका छन । भक्ति भावलाई धेरै प्राथमिकता दिएर गाउँदै अएको दाफाको इतिहासमा विभिन्न घटनासँग सम्बन्ध बनाएर गाना अनि स्थान विशेषको गाना पनि नभएको भने अवश्य होइन । दाफा गाउने क्रममा राग लिएर रागको आधारमा नै गाना गाउने हो भने तालको पनि आफ्नै मोलिकताका तालहरु छन् ।
दाफामा मूल रुपमा सात तालहरु रहेका छन । च्व, लंताल, प्रताल, जति, पलेमा, अस्त्र र गरह ताल छन् । लताः नेवाःहरुको किसिमको देखिन्छ । अरु तालहरु जस्तो कि खजर्ती ताल, एकतालको साथै विभिन्न किसिमका तालहरु पनि रहेका छन । राग मालश्री, धनाश्री, वसन्त, श्री, भुपाली, प्रथमन्जली करीव तीसभन्दा बढी रागहरु रहेका छन । भारतको शास्त्रीय रागभन्दा फरक छ ।

आफ्नै किसिमको पनि छ । यसरी हेर्दा भारतीय शास्त्रीय संगीतसँग मिलेका र नमिलेका ताल र राग पनि रहेका छन नेवाःहरुले चलाईरहेका दाफा संस्कृतिमा । भाषाको दृष्टिकोणले हेर्दा नेवा भाषा, खस भाषा, हिन्दी भाषादेखि मैथिली भाषा समेत मिसिएका छन । हुन त नेवाः भाषा मात्रको गीत पनि नभएको भन्ने अवश्य
होइन ।
दाफा शब्दबारे खोज्दै जाँदा उर्दुभाषा अर्थात् फारसी भाषामा दफ भनेर मूल शब्द प्रवेश गराएको छ । फारसी भाषामा दफ भनेको एक किसिमको छालाले ढाकेको गोलो बाजा भनेर लेखेको छ । त्यस्तै हिन्दी भाषामा पनि दफः अनि दफलि भन्ने शब्द प्रयोग गरेको देखिन्छ । त्यस्तै मैथिली भाषामा पनि दफला भन्ने शब्द प्रयोग गरेको छ । दाफा भनेर नेवाःहरुले अहिलेसम्मको प्रमाणको रुपमा नेपाल संवत ७९३ मा प्रयोग भइसकेको छ । त्यसबेला नै दाफा शब्द प्रयोग भैसकेको थियो भने दाफालाई कहिं कहिं दापा पनि भन्दै आइरहेको छ । यस किसिमले हे¥यो भने मूल रुपमा दाफा संस्कृति नेपालमण्डल क्षेत्रमा आफ्नै किसिमले विकास भएको संस्कृति हो भन्न सकिने अवस्था छ । पाटनका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लका पालादेखि कार्तिक नाच देखाउने सुरु भएको हो भने त्यसबेला नै दाफा बजाएर नाच देखाउन सुरु गरेकोले त्यसबेला नै राम्ररी दाफा संस्कृतिको विकास भइसकेको थियो भन्न सकिन्छ ।

दाफा संस्कृति 

दाफा बजाउने भनेको नेवाःहरुले आफ्नो खेतीपातीको काम नभएको बेला बजाउँदै आइरहेका छन । खेती गर्ने समय भनेको विशेष गरेर सिथिनखः देखि गथांमुगः पर्वसम्म हो । यो समय दाफा बजाउनु हुँदैन भन्छ । अनि बजाउन पनि बजाउँदैन । खेतीपातीको काम सकिएपछि गुंलाको बेला बिहान बिहान दाफा बजाउने गर्छ । यंलादेखि बेलुका बजाउने गर्छ । त्यस्तै माघ महिनामा बिहान दाफा बजाउने गर्छ ।
यसरी बिहान सबेरै उठ्नु पर्ने बेला बिहान पातीमा दाफा बजाउने गर्छ भने अबेर सुत्नु पर्ने अवस्थामा बेलुका मात्र दाफा बजाउने गर्छ । मौसम अर्थात् ऋतुसँग पनि सम्बन्धीत यस किसिमले नेवाःहरुले दाफा बजाउने गर्दै आइरहेका छन । त्यस्तै आ-आफ्नो स्थानीय जात्रा पर्वमा पनि दाफा बजाउने गर्छ । यस किसिमले हेर्दा समय सुहाउने गरी दाफा बजाउँदै आइरहेका छन नेवाःहरुले ।

दाफा संस्कृति उपत्यकामा मात्र हे¥यो भने करीव ३०० दाफा खलःले बचाईराखेको देखिन्छ । काठमाडौंका परम्परागत टोलहरु, तोखा, थानकोट, सतुंगल, ब्वसिगां, तापाख्यः, बलम्बु, बन्थचा, कीर्तिपुर, नगां, पाँगा चोभार, फर्पिंग लगायत ठाउँहरुमा दाफा बजाउँदै आइरहेका छन । त्यस्तै भक्तपुर शहर, थिमि, नगदेश, बोडे, लोकन्थलीको साथै नेवाःहरुको बस्तीले दाफा संस्कृतिलाई बचाईराखेका छन । त्यस्तै पनौतिदेखि दोल्खा, भोजपुर, चित्लाङ, पालुङको साथै नेवाःहरुको वस्ती वस्तीले नै दाफा संस्कृतिलाई बचाईराखेको देखिन्छ । यस किसिमले हेर्दा उपत्यका बाहिर पनि जहाँ नेवाःहरुले बसोबास गरिरहेका छन त्यहाँ पनि दाफा संस्कृतिलाई बचाईराखेको देखिन्छ । दाफा संस्कृति नेवाःभित्र पनि यसो हेर्दा ज्यापुहरुले मात्र बचाईराखेको जस्तो देखिए पनि वास्तवमा नेवाःभित्रका सबै थरकाहरुले पनि पहिले दाफा बजाउने गर्दै आइरहेका थिए । आजसम्म पनि ज्यापुहरुसँगै श्रेष्ठ, शाक्य, बज्राचार्य, उदाय, सायमि, प्रजापति, खड्गीहरुले समेत दाफा बजाउँदै आइरहेका छन । त्यस्तै केही समय अगाडिसम्म देउलाहरुले समेत दाफा बजाउँदै आइरहेको थियो भनिन्छ ।
यस किसिमले हेर्दा दाफा संस्कृति भनेको नेवाःहरुको साझा संस्कृति हुन । यसप्रकार नेवाःहरुले महत्व दिंदै आइरहेका दाफा संस्कृत आज आएर करीव २० देखि ३० प्रतिशत बन्द भइसकेको अवस्था छ ।

दाफा संस्कृति बन्द हुनुका मूल कारण भनेको युवापुस्तालाई आकर्षित गर्न नसक्नु, समय सुहाउँदो किसिमले अगाडि बढ्न नसक्नु, राज्यबाट पनि कुनै किसिमको सहयोग नपाएर हो भन्न सकिन्छ । आजसम्म दाफा संस्कृति राज्यको सहयोग बिना नै नेवाःहरुले आफ्नै किसिमले बचाउँदै आइरहेको संस्कृति हो । यस संस्कृति नेवाःहरुको सभ्यतासँग गाँसिएको भएर दाफा संस्कृति हरायो भने एक किसिमको सभ्यतामा नै असर पर्ने अवस्था आउन सक्छ ।

त्यसैले दाफा संस्कृति बारे अझ धेरै अध्ययन गरेर युवाहरुलाई बुझाई नेवाः संस्कृतिलाई जिवित बनाईराख्ने अभियान चलाउनुपर्ने आवश्यकता छ । त्यसको लागि स्थानीय सरकारदेखि सरोकारवाला पक्षहरुले चासो राख्नु पर्ने आवश्यता भइसकेको छ ।

Thursday, September 5, 2019

पुण्य कार्य समयमै गर्नुपर्छ पछि पछुटाएर केही लाग्दैन

पुण्य कार्य समयमै गर्नुपर्छ पछि पछुटाएर केही लाग्दैन




अर्जुन महर्जन
सालिक, पाँगा, की.न.पा.–८

सन्दर्भ “गौतम बुद्ध विहार पाँगाको अस्तित्व संकटमा” बारे कीर्तिपुर सन्देश साप्ताहिकको भाद्र ११ गते बुधबार प्रकाशित लेख पढ्न पाएँ । सो सम्बन्धमा मैले जानेको बुझेको केही कुरा राख्न चाहन्छु ।

गौतम बुद्ध विहार पाँगाको संस्थापक स्व.कृष्ण बहादुर महर्जन पाँगा धुसिटोल निवासी हुन् । उमेरले केही फरक भए पनि यो विहार निर्माण र वहाँको धर्मप्रति आस्था बारे मैले पनि धेरै अनुभव गरेको छु । बुद्ध धर्म सम्बन्धि विचार गर्दा बज्रयानको रुपमा बज्राचार्य मार्फत संसकार चलाउने महर्जनहरु हुन् । यस पाँगामा ९९% महर्जनहरु बस्छन् भने अन्य १% प्रतिशत मात्र होलान् । यसरी बुद्ध धर्मका अनुयायीहरु भए पनि भिक्षु थेरवाद विहार तर्फ धेरै पछि मात्र संगत गर्नेहरु हुँदै आएको देखिन्छ । जसमा स्व.कृष्ण वहादुर महर्जन यस पाँगाकै पहिलो व्यक्ति हुनुपर्छ । वहाँको साथ काममा हिंड्नेहरुले वहाँसँग लागेर केही विहारहरुमा पुगेको सुनाउँथ्यो । दोस्रोमा पाँगा भुजिन्द निवासी स्व.शुकराम महर्जनले पनि विहार सम्बन्धी अध्ययन र संगत गर्न थालेका थिए । यस्तैमा हामी जनसेवा प्रौढ शिक्षालय पाँगामा अध्ययनरत थियौं । त्यतिबेला दाता स्व.कृष्ण बहादुर महर्जनले विहार स्थापना गर्ने सोच्नु भएको रहेछ । त्यतिबेला स्कुल भवन थिएन । स्कुल भवन पनि बनाउने र विहार पनि त्यसको साथमै बनाउने कुरा चल्यो र त्यतिबेलाका अगुवाई समाजसेवीहरुले स्कूल भवन र विहार एकैठाउँमा बनाउने सहमत गरेका थिए ।

पाँगाको इचाखेल हाल जनसेवा माध्यमिक विद्यालय र जनाधार सामुदायिक क्याम्पस रहेको चौर खाली थियो । स्कूल भवन र विहार दुवैलाई पर्याप्त हुने जग्गा थियो । त्यसैले निर्माण कमिटि बनाई भवन बनाउने निर्णय भएको थियो । निर्माण कार्य गर्न सहयोग माग गर्दै जाँदा केही आर्थिक सहयोग र काठको लागि पनि कटानी गर्ने निकासा भै कटानी गरी ल्याएको थियो । त्यतिबेला काठ कटानीको लागि आर्थिक सहयोग गर्नेको कमीभै वहाँ कृष्ण वहादुरले सापतीको रुपमा लगानी समेत गर्नुभएको थियो । भवन निर्माणको लागि इचाखेलमै ईट्टा बनाउन सुरु गरेका थिए । ईट्टा पोल्नको लागि धुसिटोलमकै पिपल बोट कटानी गरी दाउरा प्रयोग गरेको थियो । पोलेको ईट्टा बिग्य्रो के के भयो त्यसरी प्रयास गर्दा पनि त्यतिबेला स्कूल भवन पनि बन्न सकेन । विहारलाई ठाउँ पनि भएन । यो पाँगाकै दुर्भाग्य भयो । त्यतिबेला स्कूल भवन र विहार बन्न सकेको भए धेरै पहिलेनै पाँगाले विकासको गति लिने थियो ।



त्यतिकैमा वहाँ स्व.कृष्ण वहादुर महर्जनले विहार चाहिं बनाउने र स्थापना गर्ने दृढ निश्चय गर्नु भै आफ्नै घर कौसीमा भिक्षु महाप्रज्ञालाई बुद्ध मूर्ति निर्माण गर्न लगाउनु भएको थियो ।

विहारको लागि हालको धुसि टोलमा रहेको दाता जितलाल महर्जनसँग मिलेर जग्गा मिलाउनु भयो । सबैसँग सहयोगको अपिल गर्न तयार गर्नलाई म कहाँ आउनु भएको थियो । मैले सबैतिर सहयोग माग गर्न नाम मात्र भरी दिए पुग्ने गरी पत्र तयार गरी दिएको थिएँ । सबैको सहयोगमा स्व.कृष्ण वहादुर महर्जनले पाँगा धुसिटोलमा गौतम बुद्ध विहार बनाउन सफल हुनुभयो ।

त्यस्तै यस पाँगामा विहार निर्माण गर्न पाँगा भुजिन्द निवासी स्व.शुकराम महर्जन पनि जग्गा जोड्नतिर लागेको थियो । पाँगा सिकुछेँ निवासी स्व.श्यामकुटी महर्जनले भुजिन्द चिखुको पाःचा केब नामको जग्गा दान
दिनुभयो । त्यससँगैको सार्वजनिक जग्गा पनि विहार बनाउनको लागि लिन खोज्दा धेरै मुद्दासमेत खेप्नु
परेको थियो । तैपनि पछि सबै जग्गामिलाई सबैको सहयोगमा श्री पवित्र कुटी विहार निर्माण गरी भिक्षु समेतको व्यवस्था भै हाल राम्ररी संचालन भईरहेको छ ।

यसरी पाँगाका बासिन्दाले विहारको बुद्ध धर्म सम्बन्धी अध्ययन गर्ने शिल पालना गरी आफ्नो जीवन सफल बनाउन पाएको छ । हाल आएर यसरी दाताहरु कृष्ण वहादुर र जितलालकै परिवारको समन्वय नभै गौतम बुद्ध विहारको अस्तित्व मै संकट हुन आएकोमा साह्रै दुःख लागेको छ ।



आफ्नो पुर्खाको निर्वाण कामना गरी आफ्नो र आफन्त सबैको धर्म चित्त शुद्ध भै जीवन सफल बनोस् भन्ने कामना गरी विश्व शान्तिका अग्रदूत भगवान बुद्धको उपदेशको ज्ञान दिन धर्मको कार्य गर्न र सबैको सहमतीमा देशमा सुख शान्ति सम्बृद्धिको कामनाका साथ निर्माण भएको यस्तो विहारप्रति सबैको आस्था जागी आ–आफ्नो तर्फबाट सकेको सहयोग दान र त्याग री समयमै पुनः निर्माण कार्य गर्ने तर्फ लाग्न सकोस भन्ने कामना गर्दछु । दाताहरुले आफ्नो समयमा यस्तो राम्रो काम गरेर जानुभयो । त्यस पुर्खाको कीर्तिलाई अझ बढी राम्रो बनाउन हामी सन्तानको कर्तव्य नै हो । बेलामा विचार गर्न नसके पछि पछुटाएर केही लाग्दैन । त्यसैले एउटा सानो कुरा सुनाउन चाहन्छु । एक समय एक जनाले धेरै मिहेनत गरी प्रशस्त धन सम्पत्ति जोरजाम गरे । मिहेनत गर्दा गर्दै समय वितेको यादै भएन छ । पुण्य कार्य केही गर्न पाएको थिएन । एक दिन कालले लिन आई पुगेको छ । कालसँग उसले भनेछ, “मैले धेरै मिहेनत गरी धन सम्पत्ति कमाएँ । पछि धर्म कर्म पुण्य गरौला भन्ने सोच
थियो । अहिलेसम्म केही गर्न पाएको छैन । त्यसैले म दानपुण्य धर्म गर्छु । केही दिनका लागी समय दिनुस ।” भनी कालसँग समय मागेछ ।

 कालले भन्यो, “तिमीले जे गर्नु थियो, पहिलेनै गर्नु पथ्र्यो । म आएपछि एकछिन पनि रोक्न मिल्दैन जाउँ हिंड” भनी लिएर गयो । त्यसैले समयमै दान धर्म पुण्य गर्न नसके पछि पछुटाएर केही हुँदैन । यो विहारका दाताहरुले पनि दाताका परिवारले पनि यस्तो विहार बनाउने वातावरण मिलेको बेलामा दान त्याग र पुण्य गरी  आफ्नो पुर्खाले गरेर गएको दान पुण्य काीर्तिमा अझ आपूmहरुले पनि थप थाप गरी पुण्य लाभ गर्नु हुन सादर अनुरोध गर्दछु ।
भगवान शरणम
भवतु सब्ब मंगलम्

Monday, September 2, 2019

“इन्टरनेटले भत्काएको हाम्रो समाज”

“इन्टरनेटले भत्काएको हाम्रो समाज”




सचिन्द्र श्रेष्ठ, कुस्मा

   आजको बिश्व बजारमा तिब्र गतिमा दौडि़रहेको इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल जस्ता सुबिधाले मानिसलाई नजिक गर्नु या फाइदा दिनुको साथ साथै बिभिन्न हानि, नोकसानि पनि उतिकै दिइरहेको छ । यस्को पछिल्लो उदाहरण ‘परी तामाङ, जापान काण्ड’ लाई लिन सकिन्छ ।

  नेपालमा पोर्न भिडियो बन्नू या बाहिरी रुपमा लिक हुनु यो मात्र घटना पक्कै पनि नौलो होइन । अमेरिकी किम कार्दशाइ, पप गाइका माइली साइरस होस् या पाकिस्तानी अभिनेत्री मीराको किन नहोस् या बलिऊड की राखी सावंत, करीना र साहिद, सन्नी लियोनी जस्ता कलाकारको समेत भिडियो बनेर बाहिरी बजारमा छ्यापछ्याप्ती पाइनु कुनै ठुलो कुरा भएन । बि.स.२०४२ सालदेखि नेपालमा ब्लू फिल्म बनेको इतिहास छ जुन आजसम्म नेपाली कलाकार, मोडल, सेलिब्रटी होस् या सामान्य महिलाहरुको समेत बनेको पाइन्छ ।

     श्रीषा कार्कीको नग्न फोटो बाहिरिनु (जन आस्था साप्ताहिक) र आत्महत्याको शिकारमा पर्नु , नम्रता श्रेष्ठको डी जे तांत्रिक सँग (ब्वाइ फ्रेंड) को पोर्न भिडियो होस् या पूजा लामा, जेनिशा मोक्तानहरुको पनि भिडियो लिक हुनुले अझै पनि हाम्रो समाज कतातिर धकेली रहेको छ भन्ने प्रष्ट हुन्छ ।

   इन्टरनेटले परम्परागत सामाजिक संरचना भत्काउन संगठित हुँदै गैरहेका साँस्कृतिक समूहलाई बलियो बनाउँदै लगिरहेको छ । करिब करिब हरेकको हातमा स्मार्टफोन, घर घरमा इन्टरनेटको पहुँच र विकसित देशसँग प्रत्यक्ष र भर्चुअल संवाद गरिरहेको नेपाली समाज पनि यो अभियानमा प्रत्यक्ष परोक्ष संलग्न हुन थालेको छ । जसको नतिजा हामीले एक अर्काका कामोतेजक भिडियो, फोटो, एम एम एस आदान प्रदान गरेर मनोरंजन लिनुका साथै त्यसैको गलत शिकार बन्न थालेका छौ ।

   समाज बदल्नु आफैमा गाह्रो बिषय हो, बिभिन्न खालका मानिसहरुको झुण्डमा यस्ता खालका प्रबृति हुनु जायज वा नाजायज के हो भनेर भन्नुभन्दा हामी कस्तो खालको सस्कृति, समाजसँग हुर्कदै आएका छौ भन्ने ठुलो कुरा रहेछ । एक छिनको आनंद, यौन कुण्ठाले मानिसलाई म सही या गलत दिशा तर्फ छु भन्ने पनि बिर्सने रहेछ जसको उदाहरण हामीले देखिसकेका छौ । कुनै बाध्यता त कुनै मनोरंजन मानेर पनि यस्ता खालका घटनाको शिकार बनिरहेका छौ । नेपालमा अहिले यौन ब्यबसायी होस् या सामान्य मानिस पैसाको प्रलोभनमा फसेर पनि पोर्न भिडियो बनाउनु, प्रसारण गर्नु सामान्य भएको छ ।

      कोही यस्ता जमात पनि छ जसले आर्थिक पार्जनका लागी यौन ब्यबसाय अपनाउने त कतिले ब्लैक मेंल्लिङ् गरेर उल्टै केटालाई फसाउने खालको धन्दा चलाएर पनि आफ्नो प्रभुत्व जमाएको देख्न पाइन्छ । पहिले राम्रो रिलेशन बनाउने, आपसी समझदारीमा यौन क्रियाकलाप पनि गर्ने अनि आफैले भने जस्तो नहुने वा चित्त नबुझे फसाउने खालको प्रबृति छ । धनि केटा पाए मुर्गा बनाउने सोच कति को हुन्छ त कति आफै केटाको ब्लैक मेंल्लिङ्ग भएर पोलीस थाना धाउनु र अपरधीलाई पक्रनका लागी हारगुहार मागेको पनी देख्न सकिन्छ ।

   अन्त्यमा कस्ले फसायो, किन फसायो वा किन फसियो भनेर आत्मालोचना गर्नुभन्दा आफैमा जनचेतनाको कमी, सामजिक सञ्जालको गलत दुरुपयोग, कु संस्कारको बिकास, अज्ञानता, अशिक्षा जस्तो हाम्रो मानबिय सोचका कारण यो खालको दुर्घटनाको चेपूवामा परेको हो । घटना हुनुभन्दा नहुने कसरी भनेर सोच्ने बानीको बिकास गर्न सके अबका दिनहरूमा पक्कै पनि नयाँ समाज रूपांतरण भएको छिट्टै पाउने छौ ।

Wednesday, August 28, 2019

पाँगाको गौतम बुद्ध बिहारको अस्तित्व संकटमा

पाँगाको गौतम बुद्ध बिहारको अस्तित्व संकटमा






—नजरराम महर्जन

मानिस यस धरतिमा जन्मेपछि मर्नु पर्छ । यो धु्रव सत्य हो । मानिस आमाको पेटबाट नांगै जन्मिन्छ । मर्ने बेला पनि नांगै जानु पर्छ । यो धरतिमा आपूmसँग जतिसुकै धनसम्पत्ति भए पनि मर्दा साथ लिएर जान पाउँदैन । सबै यहिं छाडेर जानु पर्छ । संगै लैजाने भनेको आपूmले गरेको सत्य कर्म र दुश्कर्म मात्र हो । जसले सत्कर्म गर्छ उसलाई युगौं युगसम्म सम्झिरहन्छ । जसले दुश्कर्म गर्छ उसलाई दागवत्ती दिएसँगै सबैले विर्सन्छ । यही कुरालाई बुझेर होला मरेर गएपछि पनि आफ्नो र पुर्खाको नाम राख्न हाम्रा पुर्खाहरुले आफ्नै खर्चमा पाटी पौवा, ढुङगे धारा, मठ, मन्दिर बनाएर तिन पुस्ता चारपुस्ताको नाम शिलापत्रमा राखेर अमर भएर जान्छन् । यसरी पुर्खाहरुले बनाएर गएको सम्पदाका कारण आज हामी गौरवान्वित छौं ।

कीर्तिपुर नगरपालिका वडा नं.५ पाँगा धुसिटोलका कृष्ण बहादुर महर्जनले पनि धुसिटोलमा आफ्नो पुर्खा र भावी पुस्ताको समेत नाम राख्न विभिन्न देवी देवताहरुको मूर्ति स्थापना गरी जानुभयो । पहिले धुसिमा सिंगो गणेश मन्दिर मात्र थियो । जुन पाँगाको मुख्य गणेश थियो । पाँगामा कुनै पनि जात्रा पर्व हुँदा त्यहींबाट सुरु हुन्छ । कृष्णवहादुर महर्जन बुद्ध धर्मप्रति आस्था भएका कारण उहाँले धुसिमा चीभाः राख्नु भयो । यतिले मात्र चित्त नबुझेर उहाँले भगवान बुद्धको मूर्ति बनाएर विहार स्थापना गर्ने सोच्नुभयो । उहाँ बुद्धधर्मप्रति आस्था भएको कारण हरेक महिना बुद्ध पूजाको अवसरमा जताततै जानु हुन्छ । आफ्नै घरमा पनि भिक्षु बोलाएर बुद्ध पूजा गर्नुहुन्थ्यो । उहाँले माछा मासु, जाँड रक्सी सबै छाड्नु भयो । उहाँको पहलमा पाँगामा बेला बेलामा बुद्ध पूजाको आयोजना हुन्थ्यो । भिक्षु भिक्षुनीहरुलाई बोलाउनु हुन्थ्यो । उहाँको उपनाम नै भन्ते कृष्णवहादुर भन्न थाल्यो । तर उहाँ भन्ते हुनुभएन ।

कीर्तिपुर क्षेत्रमा कहिं पनि बुद्धको मूर्ति या विहार थिएन । त्यसैले उहाँले २०१९ सालतिर महाप्रज्ञा भन्तेलाई बोलाएर आफनै घरमा राखी पद्म आशनमा विराजमान भगवान गौतम बुद्धको मूर्ति बनाउन लगाउनु भयो । मूर्ति स्थापना  गर्न विहारको आवश्यकता भयो । उहाँले विहार बनाउन त्यहिं नजिकै रहेको करेसा बारी पाँगा हेखाली टोलका जितलाल महर्जन र पूर्णवहादुर महर्जनको नाममा रहेको २ आना जग्गा माग्यो । जितलाल महर्जनले आफ्नो भागमा रहेको एक आना जग्गा दान दिनुभयो । उहाँको सन्तान थिएन । उहाँका भाई पूर्णवहादुरको सन्तान थियो । त्यसैले उहाँले १ आना जग्गा दान गर्न मान्नु भएन । उहाँलाई कृष्णवहादुरले १ आनाको बदला आफ्नो देक्वमा रहेको खेतको २ आना जग्गा दिने कबोल गर्नुभयो । कुनै लिखित कागज पत्र लेखेर होइन, भगवान साक्षी राखेर सत्य कबोल गरिएको थियो ।

विभिन्न दाताहरु र टोलवासीको सहयोगमा विहार भवन बनाउन सुरु भयो । पहिलो तल्लाको छत ढलान गर्दा गर्दै खम्बा खुस्केर ढलान खस्न लागेको थियो । पछि सबैजना मिलेर खम्बा मिलाएर जेनतेन ढलान गरियो । त्यतिबेलै स्थानीयले यो ढलान कुनै पनि बेला खस्न सक्छ भनेका थिए । तर कृष्णबहादुरले मान्नु भएन । दोस्रो तल्लाको पनि ढलान भयो । विहार तयार भयो । कृष्णवहादुरको घरमा राखी राखेको बुद्धको मूर्ति विहारमा स्थापना गरियो । त्यसबेलादेखि उपासक उपासिकाहरु बढ्न थाले । समय समयमा काठमाडौंबाट भिक्षु भिक्षुनीहरु आई धर्म देसना पनि हुन थाल्यो । विहारको रेखदेख स्वामित्व कृष्णबहादुरकै परिवारले सम्हालिरहेका थिए ।
कृष्णबहादुरले काठमाडौं गणबहालमा जग्गा किनेर घर बनाउनुभयो । त्यसपछि उहाँहरु पाँगा छाडेर गणबहालमा बस्न थाल्नुभयो । चाड पर्वमा मात्र पाँगा आउनु हुन्थ्यो ।

२०४१ साल फागुण १९ गते उक्त गौतम बुद्ध विहार भिक्षु महासंघलाई दान गर्नु भयो । विहारको नाममा लालपूर्जा नभएका कारण भिक्षु महासंघले उक्त दान स्वीकार्नु भएन । जसोतसो बनाएको विहार त्यतिकै रहीरह्यो । पूर्णबहादुरलाई २ आना जग्गा दिन्छु भनेको  थियो दिएन । त्यसैले नापी हुँदा पूर्णवहादुरले आफ्नो नामको १ आना जग्गा आफ्नो नाममा लालपूर्जा लिनुभयो ।

२०७२ सालको भूकम्पले विहारलाई नराम्ररी क्षति पु¥यायो । भुई तल्लाको ढलान जुन बिग्रेको थियो । अहिले त्यो ढलान खस्ला जस्तो भइसक्यो । भुईतल्लामा ढोका राम्ररी बन्द गर्न पनि नमिल्ने भइसक्यो । पिलर हालेर बनाईराखेको होइन त्यसैले कुनै पनि बेला ढल्ने संभावना भयो । विहार बनाउन सहयोग माग्न जाँदा दातााहरुले लालपूर्जा खोज्न थाल्यो । त्यसपछि विहार संचालक समितिले लालपूर्जाको लागि पहल सुरु ग¥यो । कृष्ण वहादुर महर्जन र पूर्ण बहादुर महर्जन दुवैजनाको निधन भइसकेका कारण उहाँहरुका छोराहरुको नाममा लालपूर्जा गईसकेको थियो । विहार संचालन गरिरहेका धुसिटोलका बासिन्दाले बुबाले कबोल गरेको २ आना जग्गा दिएर विहारको नाममा लालपूर्जा दिनुहोस भन्दा उहाँहरुले हुँदैन कहिल्यै भनेन, लालपूर्जा पनि बनाई दिएन । यस बारेमा विहार संचालक समितिले की.न.पा. वडा नं.५ कार्यालयमा निवेदन हाली दुवै पक्षलाई राखेर छलफल गराउँदा २ आना होइन डेढ आना दिन कृष्ण वहादुरका छोरा कृष्णभक्त महर्जन र बुहारी रामप्यारी महर्जन माने । पूर्णवहादुरका छोरा प्रेम बहादुरले पनि माने । एक हप्ताभित्र जग्गा सट्टापट्टा गरी विहारको नाममा लालपूर्जा दिने कबुल गरेको थियो । सोही अनुसार विहारलाई पुरै भत्काएर कलात्मक ढंगले निर्माण गर्न सांसद राजेन्द्र कुमार के.सी.लाई विहार संचालक समितिले अनुरोध गर्दा हुन्छ आ.व. २०७६÷०७७ को बजेटमा
राखी दिन्छु भन्ने कबुल गर्नु भयो ।  जग्गा नामसारी गरिदिन वडाध्यक्ष राजेन्द्र कुमार महर्जनले पटक पटक ताकेता गर्दा पनि कृष्णवहादुरका छोरा बुहारीले जग्गा नामसारी  गरिदिएन । वडाध्यक्ष राजेन्द्र हैरान भएर प्रदेश सांसद पुकार महर्जनलाई जिम्मा दिइयो । पुकार महर्जनले पनि उनीहरुसँग सम्पर्क राख्दा हुन्छ दिन्छु भन्ने तर कहिल्यै नदिने । पछि पुकारले फोन गर्दा छोरा कृष्णभक्तले फोन नउठाई उहाँको श्रीमती रामप्यारीले उठाउने गर्न थाले । उनीहरु  अष्ट्रेलिया गयो ।

अष्ट्रेलियाबाट फर्केपछि दिन्छु भने । अब अष्ट्रेलियाबाट फर्किसक्यो । अब एक हप्ताभित्र लालपूर्जा दिलाई दिने भनेको छ । दिने हो कि होइन हेर्न बाँकी छ । पहिलेजस्तै आलटाल मात्र गर्ने हो कि ? यदि यो भाद्र महिनाभित्रमा लालपूर्जा भएन भने सांसद कोषबाट विहार बनाउन बजेट दिने भनेको पाउँदैन । अनि यो विहार निर्माण कसरी हुन्छ ? यदि कृष्णभक्तले तपाईंलाई जग्गा सोधभर्ना दिएन भने तपाईं के गर्नु हुन्छ भन्ने सवालको जवाफमा प्रेमबहादुर भन्नुहुन्छ, “सबैको सामुन्ने आएर उनीहरुले जग्गा सोधभर्ना दिन्न भन्यो भने त्यो विहार पनि उठाएर लैजान भन्नुहोला । विहार पुरै भत्काएर नयाँ बनाउने उनीहरुले बनाईराखेको बुद्ध मूर्ति पनि जहाँ लैजानु पर्ने हो लैजाउ, बुद्ध मूर्ति बनाउन २, ४ लाख रुपैया म आफै राख्छु । शिलापत्र पनि हटाउने, मेरो पुर्खाको नाममा शिलापत्र राख्ने ।”
स्मरणीय छ अहिले विहारमा भएको शिलापत्रमा लेखिएको छ, “बुद्ध जन्मजूगु नेपाः देया कान्तिपुर नगरसमिप पाङ्गा धुसी त्वालय् दिवंगतपिं बाज्या लालसिं व कुलबहादुर, मां भुयु माया, किजा लनबहादुर देशव्यापी सकलपिनि निर्वाण कामना याना जि कृष्णवहादुर महर्जन जहान मोतिमाया,केहेँ अष्टमाया व मिश्रीमाया काय् कृष्णभक्त भौ रामप्यारी म्ह्याय् बेखामाया व कृष्णकुमारी छय् बुद्धभक्त, कमल भक्त व कपिल भक्त व बौद्ध धर्मालम्बि भक्तजन उपासक उपासिका सकलया धर्म चित्त कथं पद्म आसनसं बिज्याम्ह बुद्ध विक्रम सम्वत २०१९ सालं बुद्ध स्थापना जुगु नेपाल सम्वत ११०५ सिल्लागा विक्रम सम्वत २०४१ साल फागुण १९ गते दशमी खुनु भिक्षु महासंघयात विहार प्रदान यानागु जुल ।
दकले क्वय् जग्गादाताया बारे थथे च्वयातःगु दु । जितलाल हेरामाया हेकालि अबु जुद्धवीर व मां झ्यापुया निर्वाण कामनाय् जग्गा बच्छि प्रदान”

कृष्णवहादुर महर्जन पाँगाकै हुने खाने परिवारको हुुनुहुन्थ्यो । उहाँको थुप्रै जग्गा जमिन थियो । अहिले उहाँका छोराले पाँगाको सबै जग्गा जमिन बेचेर सिद्धाइसकेको छ । त्यो जग्गा बेचेर आएको पैसाले गणवहालको पुरानो घर भत्काएर नौतल्ले बनाउनु भयो । अहिले फेरि गोदावरीमा नयाँ घर किनेर बस्न जानुभयो । उहाँको जेठो छोरा कमल भक्त अष्टे«यामा बस्नुहुन्छ । कान्छो छोरा कपिल भक्त परिवारसहित अमेरिकामा बस्नुहुन्छ । माहिलो कमल मान ख्याती प्राप्त गायक हुनुहुन्छ । यसरी सबैतिरबाट सम्पन्न हुनुहुन्छ ।
अब पाँगाको देक्वमा विहारलाई दिने भनेर बाँकी राखेको ३ आना जमिन र भूकम्पले घर भत्काएर पाताल बनेको एक टुक्रा जमिन मात्र पाँगामा बाँकी छ ।
विहारलाई छुट्याई राखेको जग्गा पनि दिन किन कन्जुस्याई गरिरहेको होला । बुझ्न सकेको छैन । आफ्ना ६ पुस्ताको नाम राखी निर्वाण कामना गरेर बनाई राखेको विहारको लालपुर्जा भएन भने गौतम बुद्ध बिहारको अस्तित्व समाप्त हुने खतरा बढ्दै गइरहेको छ ।
देढ आना जग्गा दुबैको जुंगाको लडाई हो कि ? नत्र पूर्णवहादुरको छोरा प्रेमवहादुरको पनि २ वटा घर छन । अझै थुप्रै खेत छन । उहाँ पनि सम्पन्न परिवारकै हुनुहुन्छ । यसमा कसलाई के भन्ने ? टोलवासी चकित छन ।





Monday, August 26, 2019

मनमा दृढ संकल्प र मेहेनत गरे स्वदेशमै कमाउन सकिन्छ

मनमा दृढ संकल्प र मेहेनत गरे स्वदेशमै कमाउन सकिन्छ 

Sanjaya Maharjan on his paint Shop

संजय महर्जन बुबा गणेश मान महर्जन र आमा शान्ति महर्जनको जेठो छोराका रुपमा  २०३१ सालमा कीर्तिपुर
नगरपालिका वडा नं.५ पाँगा खाचोमा जन्मनु भएका हुन ।

युवा अवस्थादेखि समाज सेवामा लाग्नु गएका संजय महर्जन २०५४ सालको स्थानीय निर्वाचनमा तत्कालीन की.न.पा. वडा नं.१२ नेपाली कांग्रेसको  टिकटमा नससमा विजयी हुनु भएको थियो । जनप्रतिनिधि भए पनि जीवन गुजार्न गाह्रो भएपछि र जेठो छोराको रुपमा बुबालाई सघाउन उहाँ विदेशी रोजगारको लागि दुबई पुग्नुभयो । दुबईमा डेपार्टमेन्टल स्टोर हुँदै पाँच तारे होटलको डेपार्टमेन्ट हेडसम्म हुनुभयो । विदेश गएको ५ वर्षपछि उहाँले आमाबुबाको सल्लाहमा कीर्तिपुर देवढोकाका बिन्दु महर्जनसँग विवाह गर्नुभयो । त्यतिबेला बिन्दुले स्नातक पास गरिसक्नु भएको थियो । भर्खर विवाह गरेको श्रीमती छाडेर उहाँ फेरि विदेशीनु भयो । आपूm विदेशीय पनि उहाँले श्रीमती विन्दुलाई एम.बि.एस  पढ्न पठाउनु भयो । बिन्दु महर्जनले मास्टर डिग्री पनि पास गरिन । केहीवर्ष केही वर्ष एउटा नीजि स्कुलमा मास्टर हुनुभयो ।

१८ वर्ष विदेश बसीसकेपछि संजयलाई स्वदेशको याद आयो । उहाँको दुबईमा महिनाको लगभग २ लाख कमाई हुन्थ्यो । पैसामात्र सबै थोक होइन । परिवारबाट अलग्ग बसेर कमाएको पैसाले मात्र के गर्ने ? यथेस्ट पैसा भए पनि छाडेर आफ्नो परिवारसँग बसेर यहिं केही काम गर्ने उद्देश्यले उहाँ सदाको लागि तीन वर्ष पहिले दुबई छाडेर नेपाल आउनु भयो । उहाँले विदेशमाा बसेर कमाएको पैसाले आफ्नै जमिनमा पाँगाको यँचोमा घर बनाउनु भएको थियो । त्यही घरमा अहिले संजु बिन्दु इन्टरप्राइजेज खोलेर हार्डवेयर पसल चलाईरहनु भएको छ । त्यसपछिका उहाँका गतिविधिको बारेमा हाम्रा संवाददाताले उहाँसँग गरेका कुराकानी यहाँ प्रस्तुत छ – सम्पादक

संजयजी, दुबईबाट यहाँ आएको कति वर्षपछि यो हार्डवेयरको काम गर्नुभयो ?

—एक वर्षसम्म आपूmले गर्न लागेको कामको बारेमा अध्ययन गरें । पाँगाको यँचो मगःबु, र लनगोल, छाप आदि क्षेत्रमा नयाँ घरहरु बनिरहेका छन । यहाँ एउटा पनि हार्डवेयर पसल छैन । त्यसैले हार्डवेयर पसल राख्ने विचार गरें । आजकल नयाँ घर बनाउँदा रंगरोगन गर्ने चलन आइसकेको छ । त्यसैले रंग पनि राख्ने विचार गरें । यहाँ अरु  कम्पनीका रंगहरु त छ्यास छ्यास्ती पाइन्छ । तर रिलायन्सजस्तो गुणस्तर भएको रंगको पसल यहाँ देखिन । त्यसैले मैले रिलायन्स पेन्टको हेड अफिसमै सम्पर्क राखेर कीर्तिपुर क्षेत्रको लागि आधिकारिक बिक्रेता बनें । जसले गर्दा अरुले भन्दा  सस्तोमा रंग दिन सकें । होलसेल मोलमै दिनसकें । रिलायन्स रंग  राख्नुभन्दा पहिले रंगको बारेमा जानकारी लिन कम्पनी मार्फत टे«निंग लिएँ । कुन रंगमा कुन मिलाउँदा खेरि कस्तो रंग बन्छ त्यो पनि थाहा पाएँ ।

अहिले तपाईंको हार्डवेयर पसल कतिको चलिरहेको छ ?

—राम्ररी चलिरहेको छ । फोनको भरमा म होम डेलिभरि दिन्छु । पेन्ट्स डेलिभरि दिन जाँदा रंग लगाएको मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने पनि हेरेर सुझाव दिन्छु । जसले गर्दा ग्राहक पनि खुसी भएका छन । एउटा घरको लागि चाहिने पुरै रंग हामीसँग लियो भने भित्तामा रोयल पेन्ट या चित्र जे कोर्न मनलाग्छ सित्तैमा कोरिदिन्छु । त्यसले गर्दा पनि अहिले हाम्रो पेन्ट खुब चलिरहेको छ ।

तपाईंले गतवर्षदेखि पाँगामा एक वर्षभित्र निधन भएकाहरुको फोटो संकलन गरी फ्लेक्स बनाएर राख्नुभयो । सबैले तपाईंको कामको तारिफ गरेका छन । तपाईंलाई यो काम गर्न प्रोत्साहन कहाँबाट पाउनु भयो ? कि कसैको सल्लाहमा यस्तो काम गर्नु भएको हो ?

—म विदेश छँदा नै मैले यो सोचेको थिएँ । एकवर्षमा हाम्रो गाउँमा कति जना मानिसको निधन भयो । यो थाहा पाउन अनलाईनमा कीर्तिपुर सन्देश साप्ताहिक हेर्छु । आपूmले बार्नु पर्ने मानिसको स्वर्गवास भयो भने खबर पाउँछु । त्यसबाहेक अन्तबाट थाहा पाउन सक्दैन । दुबईबाट काठमाडौं आउँदा यो पनि छैन त्यो पनि छैन भन्ने सुन्छु । जसले गर्दा मन दुःखित हुन्छ ।  हामीजस्ता बाहिर देशमा बसिरहेकाहरुले पनि आफ्नो गाउँ ठाउँका मानिसहरुले थाहा पाओस भन्ने चाहना भएको हुँदा अहिले आपूm यहाँ भएको बेला देश विदेशमा बस्नुहुने साथीहरु सबैले हेर्न पाउन, थाहा पाउन भन्ने विचारले यो कदम चालेको हुँ । मलाई यो गाईजात्रा साह्रै मन
पर्छ । यसमा ख्यालः पनि हुन्छ । झ्याँ झ्याँ पाँपाँ हुन्छ । लाखे नचाइन्छ ।


तपाईंले वर्षभरि निधन भएकाहरुको फोटो संकलन कसरी गर्नुभयो ?

—सर्वप्रथम त कीर्तिपुर सन्देश पत्रिकामा समवेदनामा आएका फोटोहरु कीर्तिपुर सन्देश पत्रिकाको अनलाईनबाट लिएँ । त्यसपछि गुठिका नाईकेहरुसँग सम्पर्क राखें । यो वर्ष कुन गुठीमा कतिजनाको निधन भयो भन्ने जानकारी लिएँ । यसरी सबै ठाउँबाट सुचना लिएर, सुचना दिएर फोटो संकलन गरेको हुँ ।

तपाइंले फ्लेक्सको दायाँ बायाँ आफ्नो पसलको साथै रिलायन्स पेन्ट्सको विज्ञापन गर्नु भएको छ । रिलायन्स कम्पनीले विज्ञापनको पैसा दिन्छ कि ?

—मेरो व्यापारनै रिलायन्स पेन्ट्स बेच्नु हो । आफ्नो कामको प्रचार गर्नु त स्वाभाविकै हो । म यँचोजस्तो गाउँबाट बाहिर पसल थापेर बसेको छु । मेरो पसलको विज्ञापन त गर्नै प¥यो । यो विज्ञापन गरेवापत कम्पनीसँग अहिलेसम्म एक पैसा लिएको छैन । फेरि यो मैले कम्पनीसँग सोधेर गरेको पनि होइन । पैसाको लागि गरेको पनि होइन । त्यसैले पैसा पाउने नपाउनेसँग मतलब रहेन । विदेशमा बस्दादेखिको मेरो चाहना पुरा भएको छ । यसैमा म सन्तुष्ट छु ।


Free Paint by Sanjaya in customer's room

कीर्तिपुरमा दिवंगतहरुको फोटो संकलन गरी फ्लेक्समा राख्ने चलन त धेरै वर्ष पहिलेदेखि चल्दै आईरहेको छ । उहाँहरुले त यसपाली फोटो दिंदा दुईसय रुपैया पनि लिएको छ । तपाईंले पनि फोटो दिनेहरुसँग पैसा लिनु भएको छ ?

—अहँ मैले कसैसँग पैसा लिएको छैन । कसै कसैले कीर्तिपुरमा दुईसय रुपैया लिन्छ यहाँ कति लिनुहुन्छ भनेर सोध्ने गरेका छन् । तर मैले कसैसँग एक पैसा लिएको छैन । यसपाली पाँगाभरिमा ५६ जनाको निधत्रन भएको छ । दुईसय रुपैयाँको दरले पनि एघार हजार दुईसय हुन्थ्यो । फ्लेक्स बनाउन चार हजार लागेको छ । यस हिसावले ७ हजार बच्थ्यो । त्यति रुपैयाँ त आफैले  पनि राख्न सक्छु । मेरो उद्देश्य पैसा कमाउन होइन ।

अनि यो फ्लेक्स राखेर तपाईंलाई के फाईदा भयो ?

- आत्मसन्तुष्टी । मैले फाइदा बेफाईदा सोचेर राखेको होइन ।  यो फ्लेक्स लाछीमा राख्दा हेर्न आउनेहरुको भीड देखेर मलाई साह्रै खुसी लाग्यो । गाईजात्रासम्म नै सबैले हेरिरहेको देख्दा मन प्रफुल्लित भयो । यसले गर्दा दान गर्नेहरुलाई पनि कति जना छ भनेर थाहा पाए ।

Tuesday, August 20, 2019

चेक बाउन्स के, कसरी ?

चेक बाउन्स के, कसरी ?


                                   नरेश श्रेष्ठ

बिनिमयका साधनहरू मध्ये चेक नगद कारोबार जतिकै बिश्वासिलो एबं भरपर्दो साधन मानिन्छ । कसैले चेक बैकमा लिई आए, चेक लिई आउने (बाहक) लाई बिना शर्त तत्काल तुरून्त भुक्तानी दिनुपर्ने कर्तव्य बैकको हुन्छ । बैकिङ्ग प्रणालीमा चेकको विशेष महत्व छ । चेक बाहकले चेकको भुक्तानी पाउने उसको अधिकार हो तर भुक्तानी लागि प्रस्तुत चेकमा लेखिए अनुसारको रकम चेक बाहकले प्राप्त गर्न नसके बैकिङ्ग कारोबार प्रति नै अबिश्वास पैदा भै समग्र बैकिङ्ग प्रणाली नकारात्मक असर पर्छ । 

चेक बाउन्स  ?

कतिपय अबस्थामा बैकले चेकको भुक्तानी नगरी निश्चित कारण सहित चेक बाहकलाई फिर्ता दिन्छ अर्थात चेकको भुक्तानी दिन बैकले इन्कार गर्छ । यसलाई चेक बाउन्स(Chek Bounce) अर्थात चेक अनादर भनिन्छ । अर्को शब्दमा भुक्तानीका निम्ति दिएको चेक बैंकबाट भुक्तान हुन नसकी फिर्ता हुनु भनेको ‘चेक बाउन्स’ हुनु हो । चेक बाउन्स विभिन्न कारणबाट हुन्छ । जस्तो कि चेकमा लेखिए अनुसारको रकम सम्बन्धित खातावालाको बैक खातामा भुक्तानी योग्य रकम नभएमा, चेकमा लेखिएको मिति, अंक, ब्यहोरा आदि फरक परेमा वा अन्य कारण । चेक बाउन्स हुने गरी चेक काट्नु हुदैन । यदि चेक बाउन्स भए चेक काट्ने (चेक जारी गर्ने) ब्यक्तिलाई नेपालमा प्रचलित कानून अनुसार एक साथ दुईवटा कसूर आकर्षित हुन्छ । बिनिमय अधिकार ऐन,२०३४ आधारमा चेक अनादर र बैकिङ्ग कसूर तथा सजाय ऐन, २०६४ को २ (ख) आधारमा बैकिङ्ग कसूर गरेको मानिन्छ र तत तत कानून आधारमा चेक अनादर र बैकिङ्ग कसूर मुद्दा सिर्जना हुन्छ । यस कारण चेक जथाभावी काट्ने वा दिनु हुदैन । अहिले तत्काल भुक्तानीलाई छल्नलाई  आफ्नो बैक खातामा पैसा छैन भनी जानी जानी चेक बाउन्स हुने गरि चेक दिने प्रवृत्ति बढ्दो छ । परिणामतः उपरोक्त मुद्दाहरू आइलाग्ने सम्भावना बढी रहन्छ । यसर्थ, चेक कारोबार गर्ने ब्यक्तिले चेक कसैलाई दिन कम्तीमा दुई चोटि सोच्नु बुध्दिमानी हुनेछ । कतिपय अबस्थामा गलत नियत नभए पनि बैकको खातामा कति रकम बचत छ भन्ने तथ्यगत जानकारी हुन नसक्दा पनि उपरोक्त मुद्दाको फन्दा पर्ने सम्भावना रहन्छ । अधिकांश अबस्थामा चेक काट्नेको गलत नियतले उपरोक्त कानून बमोजिमको कसूर हुने गरेको देखिन्छ ।

चेक अनादर ? 

           सामान्यतया बैकमा प्रस्तुत चेक बाउन्स वा चेकको भुक्तानी इन्कार गरेको अबस्थालाई चेक अनादर भनिन्छ । विनिमय अधिकारपत्र ऐन, २०३४ को दफा १०७ क. ले बैंङ्कमा आफ्नो निक्षेप छैन वा भए पनि पर्याप्त छैन भन्ने जानीजानी कुनै व्यक्तिले चेक काटी कसैलाई हस्तान्तरण गरेमा र त्यसरी हस्तान्तरण गरिएको चेक भुक्तानीको लागि सम्बन्धित बैंङ्कसमक्ष प्रस्तुत गर्दा पर्याप्त निक्षेप नभएको कारणबाट बैंङ्कबाट चेक अनादर भएमा चेक काट्ने व्यक्तिबाट चेकमा उल्लिखित रकम र ब्याजसमेत धारकलाई भराई चेक काट्ने व्यक्तिलाई तीन महिनासम्म कैद वा तीन हजार रूपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुनेछ भन्नेसमेत कानूनी व्यवस्था छ ।

बैकिङ्ग कसूर ? 

बैंङ्किङ्ग कसुर तथा सजाय ऐन, २०६४ को दफा २ को खण्ड (ख) मा बैङ्किङ्ग कसुर भन्नाले परिच्छेद २ बमोजिमको कसुर सम्झनु पर्छ भन्ने उल्लेख भई परिच्छेद २ मा बैंङ्किङ्ग कसुरका सम्बन्धमा व्यवस्था भएको देखिन्छ । दफा ३ मा अनधिकृतरूपमा खाता खोल्न वा रकम भुक्तानी माग गर्न नहुने भन्ने शिर्षक अन्तर्गत खण्ड (ग) मा आफूले काटेको चेकलाई खाम्ने रकम आफ्नो खातामा नभएको जानी जानी चेक काटी भुक्तानी लिन वा दिन नहुने भन्दै सो कार्यलाई बैंङ्किङ्ग कसुरका रूपमा परिभाषित गरेको देखिन्छ ।

उपरोक्त बिश्लेषणबाट खासगरी दुवै बैंङ्किङ्ग कारोबारसँग सम्बन्धित विषय हुनुका साथै आफ्नो बैंक खातामा पर्याप्त रकम छैन भन्ने जान्दाजान्दै चेक काट्ने कार्य दुवै कसुरमा समानरूपमा अन्तर्निहित रहने भएकोले एक चोटी चेक बाउन्स हुँदा दुई अपराध गरेको अबस्था सिर्जना हुने हुँदा बास्तबमा आफ्नो खातामा चेकमा लेखिए अनुसारको रकम छैन भनी जानी जानी चेक बाउन्स हुने गरि चेक काट्नु चेक काट्नेको गम्भीर गल्ती हो ।  व्यक्तिप्रति लक्षित भएको कारण चेक अनादरको विवाद दुनियाँवादी फौजदारी मुद्दाको रूपमा र बैकिङ्ग कसूर सरकारी बादी भई चल्ने गम्भीर फौजदारी मुद्दाको रूपमा अदालतमा चल्ने कसूर हुन्  ।


चेक बाउन्स कसरी गर्ने ?

चेक बाहकले चेकमा लेखिए अनुसारको रकम प्राप्त गर्न नसकेमा चेक बाउन्स गरीदिन भन्नु पर्छ र बैकले चेक बाउन्स भएको जनाउ वा पुर्जी उपलब्ध गराउछ । बैकिङ्ग कसूर जाहेरी दिन एकै पटक चेक बाउन्स भएनी पुग्छ तर एक एक हप्ताको अन्तरमा तेस्रो पटकसम्म बाउन्स गर्दा चेक जारी गर्नेलाई बाउन्स भएको जानकारी प्राप्त गर्ने र पछि मलाई बाउन्स भएको थाहा नै भएन भन्ने ठाउँ नहोस भन्नलाई तीन चोटी बाउन्स गर्नु राम्रो हुन्छ । हालै राष्ट्र बैङ्कले जारी गरेको परिपत्रअनुसार बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाले खातावालाको खातामा अपर्याप्त रकम भएका कारण चेक बाउन्स गर्नुपरेमा सम्बन्धित खातावाला व्यक्ति वा संस्थालाई फोन गरी जानकारी गराउनुपर्छ । तीन चोटी बाउन्स गर्दा पनि खातामा पर्याप्त रकम नभए बैकिङ्ग कसूरको जाहेरी दिन परिपक्व हुन्छ  र प्रहरीमा जाहेरी दिन सकिन्छ । भारतमा चेक बाउन्स भए तीस दिन भित्र खातामा पर्याप्त रकम जम्मा गरि दिन लिखित भिनब िलयतष्अभ हुलाक मार्फत रजिस्ट्री गरि चेक जारी गर्नेलाई पठाउनु पर्ने कानूनी ब्यबस्था छ । तीन चोटी बाउन्स भएमा राष्ट्र बैकमा पनि चेक दिने उपर निजको कुनै बैकमा बैकिङ्ग कारोबार गर्न नसक्ने गरी कालोसूचीमा राख्न समेत निबेदन दिन सकिन्छ ।

सजाँय के कति ? चेक अनादर भएमाः

चेक काट्नेबाट बाहकलाई चेकमा उल्लिखित रकम र सो को ब्याजसमेत भराई तीन हजारसम्म जरिवाना वा तीन महिनासम्म कैद वा दुवै सजाय हुने ।

बैकिङ्ग कसूर भएमाः

बैकिङ्ग कसूर गरेमा बिगो भराई बिगो बमोजिम जरिबाना र तिन महिनासम्म कैद हुनेछ ।  खास गरि चेक बाउन्स हुँदा चेक अनादरमा मुद्दा चलाउने भन्दा पनि बैकिङ्ग कसूरमा मुद्दा दिने चलन बढ्दो छ । बैकिङ्ग कसूरमा  पीडित (चेक पाउनेले) प्रहरीमा जाहेरी दिए पक्राउमा परिने तथा सरकार बादी भै मुद्दा चल्ने र कसूर ठहर भएमा चेकमा उल्लेखित रकम बिगो कायम गरि बिगो असुल गरि बिगो बराबरकै रकम जरिवाना हुने साथै तीन महिनासम्म कैद हुने र आफैले मुद्दाको लागि खर्च गरी रहनु नपर्ने भएकाले सर्बसाधारण चेक अनादर भन्दा बैकिङ्ग कसूर तर्फ आकर्षित भएका हुन । बैक खातामा चेकमा लेखिए अनुसारको रकम छ वा चेकको भुक्तानी हुन्छ भन्ने कुरा सुनिश्चित भएपछी मात्र चेक हस्तान्तरण गर्नु पर्छ । सामान्यतः आफ्नो बैङ्क खातामा के कति रकम मौज्दात रहेको छ वा छैन भन्ने कुराको हेक्का चेक काट्ने व्यक्तिलाई हुनु पर्दछ । कुनै कारणबस सो कुरा यकिन हुन नसकी वा तथ्यको भ्रममा परी वा आफैँ झुक्किन पुगी खातामा मौज्दात रहेको निक्षेपभन्दा बढी रकमको चेक काटिनु पर्ने अबस्थामा बाहेक आफ्नो खातामा चेकमा उल्लेख भएको रकमलाई खाम्ने निक्षेप छैन भन्ने कुराको पूर्वजानकारी हुँदाहुँदै खातामा हुँदै नभएको वा भएकोभन्दा बढी रकमको चेक काटी भुक्तानी नपाउने गरी अर्थात चेक बाउन्स हुने गरी कार्य गरिन्छ भने त्यस्तो कार्यले सिधै ब्यक्तिको साथै बैंकलाई नोक्सान गर्छ  । यसले चेक र बैकिङ्ग कारोबार अबिश्वास पैदा भै पुन नगद कारोबारमा फर्किने सम्भावना रहन्छ । यस कारण आफ्नो खातामा चेकले खाम्ने पैसा नै नभएको थाहा हुदा हुँदै चेक काट्ने कार्यलाई फौजदारीअपराध नै मानिएको छ । चेक सम्बन्धित एउटै प्रकृतिको कसूरमा दुई प्रकारको सजाँय हुने गरी उपरोक्त कानूनहरू प्रचलनमा रहेपनि चेकको दूरूपयोग कमि आएको छैन । झन अन्यौल अराजकता सिर्जना भएको देखिन्छ र प्रचलित कानूनी ब्याबस्था विधिशास्त्रसँग समेत सम्मत छैन । साथै पीडितले प्रभाबकारी न्यायको अनुभूति समेत गर्न पाएको देखिदैन । चेक अनादरको कसूर प्रमाणित हुन सम्बन्धित पक्षहरू बीच लेनदेन कारोबार भएको पुष्टि गर्नुपर्ने र लेनदेन कारोबार नभई चेक कारोबार हुदैन भन्ने आधारमा अदालतले हेर्दै आएको छ । बैकिङ्ग कसूर तर्फ लेनदेन कारोबार होस नहोस चेक बाउन्स भएको देखिए अन्य कुरा गौण मानिन्छ । चेक चोरी, किर्ते सहिछाप,  करकाप आदि समेत भै चेक बैकमा पेश भएर बाउन्स हुन सक्ने तर्फ अदालतले मुद्दाको रोहमा हेरेको पाइदैन । यसर्थ, चेक बाउन्स कारण सिर्जित कानूनी उपचारको बाटो एउटै तर प्रभाबकारी हुन आबश्यक छ । बैकद्वारा चेक अनादर हुनु निश्चय नै चेक लिने र दिनेको मात्र सरोकार हुन सक्दैन अर्थात सम्बन्धित बैकको पनि सरोकार रहन्छ । चेक बाउन्स समग्र बैकिङ्ग प्रणालीलाई नकारात्मक असर पर्ने बिषय भएकोले यो ब्यक्ति ब्यक्ति बीच मात्र सीमित हुने बिषय होइन । यसर्थ, यसलाई फौजदारी कानून अन्तर्गत समसामयिक परिमार्जन गरी एउटै बैकिङ्ग कसूर नै कायम गरे उपयुक्त हुनेछ ।

Monday, August 19, 2019

हातमा शीप भए विदेशिनु पर्दैन — बाबुराजा महर्जन

हातमा शीप भए विदेशिनु पर्दैन — बाबुराजा महर्जन


                                    Babu Raja Maharjan

गत साउन २१ गते जगदम्बा मोटर्सको अधिकृत विक्रेताको रुपमा आवर मोटर्स प्रा.लि.को शोरुमको उद्घाटन कीर्तिपुरका मेयर रमेश महर्जनले रिवन काटी उद्घाटन गर्नु भएको थियो ।

कीर्तिपुर वडा नं.९ बाहिरी गाउँ टेलिफोन अफिसको बगलमा खोलिएको उक्त शोरुमको प्रबन्ध निर्देशक बाबुराजा महर्जनसँग हाम्रा सम्वाददाताले गरिएको कुराकानीको सार संक्षेप–सम्पादक

परिचय
बाबु मचाराजा महर्जन र आमा तुल्सी माया महर्जनको कोखबाट उहाँको जन्म काठमाण्डौँ नरदेवीमा भएको थियो । उहाँ हाल खुसिबु, नयाँबजारमा बस्नु हुन्छ । उहाँले  एस.एल.सीसम्म पढ्नु भएको छ । एस.एल.सी सकिना साथ मोटरसाइकलमा काम सुरु गर्नुभयो । उहाँले २०५४ साल बैशाख महिनादेखि साधारण मेकानिक्सको रुपमा काम सुरु गर्नुभयोे । पहिले वासिङ्गबाट काम सुरु गर्दै विस्तारै विस्तारै काम सिक्दै गए । दुई वर्षमा उहाँले मोटर साइकल बनाउने काम सिक्नुभया । उहाँले दिनरात मोटरसाइलकमा आफ्नो समय दिन थाल्नुभयो । दिन भरि सर्भिसिगमा काम गर्ने र राती दुई तीन बजेसम्म इन्जिनको काम सिक्नुभयो ।

उहाँले एकै ठाँउमा चार बर्ष काम सिक्नुभयो । त्यसै क्रममा चाइनिज बाइक कम्पनीबाट हेड मेकानिक्सको अफर आयो । टेकुमा त्यो वेला चाइनिज बाइकमा हेड मेकानिक्समा काम गर्नुभयो । चाइनिज बाइक कम्पनीमा ६ बर्ष काम गर्नुभयो  त्यसपछि होन्डा स्याकर कम्पनी जमलमा हेड मेकानिक्समा काम गर्ने मौका पाउनुभयो । आफ्नो राम्रो शीप हिरो होन्डामा काम गर्न पाएकोमा ज्यादै खुसी थिए । त्यहि क्रममा मोविल्याण्ड ग्रुप सँग भेटघाट भयो ।

तपाईं कीर्तिपुरमा कसरी आउनु भयो ?

—दिनेश सरसँग भेट भयो । चिनापर्ची भयो । त्यसपछि दिनेश सर सँग बसेर कुराकानी हुनथाल्यो ।
कीर्तिपुरको सबै ठाँउहरुमा घुमें । त्यसपछि मोबिल्याण्ड ग्रुपले मोबाइलको शोरुम राख्नु भाको रैछ ।
मोबाइलको बिजनेस कीर्तिपुरमा नं १ मा हुनुहुन्थ्थो । म छक्क परे यस्तो ठाउँमा पनि बिजनेस राम्रो देखेर मैले पनि मोटरसाइकलको सोरुम, सर्भिसिङ, पार्टसको बिजनेस गर्नुपर्छ भन्ने मेरो मनमा गयो । दिनेश सर सँग सरसल्लाह परामर्श लिएर हामीले बालाजुमा आवर मोटर्स प्रा.लि. २०७४ साल भाद्रमा खोले त्यहि बर्ष कीर्तिपुर मंगल स्कुल पछाडी आवर मोटर्स प्रा.लिको सेल्स प्वाइन्ट खोले । त्यहिक्रममा बालाजु भन्दा कीर्तिपुरमा राम्रो सेल्स दियो । त्यसैले हामीले कीर्तिपुरमा यसपाली घक् खोल्न सफल भयो ।

आवर मोटर्सले के के व्यापार गर्छ ?

—आवर मोटर्सले टी.भी.एस.बाइक सेल्स, सर्भिसिङ, स्पेयर पाटर्स बिक्रीगर्छ ।

आवर मोटर्सले के के सुविधा दिन्छ ?

—आवर मोर्टसबाट विक्री भइसकेको बाइक तथा स्कुटरमा पाँचबर्ष वारेन्टी र दुई वर्ष फ्रि सर्भिस छ जेनुइन पाटर्स पाइन्छ । फाइनान्सको सुबिधा छ ।

तपाई मेकानिक्सबाट यति ठुलो बिजनेस गर्न कसरी आउनु भयो ?

—मलाई सानै देखि टेक्नीकल क्षेत्रमा केही ठूलो काम गर्ने इच्छा थियो । मेरो मनमा जहिले गरे पनि ठूलो ठूलो काम गर्ने सोच जान्थ्यो । त्यस्तै क्रममा दिनेश सरसँग बिजनेस गर्ने मौका पाएँ ।

तपाई एक किसानको कामलाई छोडेर बिजनेस गर्न आट कसरी आयो ?

म एक किसानको छोरा । सानै उमेरदेखी खेत वारीको काम, साइकलमा तरकारी वोकेर असनमा बेच्न जान्थें र
तरकारी वेचेको पौसावाट केही थोरै रकम कमिसन राख्थें । अलि–अलि बिजनेस त्यहीवाट सिके र अब केही बिजनेस गर्नु पर्छ भन्ने सोच गयो ।

अहिलेको यूवाहरुलाई के सन्देश दिनु हुन्छ ?

—मलाई टि भि एस शोरुम खोल्नुभन्दा पहिले विदेश गएर काम गर्ने, धेरै पैसा कमाउने र विलासीता जीवन विताउन मन लाग्थो । मैले विदेश जान धेरै प्रयास गरे । मैले पासपोर्ट तीनचोटी नविकरण गरीसके तर पनि म विदेश जान सकिन । त्यसैले अब नेपालमै आफुले जानेको बुझेको काम गर्नुपर्छ र केही गर्नु छ भन्ने अठोट लिए । जव मोविल्याण्ड ग्रुप भित्र छिरे मैले यती धेरै काम देखे कि मेरो जीवन भरी काम गर्दा पनि कहीलै नसकिने काम, बिजनेस देखे । मोविल्याण्ड ग्रुप धेरै ठुलो कम्पनी हो र यहाँ काम बिजनेसको भण्डार नै छ । अहिले आवर मोट्र्समा १३ जानाको जन शक्ति छ ।   

एउटा सामान्य मेकानिक्स आज एउटा ठुलो शोरुम सर्भिस सेन्टर कम्पनीको मालिक हुन पाउँदा आफुलाई कस्तो महसुस भईरहेको छ ?

एउटा सामान्य मेकानिक्स बाट शोरुमको मालिक हुनपाउँदा ज्यादै गर्व लाग्छ । यसको श्रय मोविल्याण्ड ग्रुपका अध्यक्ष श्री दिनेश दर्शनधारी सरलाई नै जान्छ । किनभने मलाई बिजनेस सिकाउनु हुने उहाँ नै हुनुहुन्छ । उहाँ बिजनेसमा मेरो अभिभावक हुनुहुन्छ । उहाँले बिजनेस सिकाउनु हुदाँ कति गाली गर्नु हुन्छ । जुन गालीले आज सफलताको बाटो भएको छ । म धन्यवाद दिन्छु मोविल्याण्ड ग्रुपलाई आउँदा दिनमा अझै उन्नति र प्रगति हुदै जाओस यहि प्रार्थना गर्दछु । आवर मोटर्स प्रा. लि. को मालिक हुन पाउँदा ज्यादै खुसी र भाग्यमानि महसुस
हुन्छ  ।

Sunday, August 18, 2019

भाद्र १ गते कीर्तिपुरमा बाघभैरव जात्रा बाघभैरवको भिन्न भिन्न तीन वटा मूर्ति

भाद्र १ गते कीर्तिपुरमा बाघभैरव जात्रा
बाघभैरवको भिन्न भिन्न तीन वटा मूर्ति


— श्रीकृष्ण महर्जन —



ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक रुपमा महत्वपूर्ण मानिएको कीर्तिपुर शहरका वासिन्दा अर्थात कीर्तिपुरवासीको आराध्यदेव वाघभैरबलाई हालसम्म पनि आजु द्यः भन्दै आएका छन् ।

बाघभैरव क्षेत्र अर्थात चोकलाई स्थानीय दाफा गीतमा धुनी बहि भनी पनि उल्लेख भएको पाइन्छ । स्थानीयवासीले अहिलेसम्म पनि गुने र आइथाय् भन्दै आएको सो चोकलाई हाल आएर बाघभैरव क्षेत्रको रुपमा प्रसिद्ध हुँदै आएको छ । बाघभैरबलाई आफ्नो पूर्खाको प्रतिक मान्दै आजु द्यः भन्ने गरिन्छ । नेवार समुदायभित्र हिन्दू र बौद्ध मार्गीहरुले पनि त्यतिकै मान्दै आएको आजु द्यः भनेको नेवार समुदायको पुरुष अर्थात बुबाको प्रतिकको देवता हो । नेवार समुदायले बुबा आमा र गुरुलाई प्रमुख देवताको रुपमा मान्दै आएको पाइन्छ । बुबा अर्थात पुरुष देवताको रुपमा आजु द्यः आमा अर्थात स्त्री देवताको रुपमा अजिमा द्यः र गुरुको रुपमा नासः द्यः अर्थात नाटेश्वरलाई मान्दै आएको पाइन्छ ।

नेपाल भाषामा द्यः भनेको देवता हो । विगतमा आजु द्यःको रुपमा मान्दै आएतापनि पछि आएर आजु द्यःलाई भैरव मान्दै सो मूर्ति बाघको जस्तो देखिएका कारण बाघभैरव भन्न गएको अनुमान गर्न सकिन्छ । बाघभैरव भनेपछि हिन्दू धर्म अनुसार भैरब भनेको महादेवको अर्को रुप भएका कारण महादेवको रुप नै बाघभैरव हो भन्नेहरु पनि नभएको हैन । तैपनि कीर्तिपुरवासीले परम्परादेखि बाघभैरवको विशेष पूजाआजा भाद्र १ गते गर्दै आएतापनि नेपाल संवत् १०७६ विक्रम संवत् २०१३ देखि मात्र खट् जात्रा सुरु गरेको हो । अहिले आएर बाघभैरवको सो जात्रा अत्यन्तै भब्य रुपमा हुन थालेको छ । बाघभैरव जात्राको क्रममा विभिन्न सांस्कृतिक बाजा बजाउदै नगर परिक्रमा गर्ने चलन रहेको छ । पछिल्लो समयमा आएर कीर्तिपुरवासीले बाघभैरव जात्राको समयमा आफन्तहरुलाई बोलाउने समेत गर्न थालेका छन् साथै भोज बनाई आ–आफ्नो परिवारमा खाने समेत गर्न थालेका छन् ।


कीर्तिपुरवासीका लागि मात्र हैन कीर्तिपुर भन्दा बाहिरका समुदायलाई पनि कीर्तिपुरको बाघभैरव जात्रा आकर्षक जात्रको रुपमा परिणत भएको छ । विशेष गरि बाघभैरवको मूर्ति राखी खट जात्रा भन्दा पनि बाघभैरव परिषद्मा एक किसिमको मेला जस्तै लाग्ने र बाघभैरव मन्दिर परिक्रमा गर्ने कार्यलाई भक्तजनहरुले प्राथमिकता दिन थालेका छन् । त्यसेले बाघभैरव जात्राको दिनमा सबै भन्दा रामाइलो क्षेत्र नै बाघभैरव मन्दिर क्षेत्र गुने क्षेत्र हो । जात्राको क्रममा अपरान्हदेखि बाघभैरवको रथ जात्रा सम्पन्न नभए सम्म नै सो क्षेत्रमा भक्तजनहरुको भीड लाग्ने गरिन्छ । अरु दिनको तुलनामा सो दिनमा बाघभैरव परिषद् आकर्षक हुने गरिन्छ ।

जे होस कीर्तिपुरवासीले करिव आधा शताब्दीमा नै बाघभैरव जात्रालाई भब्य रुप दिन सफल भएको छ । कीर्तिपुरवासीको आराध्यदेव बाघभैरवको एउटै मात्र नभई तीन वटा छुट्टा छुट्टै मूर्ति रहेका छन् । बाघभैरव मन्दिरमा रहेको भब्य मूर्ति माटोले बनाई र फलाम तामा पितल चाँदी र सुन गरी पाँच धातुबाट बाहिरी स्वरुप दिइएको छ । सो मूर्ति बाघको आकारमा रहेको छ । धर्मावलम्वीहरुले सो मूर्तिलाई नै पूजाआजा गर्ने
गरिन्छ ।

बाघभैरव मन्दिरको भुई तल्लामा उत्तर दिशातिर फर्केको सो भब्य मूर्तिलाई दिनदिनै बज्राचार्यहरुले विशेष पूजा गरिसकेपछि मात्र अन्य भक्तजनहरुले पूजा गर्ने गरिन्छ । त्यस्तैगरि बाघभैरव जात्राका लागि बाघभैरव मन्दिरमा रहेको मूर्तिकै आकारमा मुखुन्दो मात्र बनाइएको छ ।

प्रत्येक वर्षको बाघभैरव जात्रामा सोही मूर्तिलाई खट्मा राखी जात्रा गर्ने प्रचलन रहेको छ । त्यसै गरी बाघभैरवको अर्को मूर्ति किंबदन्ति अनुसार गोठालोले बनाइएको मानिन्छ । सो मूर्ति माटोको र सानो आकारको रहेको छ । केहि दशक अगाडिसम्म पनि कीर्तिपुरवासीले बाघभैरवलाई विशेष पूजा चा पूजा राती गर्ने पूजा गर्ने दिनमा दर्शन गराउने चलन रहेतापनि हाल आएर सुरक्षाका कारण सो मूर्तिलाई अहिले भने दर्शन गर्ने दिइएको छैन ।

सो मूर्तिलाई नै कीर्तिपुरवासीले बाघभैरको बास्तविक मूर्तिको रुपमा लिने गरिन्छ । किंबदन्ती अनुसार बाघभैरवको मूर्ति बनाउने क्रममा गोठालोले बनाएको मूर्तिले भेडा बाख्रा खाएको र जिब्रो राख्न गएको समयमा भएको सो घटनाका कारण गोठालाले माटोको बाघमा पातको जिब्रो समेत नराखेको कारण बाघभैरवको जिब्रो नभएको हो ।
अहिले कीर्तिपुरको आकर्षक र महत्वपूर्ण जात्राको रुपमा बाघभैरवको जात्रा भएको छ ।

मठ मन्दिर परिसरमा माग्न बस्नु बाध्यता कि व्यवसाय

मठ मन्दिर परिसरमा माग्न बस्नु बाध्यता कि व्यवसाय


सचिन्द्र श्रेष्ठ

    केही समय पहिले प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले अब भोकै मर्ने दिन गए भन्दै आफ्नो सफलताको दावी प्रस्तुत गरे । उनले सडकमा मागेर हिड्ने र भोकै बस्ने कोही पनि नभएको तथ्य नै पेश गरिदिए । देशको प्रधानमन्त्रीले नै यस्तो दावी गरेपछि धेरैको आँखा सडकपेटी र मठ मन्दिर वरिपरि गयो । सधै देख्ने ती दृष्यहरु कतै नभएकै हुन् कि भन्ने पनि प¥यो । सायद धेरैले मठ मन्दिर परिसर गएर आफूलाइ अपडेट गराए पनि । तर, प्रधानमन्त्रीको त्यो गर्जनका साथ गरिएको दावी विल्कुलै सही थिएन । अहिले पनि नेपालका थुप्रै मठमन्दिर र सडकपेटीमा मागेर आफ्नो दिनको गुजारा गर्नेहरु धेरै छन् । प्रधानमन्त्रीले यसो भनेपछि बरु अर्काे दृष्य पो देखियो कि मठमन्दिर र सडक पेटीबाट स्थानीय सरकारले धमाधम पक्राउ गरेर अन्तै पु¥याउने पो गरेको रहेछ ।

   केहि दिन अगाडि मात्रै बागलुङ कालिका भगवती मन्दिर वरपर भीख मागेर बस्ने जोगी, असहाय, अपाङ्ग सबैलाई हटाएको खबर एकाएक सामाजिक सञ्जालमा भाईरल नै बन्न पुग्यो । सर्बप्रथम बुझ्न जरुरी यो छ कि आखिर किन माग्नेहरुको भीड़ मन्दिरमा नै बढी हुन्छ त ? के मन्दिरमा माग्न बस्नु गलत हो ? मन्दिरमा नै माग्न बस्नुले दर्शनार्थी तथा मन्दिर ब्यवस्थापनलाई असर गरेको छ या छैन ? मन्दिरमा नै माग्न बस्नेले केही राहत या बाध्यतामा बस्ने अवस्था सिर्जना भएको त छैन ? पहिले यस बिषयमा केन्द्रित हुनु आवश्यक छ ।

बिशेष गरी भन्ने हो भने काठमाण्डौको पशुपतिनाथ मन्दिरमा पशुपति क्षेत्र विकास कोषले शिवरात्रीको अवसर पारेर वर्षेनी लाखौ साधू सन्त, तिर्थयात्री र जोगीहरुको छिमेकी मुलुक भारतदेखि ठूलो मात्रामा लर्को लाग्ने गरी बोलाउने गर्दछ । तर, त्यही क्रियाकलाप बागलुङ कालिका मन्दिरमा ब्यवस्थापन समितिले प्रहरी प्रशासनको आड़मा गलहत्याएर निकालिरहेको देख्न पाइयो ।

यसरी निकाल्नु पक्कै पनि सही होइन, जबसम्म उनीहरुको सही ब्यवस्थापन हुन सक्दैन । मन्दिरमा बसेर माग्नु, पुजा गर्नु सबैलाई जायज छ तर गलत नियत जो आफु हट्टाकट्टा छ, खरानी लगाएको भरमा आफूलाई योगी संझिन्छ, दिनभर चामल, पैसा सङ्कलन गर्छ र रात परे पछि भट्टीमा गएर रक्सी धोक्छ, नशालु पदार्थ या अश्लील क्रियाकलाप गर्छ मन्दिर वरपर भने त्यस्तो ब्यक्तिलाई कारबाही या मन्दिरदेखि नै बहिस्कार गर्नु सही ठान्नू पर्दछ । जसले त्यहाँ एकक्षत्र रुपमा राज गरेका छन । तर, यसो भनिरहँदा सबै माग्न बस्नेलाइ एकै नजरले हेर्नु कदापी हुँदैन ।

हिन्दु धर्मं मान्ने हिन्दु धर्मवालम्बी जहाँ मठ मन्दिर सत्तल रहेको छ त्यस ठाउँमा बसेर माग्न बस्ने जहितहि भेटिन्छ र माग्न जायज ठान्दछ र त्यहाँ दर्शन गर्न आउने जो कोहीले पनि चामल, अक्षता, पैसा चढाउने गर्दछन् जसले गर्दा पुण्य मिलोस् । तर, त्यसको गलत फाइदा अन्य जोगीको भेषमा आउनेले लिने गर्दछ । मन्दिरमा माग्ने अपाङ्ग, असहायलाई भने मागेकै भरमा आफ्नो ज्यान तथा रोजीरोटी चलेको हुन्छ यसको प्रत्यक्ष असर उनीहरुले पनि भोगेका हुन्छन ।

प्रसङ्ग हो १ महिना पहिले पंक्तिकारले नै बागलुङ कालिका भगवती मन्दिर परिसरमा देखेको अर्को पाटो पनि कुनै जोगी या साधु सन्तको भन्दा फरक पक्कै नहोला । जहाँ मन्दिर वरपर ग्रहदशा टार्ने भनेर धेरै पण्डितहरुको खींचातानी नै हुने गर्छ । अझ भनु भने त आफुले स्वयं पण्डित लगेर गएको छैन भने त लाइन नै लगाउनु पर्ने अवस्था आउने रहेछ । पुजा गर्न सत्तल नपाएर मन्दिरको अन्य भाग या बाटोमा गएर ग्रहदशा टार्नुपर्ने रहेछ । रमाइलो पक्ष यो छ कि अझ पण्डितहरु चामल, पैसा, दूना टपरी चाँडो टिप्न छिटो छिटो मन्त्र पढेर आफ्नो मानो सोझाउन १ घण्टामा ४ जनासम्मको सम्पूर्ण सबै रित सक्ने काम सकिएको पाइयो । यो खालको धन्दा पण्डित एवम् माग्न बस्नेहरुले कमाउने ब्यवसाय नै बनाएका छन यसलाई सही तरिकाले अंकुस लगाउनु सक्नुपर्दछ ।

हुन त यो घटनाको प्रत्यक्षदर्शी भएर होला जसमा यो कुनै पण्डित या माग्न बस्नेलाई कटाक्ष मात्र हो जसले हतार हतारमा पूजा सम्पन्न गरी फाइदा उठाउने जो आफूलाई महान पण्डित भनेर भन्ने गर्छन् जसले यस्तो तरिकाले कर्मकाण्ड पूजा सम्पन्न गरेको छ त्यसको पुण्य, धर्मं उसले नै पाउने न हो । यस्तो प्रबृति मन्दिर आसपास देखिनुले अन्य जो वास्तबिक पण्डित, सन्त, माग्नेहरुलाई पनि गलत छाप पार्न टेवा पुग्ने देखिन्छ ।

अब के देखिन्छ भने मन्दिर आसपास चाहे मागेर बस्ने होस् या पुजा अर्चना गराउने पण्डित होस् यिनीहरुको सही ब्यवस्थापन गराउने साथै सीमित जोगी या जो वास्तविक अंगभङ्ग, असहायलाई मात्र त्यहाँ बस्न स्वीकृत दिने वा जसले मन्दिरको भोग चलन गरे वापत शुल्क, कर लिन सक्यो भने पनि यसले ब्यवस्थापन समितिलाई फाइदा पुग्ने र माग्न बस्नेलाइ पनि कुन प्रकारका जोगी, असहाय, अपाङ्ग, असक्षम छन त्यसको पहिचान सहज हुने गर्दछ किनकि मठ मन्दिर बिशुद्ध सार्वजनिक स्थल हो जहाँ जो कोही पनि आउन र जान सक्छ । तसर्थ सही व्यवस्थापन हुनु आवश्यक छ जसका कारण मन्दिर र दर्शनार्थीलाई हानि नहोस् किनकि यो तपाई हामी सबैको साझा सम्पति हो ।

Monday, August 12, 2019

कीर्तिपुर भेगका सामुदायिक विद्यालयका छात्रा मध्ये प्रथम मंगल स्कुलका छात्रा स्मृति महर्जन सँगको भलाकुसारी

कीर्तिपुर भेगका सामुदायिक विद्यालयका छात्रा मध्ये प्रथम मंगल स्कुलका छात्रा स्मृति महर्जन सँगको भलाकुसारी

परिस्थिति अनुसार आपूmलाई ढाल्न सक्नु नै सफलता हो — स्मृति महर्जन

स्मृति महर्जन, एसईई—२०७५मा मंगल मा.वि.छात्रामध्ये उत्कृष्ट हुन सफल । विद्यालयको दोस्रो उत्कृष्ट बन्न सफल हुनु भएको छ । कीर्तिपुरका सामुदायिक विद्यालयका छात्रा मध्ये प्रथम हुन सफल भएकी स्मृति महर्जनसँग उहाँको पढाई सम्बन्धी केही भलाकुसारी यहाँ प्रस्तुत गर्न लागेका छौं —संपादक

बुबा अमन महर्जन, आमा सुमित्रा महर्जनको जेठो छोरीको रुपमा स्मृति महर्जन कीर्तिपुर वडा नं. १० तःननि टोलमा जन्मनु भएकी थिइन । उहाँको बुबा अमन महर्जन गत स्थानीय तहको चुनावमा की.न.पा. वडा नं.१० को वडाध्यक्षमा चुनिनु भएको थियो । उहाँको आमा सुमित्रा महर्जन मंगल मा.वि.का स्थायी शिक्षिका हुनुहुन्छ ।

स्मृतिजी तपाईं मंगल स्कुलको सेकेण्ड टपर र छात्रा मध्ये टपर हुन सफल भएकोमा बधाई तथा शुभकामना

—धन्यवाद

तपाईंले एसईईको रिजल्ट बारे कसरी थाहा पाउनु भयो ?

—आज रिजल्ट हुन्छ भन्ने थाहा पाएर दिनभरि कहिं नगैकन घरमा बसेर नतिजा कुरिरहेको थिएँ । नतिजा निस्केपछि आफैले हेरेर थाहा पाएको हुँ ।

यो रिजल्ट तपाईंको अपेक्षा अनुसार छ कि छैन ? यो रिजल्टले तपाईं सन्तुष्ट 
हुनुहुन्छ ?

—मेरो अपेक्षा त यो भन्दा बढी थियो । तर अहिले जुन रिजल्ट आयो त्यसमा म सन्तुष्ट छु ।

तपाईंको पढाईको सुरुवात कुन स्कुलबाट भएको थियो ?

—मेरो पढाईको सुरुवात मंगल स्कुलबाट नै सुरु भएको हो । पूर्वप्राथमिक कक्षा मंगलमा पढें । त्यसपछि कक्षा १ देखि कक्षा ५सम्म हिलटाउन स्कुलमा पढें । त्यसपछि कक्षा ६ र ७ क्रिएटिभ स्कुलमा पढें । कक्षा ८ देखि मंगलमा पढेको हुँ ।

यसरी विद्यालय फेरिंदै जाँदा तपाईंलाई अप्ठेरो महसुस भएन ? पढिरहेको विद्यालय छाडेर अर्को विद्यालयमा जान्न भनेर तपाईंले विरोध गर्नु भएन ?

—बुबा आमाले जहाँ जहाँ लगेर पढाउनु भयो । म त्यहाँ त्यहाँ पढ्न गएँ । मेरो आमाबुबाले मेरो भलाईंको लागि नै विद्यालय परिवर्तन गराउनु भएको होला भनेर म सन्तुष्ट नै थिएँ । परिस्थिति अनुसार मैले स्विकार गर्दै गएँ । म मंगल गएको एक वर्षपछि क्रिएटिभका मेरा अरु साथीहरु पनि मंगलमा भर्ना हुन आए ।

क्रिएटिभ स्कुलबाट मंगल स्कुलमा आउँदा तपाईंलाई कस्तो महसुस भयो ? पढाईमा असर गरेन ?

—स्कुल परिवर्तन गरे पनि मेरो पढाईमा खासै असर गरेन किनभने क्रिएटिभमा जस्तै मंगलमा पनि अंग्रेजी माध्यमबाट नै पढाई भएकोले मलाई कुनै किसिमको अप्ठेरो भएन । शिक्षक शिक्षिकाहरुले पनि त्यतिकै राम्रो व्यवहार गर्नुहुन्छ । केही कुरा सोध्नु परे पनि निर्धक्क सोध्न सकिन्थ्यो र जवाफ पनि राम्ररी पाउँथें ।

तपाईंलाई क्रिएटिभ स्कुलबाट मंगल स्कुलमा किन ल्याएको होला ?

—मेरो आमा शिक्षा सेवा आयोगमा जाँच दिएर मंगल स्कुलको स्थायी शिक्षक हुनुभयो । स्थायी शिक्षकले आफ्नो बच्चालाई आपूmले पढाउने विद्यालयमा पढाउनु पर्छ भन्ने नियमले गर्दा मेरो आमाले मलाई मंगलमा भर्ना गराउनु भएको थियो । म आमाबुबाको आज्ञाकारी छोरी बन्न रुचाउँछु । मेरो आमाबुबाले जे गर्नुहुन्छ मेरै भलाईंको लागि गर्नुहुन्छ भन्ने मलाई विश्वास थियो ।

विद्यालयमा हुने अतिरिक्त क्रियाकलापमा कतिको सक्रिय हुनुहुन्थ्यो ?

—म विद्यालयमा हुने हरेक अतिरिक्त क्रियाकलापमा सक्रिय रुपले भाग लिन्थें । म अलि सानो छँदा अर्थात ५, ६ वर्ष पहिले नै दुईटा म्युजिकल भिडियोमा अभिनय गरिसकेको थिएँ । ३ वर्ष पहिले नेपालभाषाको टेलिसिरियल “बाखँचा” मा पनि बाल कलाकारको रुपमा अभिनय गरिसकेको थिएँ ।

यसरी अतिरिक्त क्रियाकलापमा भाग लिइरहँदा पढाईमा डिस्टर्व  हुन्छ भन्छन् । तपाईंलाई कस्तो लाग्छ ?
—त्यस्तो हुँदैन । म की.न.पा. वडा नं. १०को वडास्तरीय बाल क्लबको अध्यक्ष पनि हुँ ।
अतिरिक्त क्रियाकलापले हाम्रो दिमागी क्षमतालाई अझ बढाउँछ । अतिरिक्त क्रियाकलापको साथै पढाईमा पनि ध्यान दिनुपर्छ । म पढ्ने बेलामा पढ्छु । पढाई बिगारेर अत्तिरिक्त क्रियाकलाप मात्र गरेर हिंडेको छैन ।

तपाईं त घरको जेठी छोरी, आमा जागिरे घरमा खुब काम गर्नु पर्छ होला नि ?

—पर्दैन । स्कुल छुट्टि भएर आउँदा आमाको पनि छुट्टि भइसक्थो । घरमा मेरो हजुरआमा हुुनुहुन्छ । मेरो हजुरआमाले मलाई केहि काम गर्न दिनुहुन्न । संधै पढ्न प्रेरणा दिइरहनु हुन्थ्यो । २०७२ सालको भूकम्पमा म खुब डराएको थिएँ । त्यसपछि नडराउ भनेर हजुरआमाले सम्झाउनु हुन्थ्यो । हजुरआमा कहिं नगैकन मलाई साथी बसिरहनु हुन्थ्यो ।

तपाईंको जीवनको प्रेरणाको श्रोत को हो ?

—मेरो प्रेरणाको पहिलो श्रोत त मेरो आमाबुबा नै हुनुहुन्थ्यो । त्यसपछि हेड मास्टर लगायत सम्पूर्ण सर, मिसहरु, मेरो ननिता दिदी हुनुहुन्छ । ननिता दिदीले बडि बिल्डिंगमा मेडल जितेर आउँदा उहाँले जति सम्मान पाउनु भयो । उहाँले सम्मान पाउनु भएको देखेर म प्रभावित भएँ । म पनि जिन्दगीमा केही गरेर देखाउँछु । अनि म पनि सम्मानित हुन्छु भन्ने मनमा थियो । अहिले एसईईको नतिजामा विद्यालय छात्रा टप भएपछि १.अष्टमाया गणित पुरस्कार, २.आशामुनि रत्न पुरस्कार ३.शेरबहादुर नगद पुरस्कार ४.रोेनेट डट कम पुरस्कार, ५. मंगल नगद पुरस्कार पाउँदा म गौरवान्वित भएको छु । भविष्यमा पनि यस्तै पुरस्कार र सम्मान पाउने अपेक्षा छ ।

अहिले तपाईं कुन कलेजमा के विषय पढ्न लाग्नु भएको छ ?

—म विज्ञान विषय पढ्न चाहन्छु । मैले सेन्टमेरिज कलेज लगायत ४, ५ वटा कलेजमा प्रवेश परीक्षा दिएको थिएँ । सबै कलेजमा मेरो नाम निस्केको थियो । तर मैले अहिले सेन्टमेरिज जावलाखेल कलेजलाई रोजेर त्यहिं साइन्स विषय पढिरहेको छु ।

भविष्यमा के बन्ने लक्ष्य छ ? डाक्टर या इन्जिनियर ?

—मैले अहिले पढ्ने साइन्स विषयले १२ कक्षा पास भइसकेपछि जुन विषय पनि पढ्न पाउँछु । त्यहिबेला निर्णय
गरौंला । अहिले यहि भनेर निर्णय गर्ने बेला भएको छैन । अहिले कक्षा १२ मा उत्कृष्ट नम्बर ल्याएर पास हुने मात्र मेरो लक्ष्य हो ।

अन्तमा तपाईं आफ्ना पछिका भाइ बहिनीहरुलाई के सन्देश दिन चाहनुहुन्छ ?

—कक्षामा शिक्षकले पढाउने बेलामा ध्यान दिएर सुन्ने । नबुझेको कुरा निर्धक्क भएर सोध्ने । अहिले पढ्नु पर्ने पाठ पछि पढुंला कहिल्यै नभन्नु, अहिलेदेखि मेहेनत गर्नु पर्छ अनि सफलता पाउनु हुनेछ ।

Friday, August 9, 2019

जोशी नःनी कम्युनिटी होमस्टे प्रा.लि.को एक चिनारी

जोशी नःनी कम्युनिटी होमस्टे प्रा.लि.को एक चिनारी


ईं.शरद मंगल जोशी
अध्यक्ष ः जोशी नःनी कम्यूनिटी होमस्टे प्रा.लि

जोशी नःनी कम्युनिटी होमस्टे प्रा.लि.को एक चिनारी

ईं.शरद मंगल जोशी
अध्यक्ष ः जोशी नःनी कम्यूनिटी होमस्टे प्रा.लि

यस जोशी नःनी कम्यूनिटी होमस्टे कीर्तिपुर न.पा. वडा नं.१०, सिंद्वा, जोशी नःनीमा अवस्थित छ । यस कम्यूनिटीका सदस्य संख्या १४० छन् र रुपैयाँ १,२०,०००००÷ (एक कारोड बीस लाख) जति रकम उठाएर कम्युनिटी होमस्टे संचालन गर्न लागेका छन् । सन् २०२० लाई नेपाल सरकारले नेपाल भ्रमण वर्ष २०२० घोषणा गरिसकेको छ । सन् २०२० मा नेपालमाा २० लाख पर्यटक भित्राउने ठूलो लक्ष्य सरकारले लिएको छ ।    २०२० कीर्तिपुरमा मात्रै १ लाख पर्यटक  भित्राउने लक्ष्य कीर्तिपुर नगरपालिकाले लिएको छ । कीर्तिपुरमा १ लाख पर्यटक भित्राउन महिनामा ८३३३ आउनु पर्दछ र दिनमा २७८ जना पर्यटक भित्राउनुपर्दछ ।
       नेपालले सन् १९९८ मा मेला महोत्सवको अवधारणाबाट आन्तरिक पर्यटन प्रवद्र्धन शुरु गरेको थियो भने सन् २०११ मा घरबास (होमस्टे)को अवधारणा विकास गरियो । यी दुवै अवधारणाले आन्तरिक पर्यटनमा कायापल्ट नै ल्याएदिए । त्यस्तै गरि नेपाल भ्रमण वर्ष २०२० ले पनि नेपालमा पर्यटकहरुको संख्या जरुर नै बढ्नेछ । होमस्टेले स्थानियको आर्थिक अवस्था, सरसफाई र शिक्षामाा पनि परिवर्तन ल्याउने छ । केही होमस्टेको उदाहरण दिनु पर्दा बन्दीपुरको बासिन्दाहरु मिलेर होमस्टे खोलेका छन् । यसले गर्दा बन्दीपुरमा आन्तरिक र बाह्य पर्यटक बढेका छन् । बन्दीपुर आएका पर्यटक भित्राउन यहाँका होमस्टेलाई भ्याइनभ्याइ छ । केही समय यता बन्दीपुरमा दैनिक चार पाँच सय पर्यटक आउने गरेको स्थानीय होमस्टे संचालकको भनाई छ । गत वर्ष बन्दीपुरम ड्ढ लाख पर्यटक बढेका छन् ।

      आर्थिक वर्ष २०७५/०७६ मा मात्रै २ लाख ५८ हजार पाँच सय ८८ विदेशी पर्यटक भक्तपुर भित्रिएका छन् । पछिल्लो एक दशकमा भक्तपुर आउने पर्यटकको संख्या ८०% ले वृद्धि भएको छ । भक्तपुर नगरपालिकाले पर्यटक शुल्कबाट मात्रै करोडौं रुपैयाँ संकलन गरिरहेको छ । नगरको आम्दानीको मुख्य श्रोत नै पर्यटन शुल्क रहेको मेयर सुनील प्रजापति बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘नगरपालिकाको विकासको आधार नै पर्यटन हो, पर्ययटन बाटै नगरपालिकाको विकास सम्भव भएको छ । (साभार ः नयाँ पत्रिका, १८ साउन २०७६) माथिको दुई उदाहरणबाट हामीलाई प्रष्ट हुन्छ कि जति पर्यटक भित्राउन बसाईलाई लम्ब्याउन सकिन्छ उति नै स्थानीयको आर्थिक अवस्था पनि मजबुत हुँदै जान्छ र नगरको आम्दानी पनि बढ्न जान्छ ।

    त्यसै कारणले जोशी नःनी र सिंद्वाका बासिन्दा मिलेर नेपाल भ्रमण वर्ष २०२० लाई पनि टेवा दिन जोशी नःनी कम्यूनिटी होमस्टे खोल्न अग्रसर भएका छन् । कीर्तिपुर आउने पर्यटकलाई थप आकर्षित गर्न होमस्टे कार्यक्रम शुरु गरिएको हो । कीर्तिपुरमा बाघभैरव, उमामहेश्वर, चिलंचो चैत्य दर्शन गर्न अउनेलाई एकदेखि तीन दिनको बसाईं लम्ब्याई कीर्तिपुरको प्राकृतिक दृश्यमा भुलाउन होमस्टे शुरु गरिएको हो । जोशी नःनी होमस्टेले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई लोभ्याउन निम्न कार्यक्रमहरु ल्याएको छ ।

—हाललाई १५ कोठा होमस्टेको लागि राखिएको र भविष्यमा पर्यटक बढेसँगै कोठाहरु पनि थपिंदै जाने छन् ।
—पुरानो नेवारी शैलीको घरमा बसाइने छ ।
—रातमा झिलिमिलि कीर्तिपुर, काठमाडौं, ललितपुरको दृश्य यहाँबाट ३६० डिग्रीमा देख्न सकिन्छ । यहाँबाट सूर्योदय र सूर्यास्तको मनोरम दृष्य पनि अवलोकन गर्न सकिन्छ ।
—हाललाई १५ कोठामा ३५ जनाको क्षमताा रहेको छ ।
—यस होमस्टेमा पाहुनालाई नेवारी खाना र नेवारी खाजा खुवाउने गर्छ । नास्तामा विहान चिया वा कफिसँग चटामरी र अण्डाको परिकार दिइन्छ ।
—यहाँको मुख्य विशेषता भनेको नेवार बाहुल्य भएकोले नेवार संस्कृति, रहनसहन एवं जनजीवनलाई प्रत्यक्ष देख्न, महसुस गर्न सकिन्छ ।
—यहाँ नेवाः म्यूजियम पनि भएकोले सो को अवलोकन पनि गर्न सकिन्छ ।
—हिंडेर पनि सहज रुपमा पुग्न सकिने यस होमस्टेमा मोटरसाईकल, चार पाङ्ग्रे गाडीको लागि पार्किङको पनि सुविधा छ ।
—नजिकै पौराणिक महत्वको सम्राट अशोकले आजभन्दा २३०० वर्ष अघि स्थापना गरेको चिलंचो चैत्य (जगतपाल महाविहार) पनि छ ।

—यस होमस्टेमा आउने पर्यटकहरुलाई कीर्तिपुरमा रहेको ४१ वटा बौद्ध चैत्यहरुको अवलोकन पनि गराइन्छ ।
—वस्तारै अन्य घरमा पनि होमस्टे विस्तार गरेर एक रातमा सय जनासम्म राख्न सक्ने क्षमता पु¥याउने तैयारी रहेको छ ।
—यसै होमस्टे अन्तर्गत पारिवारिक वातावरणको रेष्टुरेण्ट पनि चाँडै नै खोलिने छ । जसमा नेवारी मौलिक खाना उपलब्ध गराइने छ ।

—पुरातात्विक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक एवं पर्यटकीय क्षेत्रको अध्ययन, अवलोकन, खोज र अनुसन्धानका लागि देशी विदेशीहरुलाई जानकारी
गराइन्छ ।
—लोक–कला, संस्कृति र मल्लकालिन सम्पदाले पर्यटकको ध्यान तान्न प्रयास गरिनेछ ।
—रेष्टुरेन्टमा आउने ग्राहकहरु उमेर अनुसार फरक स्वाद खोज्छन् । यसको लागि समय समयमा होमस्टे रेष्टुरेन्टले म्यूजिकल प्रोग्राम पनि गर्दै जाने छ । साथसाथै बच्चाहरुको रमाइलोको लागि विभिन्न खेलौनाहरु राखेर पारिवारिक वातावरण बनाइने छ ।

—चुरोट र पिउने लत भएकाहरुका लागि छुट्टै बार र Smoking Zone को व्यवस्था गरिने छ ।
होमस्टे प्रवद्र्धनका लागि सबै पक्षबाट सहयोग मिलेकोले होमस्टे संचालन गर्न सहयोग पुगेको छ ।


Monday, August 5, 2019

आफ्नो हात जगन्नाथ

आफ्नो हात जगन्नाथ


—माधव पौडेल

  देशका मुख्य दल तत्कालिन नेकपा एमाले र तत्कालिन माओवादी मिलेर चुनाव लडेपछि मानिसहरुमा आशा थियो, अब त राजनितिले गति लिन्छ कि ? तर बर्षौ बितिसक्दा पनि आफ्नै पार्टीभित्रमा भागवण्डा मिलाउन नसकेर विचल्ली भईरहेको छ देशमा सुधार गर्ने त परको कुरा । पार्टीमा रहेका दुईजना अध्यक्षले कस्लाई फकाउने माधब नेपाल फकायो रामबहादुर थापा बादल रिसाउने डर ? रामबहादुर फकायो नारायणकाजीले धेरै भाग खोज्ने डर ? वामदेव गौतम फकायो तपाईले वाचा गर्नुहुन्छ मात्र कहिल्यै पुरा गर्नुहुन्न भन्छन् भन्दाको डर, डरै डरले कुन पद कस्लाई दिने कस्लाई दिदा आफुलाई फाईदा हेर्दा हेर्दै पार्टीलाई अपुरणिय क्षति पुगेको नेकपामा न त केपि ओलिले विचार गर्नुभएको छ न त पुष्पकमलले नै । नेपाली कांग्रेसको त कुरा गर्नै परेन जन्मदादेखि लागेको यो रोग ज्युँका त्युँ नै छ । भातृ संगठन तथा विभागहरु गठन गर्न नसकेर सोझो अर्थमा भागवण्डा मिलाउन नसकेर भएको तानातान दुनियाँले देखिरहेको छ, त्यो हिजो महामानव विपि पार्टी सभापति हुँदा पनि थियो आज शेरबहादुर सभापति हुँदा पनि रहिरहेको छ । कस्लाई संगठन र विभागको जिम्मेवारी दिए आफ्नो पल्ला भारि बनाउन सकिन्छ भन्ने सोच्दा सोच्दै पार्टीको कन्तविजोग भईरहेको छ । बिपिको बिचार बोक्ने पार्टीका कार्यकर्ताहरु आज नेताको मुख ताकेर बस्नुभएको छ त्यो मुख तकाई.... झर्ला र खाँउला होला जस्तो भएको छ ।

जब पार्टीमा यस्तो भागवण्डाको खिचातानी छ भने तिनै पार्टीबाट जनप्रतिनिधि बन्नुभएका मन्त्री , सांसद, नगरप्रमुख, गाउपालिका अध्यक्ष, वडा अध्यक्ष र सदस्यहरुमा त्यो गुण नहुने त कुरै भएन । चुनाव अगाडिसम्म दुई खुट्टा टेकेर उभिएको मानिस देखेपछि नमस्कार गर्ने नेतागणहरु जनप्रतिनिधि बनेपश्चात मनमौजी बन्नुुभएको छ । पाँच बर्ष चुनिएपछि म नै हुँ सर्वेसर्वा भन्ने वहाँहरुमा दम्भ देखिएको छ । जुनसुकै पार्टीको उमेदवार भए पनि विजयी भएपश्चात जनताको मान्छे हौ र हामी सबै जनप्रतिनिधि समान हौ भनेर एक अर्कामा कमैले मात्र समन्वय गरेको देख्न पाईन्छ । सोझो अर्थमा बुझ्दा जनप्रतिनिधि बन्ने भनेको देशको विकासको लागि, जनताको सेवाको लागि भन्ने बुझिन्छ नेपालको संविधानमा पनि जनप्रतिनिधिले गर्नुपर्ने काम कर्तव्य र अधिकारको व्याख्या गरिएको छ तर त्यो बाटोमा हिड्नुभएको छ त हाम्रा तमाम जनप्रतिनिधिहरु ? मुस्किलले केहि हुनुहुन्छ होला भन्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भईरहेको छ ।

हुन त यो केन्द्रदेखि सल्किएको रोग हो, यो हिजो पनि थियो आज पनि छ र भोलि पनि रहला तर पनि आफ्ना कार्यकर्ता र आसेपासेको मात्र कुरा सुन्ने, आसेपासेलाई मात्र जनता देख्ने प्रवृतिले कहाँ लैजाला देशलाई ? कसरी होला जनताले चाहेको चाहना पुरा ?

बाटोघाटो, पुल पुलेसा, खानेपानी, चौतारा, भवन बनाउनु परे पनि आफ्नै कार्यकर्तालाई ठेक्कापट्टा दिनुपर्ने, कमैमात्र पदमा खुल्ला प्रतिष्पर्धाबाट छनौट गरिन्छ होला तर सबै पदहरुमा आफ्ना कार्यकर्ता भर्नुपर्ने, जस्को शक्ति उस्को भक्ति भने झैं के सबैकुरा पार्टीमा लागेकालाई मात्र दिने ? आफ्नाको लागि मात्र हो ति पदहरु ? आफ्नो पार्टीको मान्छे , आफ्ना कार्यकर्तालाई मात्र दिईनुपर्छ ति विभिन्न संघसंस्थाका पदहरु ? कांग्रेसका जनप्रतिनिधिहरु भएको ठाँउमा कांग्रेसमा मान्छेहरु मात्र योग्य हुने ? कम्युनिष्टका जनप्रतिनिधिहरु भएको ठाँउमा कम्युनिष्टका मान्छेहरु मात्र योग्य हुने ? ति महाशयहरुभन्दा योग्य भेटिदैन कि खोज्ने चाहना छैन जनप्रतिनिधिहरुमा ? खुल्ला प्रतिष्पर्धा गराउन सकिदैन र ?

  देशभर नै बाटो खन्नको लागि होस् वा ग्रावेल गर्नको लागि होस् या त पिचै गराउनको लागि होस्  केन्द्रबाट रकम परेको छ भने केन्द्रकै पावर चाहिने, प्रदेशबाट रकम परेको हो भने प्रदेशकै पावर, स्थानिय निकायबाट रकम परेको हो भने स्थानिय जनप्रतिनिधि हरुको नै पावर ? जनताले के को लागि बनाएको वहाँहरुलाई जनप्रतिनिधि ? जटिल प्रश्न आममानिसको मथिंगलमा घुमिरहेको छ । यो प्रश्नले त्यति स्थान पाउने थिएन यदि कार्यहरु राम्रा भईदिएका भए, ठिकै छ जस्ले खाए पनि खान्थ्यो आफ्नै मान्छेलाई दिए त के भो जस्को हातमा डाडु पन्यु उसैले त बाड्छ हामीले रिस गरेर के गर्ने ?

अलिकति आरिस मिश्रित प्रतिक्रिया भेटिन्थ्यो होला तर यहाँ त डामाडोल छ , पावर लगाएर हात पारेका योजनाहरु कुनै पनि सफल भएकै छैनन्, बनाएका पुल कतै भत्केका छन्, कतै चर्केका छन् , कतै सडक पिच गरेको केहि समयमा नै भ्वांग परेको छ, मलाई कस्ले के गर्न सक्छ र म त फलानो को मान्छे भनेर धमाधम झरिमा पिच पनि गरिएकै छन्, नमुना भनिएका पिचहरु बेलैमा उप्किएका पनि छन्, कतै बनाएका नाली बाढीले बगाएका छन् ।

कार्यकर्ता भर्ति गरिएका त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा नम्बर घटाउने बढाउने कारोवार हुन्छ , सगै स्थापना भएका अन्य देशका एयरलायन्सहरु कस्तो आर्थिक अवस्थामा पुगे हाम्रा संस्थानहरु कार्यकर्ता भर्ति गरेको ऋण तिर्न ऋण लिनुपर्ने अवस्थामा पुगेका छन् । हाम्रो नभनिकन राम्रो रोज्न र खोज्न नसक्नुको परिणाम त होला यो नियति जस्को मुल्य देशले चुकाईरहेको छ थाहा छैन अझै कति चुकाईरहनेछ ?

आफ्ना पार्टीका कार्यकर्ताको पृक्षपोषण गर्नु एउटा नेताको कर्तव्य हो तर जनप्रतिनिधि भईसकेपछि वहाँ आफ्नो कार्यकर्ताको मात्र हैन समग्र मतदाताको प्रतिनिधि बन्न सकेको देखिदैन, आफ्ना समुहका कार्यकर्ता देखे गाडी रोकेर अंगालो नै हाल्ने, आफ्ना समुहका, आफ्नो पार्टीप्रति समर्थन गर्ने पत्रकार देखे भगवाने नै मान्ने संस्कार र प्रवृत्तिले पक्कै त पक्कै पनि सामाजिक व्यक्तिलाई हित गर्दैन कि ?

धनदेखेपछि महादेवको पनि त्रिनेत्र भने झैं आफ्नो अधिकारक्षेत्रमा भएको बजेट कसरी आफ्ना कार्यकर्ता भएको ठाँउमा मात्र बढि पु¥याउने ? त्योकाम कसरी आफ्ना कार्यकर्ताले मात्र गर्न पाँउने कसरी वातावरण मिलाउने ? दिनरात त्यति मात्र सोच्दा राजनितीक छवि कसरी धुमिल हुन नसक्ला ? त्यस्तै प्रवृत्तिले त होला अघिल्लोे चुनावमा अत्याधिक मतका साथ विजयी हुनुभएका धेरै महानुभावहरु पछिल्लो चुनावमा पानी पिउन नसक्ने हुनुभएको ? विगतलाई पनि सम्झिने कि ? हिजो जुम्ल्याहा हात जोडेर मत मागेको पनि सम्झने कि ? जनप्रतिनिधि महाशयहरु । एकपटकको जाडो कट्दैमा जिन्दगी सकिदैन फेरि आउछ चुनाव त्यो चुनावमा मैले सबैलाई समान व्यवहार गरे भनेर छातिमा हात राखेर  गर्वले छाति फुलाएर हिड्ने कि एय यो त फलानोको घर हो नि बजेट माग्न आउदा दिएको थिईन नजाउ त्यता उस्ले देखे गाली गर्ला भन्ने सोचेर हिड्ने ?

Friday, August 2, 2019

आरक्षण अधिकार कि निगाह !

आरक्षण अधिकार कि निगाह !



नरेश श्रेष्ठ

     पछिल्लो समयमा नेपालमा भएको राजनीतिक परिवर्तनको उपज मध्येको एक महत्वपूर्ण अधिकार हो समानुपातिक समावेशी अधिकार । यो नेपालको माटो सुहाउँदो एक महत्वपूर्ण मौलिक उपलब्धि पनि हो । नेपालमा धेरै बर्षसम्म एकल अघोषित जातीय शासन रहेको र सो जाति बाहेक आदीवासी जनजाती, मधेसी, दलित, मुस्लिम, महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र पिछडिएको क्षेत्र शासन प्रशासनबाट दमन शोषण, सरकारी सेवा सुबिधामा विभेद, बहिष्करण र वञ्चितीकरणमा परी आएको कारण बहिष्कृत जाती समुदायको आन्दोलनको जगमा नेपालको हालको राजनितिक परिवर्तन सम्भब भएको हो ।

हाल आरक्षण अर्थात समानुपातिक समावेशी अधिकार सवैधानिक र कानुनी रूपले समेत सुनिश्चित भैसक्दा पनि
आरक्षण ः अधिकार कि निगाहा भन्ने बिषयमा विवाद गरि रहनुपर्ने तथा आन्दोलन गरी रहनुपर्ने दूर्भाग्यता समाप्त भएको छैन । हालै लोक सेवा आयोगले सार्वजनिक प्रकृतिक संवैधानिक निकायले कर्मचारी समायोजन ऐन २०७५ को दफा १२ को गलत अर्थ लगाई नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को मिति २०७६।२।६ को क्षेत्राधिकार वाहिरको असंवैधानिक निर्णयको आधार टेकी समानुपातिक समावेशी सिद्धान्त र संघियताको मर्म र भावना विपरीत हुने गरी मिति २०७६।२।१५ मा स्थानीय तहका लागि ९ हजार १ सय ३१ जना कर्मचारी दर्खास्त आह्वान
ग¥यो । उक्त बिज्ञापनको बिरोधमा समानुपातिक समाबेशी सिध्दान्त पक्षधर आन्दोलित छन । बर्तमान दुईतिहाइको सरकार अझ सामान्य प्रशासन मन्त्री लाल बाबू पण्डित जस्तो समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तलाई बुझेको भन्ने ठानिएको ब्यक्तिले नै असमावेशी हुने गरी लोक सेवा आयोगलाई बिज्ञापन गर्न सिफारिस गर्नु अनौठो एंंब दुःखद बिषय बनेको छ ।

लोक सेवा आयोगले स्थानीय तहको लागि ९हजार १ सय ३१ जना कर्मचारीको पदपूर्ती प्रयोजनलाई प्रकाशित बिज्ञापन समाबेशी हुन नसक्दा आयोगको गैर असवैंधानिक र गैर कानूनी बिज्ञापन बिरूद्द सर्बोच्च अदालतमा रिट परेकोमा अन्तरिम आदेश जारी नभएकोले यो बिषय थप पेचिलो बनेको छ ।

सरकार यसलाई सच्याउने पक्षमा देखिदैंन । राज्य ब्यवस्था तथा सुशासन समितिको बिज्ञापन खारेज गर्न गरेको निर्देशन बाबजुत आयोग बिज्ञापन बमोजिमको प्रक्रिया नरोकी यसलाई निरन्तरता दिएकोले अब यस्को बिरूद्द शसक्त आन्दोलन बाहेक अरू बिकल्प समेत देखिदैन ।

समानुपातिक समाबेशी हक अधिकार सवालमा संविधान र कानूनमा के छ ?

नेपालको संविधानको धारा ३८(४) मा राज्यका सबै निकायमा महिलालाई समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तको आधारमा सहभागी हुने हक हुनेछ । ऐ.धारा ४०(१) मा राज्यका सबै निकायमा दलितलाई समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तको आधारमा सहभागी हुने हक हुनेछ । सार्वजनिक सेवा लगायतका रोजगारीका अन्य क्षेत्रमा दलित समुदायको सशक्तीकरण, प्रतिनिधित्व र सहभागिताका लागि कानून बमोजिम विशेष व्यवस्था गरिनेछ । ऐ.धारा ४२(१) आर्थिक, सामाजिक वा शैक्षिक दृष्टिले पछाडि परेका महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेशी, थारू, मुस्लिम, पिछडा वर्ग, अल्पसंख्यक, सिमान्तीकृत, अपांगता भएका व्यक्ति, लैंगिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक, किसान, श्रमिक, उत्पीडित वा पिछडिएको क्षेत्रका नागरिक तथा आर्थिक रूपले विपन्न खस आर्यलाई समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तका आधारमा राज्यका निकायमा सहभागिताको हक हुने छ ।

  ऐ.धारा २२७ मा गाउँपालिका र नगरपालिकाको कर्मचारी र कार्यालय सम्बन्धी अन्य व्यवस्था प्रदेश कानून बमोजिम हुनेछ । ऐ.धारा २८५ (२) संघीय निजामती सेवा लगायत सवै संघीय सरकारी सेवामा प्रतियोगितात्मक परीक्षाद्वारा पदपूर्ति गर्दा संघीय कानून बमोजिम खुला र समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तका आधारमा हुनेछ । धारा २८५(३) मा प्रदेश मन्त्रिपरिषद, गाउँ कार्यपालिका र नगर कार्यपालिकाले आफ्नो प्रशासन सञ्चालन गर्न आवश्यकता अनुसार कानून बमोजिम विभिन्न सरकारी सेवाहरूको गठन र सञ्चालन गर्न सक्नेछन् । साथै निजामति सेवा ऐन २०४९ को दफा ७ को उपदफा ७ मा निजामती सेवालाई समावेशी बनाउन खुल्ला प्रतियोगिताद्वारा पूर्ति हुने पदमध्ये ४५५ पद छुट्याई सो प्रतिशतलाई शतप्रतिशत मानी महिला  3३५,आदिवासी÷जनजाति २७५, मधेसी २२५, दलित ९५, अपांग ५५, पिछडिएको क्षेत्र ४५ उम्मेदवारबीचमा मात्र छुट्टाछुट्टै प्रतिस्पर्धा गराई पदपूर्ति गरिने सवैंधानिक र कानूनी ब्यवस्था छ । यसर्थ, विगतमा बहिष्करणमा पारिएका वर्ग समूदायको आरक्षण संबैधानिक हक अधिकार भन्ने कुरामा विवाद छैन । तापनि नियोजित रूपमै समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तको मर्म भावना माथी प्रहार हुदैं आएको छ र आदिवासी जनजाती,मधेशी, दलित एंब सीमाकृत बर्ग सर्घषको अवमूल्यन गर्न खोजिएको छ । यो कुनै शासकको निगाहा (दया, माया) ले दिइने चिज होइन, यो त सम्बन्धित वर्ग समुदायको हक अधिकार हो । यसको सम्मान र कार्यान्वयन गर्नु राज्यको दायित्व हो । यसमा बारम्बार आक्रमण भैरहनु निश्चय नै राम्रो कुरा होइन । नेपालको धरातलीय यथार्थता भनेको नेपाल एक बहु(जातीय, बहु–भाषिक, बहु–सास्कृतिक र बहु–धार्मिक देश हो । नेपालको सन्तुलित विकासको लागि समानुपातिक समावेशी सिद्धान्त महत्ववपूर्ण खम्बा हो । नेपालको ऐतिहासिक जनयुद्ध र विभिन्न आन्दोलनको मुख्य ऐजेण्डा बहिष्करण परेका जाती समुदायलाई राज्यले दिइने सुबिधा अबसर एंब राज्यमा समान प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरी नेपाली जनता बीचको आर्थिक विभेद अन्त्य गरी समानतामूलक सम्मानजनक समाज निर्माण गर्ने उद्देश्य रहेकोले यसलाई अन्यथा गर्न खोज्नु देशमा पुनस् द्वन्द आह्वान गर्नु हो । संबैधानिक हक अधिकार यो वा त्यो बहानामा लत्याउदै जाने हो भने नेपालको दुईतिहाई बर्ग अर्थात आदीवासी जनजाती, मधेशी, दलित र सीमान्तीकृत वर्ग विभेद, शोषण र अन्याय बिरूद्द न्याय र समानताको आवाजलाई बुलन्द गर्न फेरि बलिदानीपूर्ण संघर्ष गर्नुपर्ने दिन आउने छ, यो नेपालको लागि दूर्भाग्यपूर्ण हुने निश्चित छ ।

अतः संविधानको परिपालना कार्यान्वयन गर्ने अहम दायित्व सरकार, अदालत र लोक सेवा आयोग रहेकोले यस बिषयमा गम्भीर ढंगले सोची लोक सेवा आयोगको बिबादित बिज्ञापनलाई समाबेशी बनाउन बेलैमा सच्याउन सके सबैको भलो हुनेछ ।   
(श्रेष्ठ अधिवक्त्ता हुन्)

Thursday, August 1, 2019

टिकापुर घटना बारे सांसद रेशमलाल चौधरीले झुठो बोल्नु भएका छ— ईं.भट्ट

टिकापुर घटना बारे सांसद रेशमलाल चौधरीले झुठो बोल्नु भएका छ— ईं.भट्ट



जाँदाजाँदै ईन्स्पेक्टर हरिशरण भट्टसँगको भलाकुसारी

महानगरिय प्रहरी वृत्त कीर्तिपुरमा कार्यरत प्रहरी निरिक्षक हरि शरण भट्टको सरुवा भएको छ । उहाँ भोलि कीर्तिपुर छाडेर जाँदै हुनुहुन्छ । उहाँको व्यवहार र कार्यकुशलताले उहाँ कीर्तिपुरमा लोकप्रिय हुनुभएको थियो । हिजोदेखि नै उहाँलाई विभिन्न सामाजिक संस्थाहरुले बिदाई कार्यक्रम गरी सम्मान पनि गरिएको छ । उहाँको बारेमा जानकारी दिन हामीले उहाँसँग केही भलाकुसारी गरेका छौं । जुन यहाँ प्रस्तुत छ ।

विैतडी दोगडा केदार गाउँपलिका ४ पिपल कोटमा बुबा महेश शरण भट्ट र आमा गोमती देवी भट्टको कोखबाट वि.सं.२०२५ साल श्रावण १२ गते जन्मनु भएको थियो ।

उहाँले आई.कम.पास गरी २०४९ सालमा खुल्ला प्रतिस्पर्धाबाट प्रहरी सहायक निरिक्षकमा भर्ना हुनुभयो । त्यसको ८ वर्षपछि २०५७ बैशाख २ गते प्रहरी नायब निरिक्षक हुनुभयो । त्यसको १३ वर्ष पछि २०७० बैशाख २६ गते प्रहरी निरिक्षक हुनुभयो । यस बीचमा उहाँले देशको विभिन्न भागमा काम गर्नु भएको छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय हुम्ला, ईलाका प्रहरी कार्यालय टिकापुर, ईलाका प्रहरी कार्यालय अमिलिया दाङ कार्यालय प्रमुख भएर १६ महिना काम गर्नुभयो । उहाँ ईलाका प्रहरी कार्यालय राजापुर बर्दियाबाट सरुवा भएर  कीर्तिपुरमा आउनु भएको हो । उहाँ २०७५ जेठ ११ गते सरुवा भएको भए पनि कीर्तिपुरमा जेठ २२ गते देखि महानगरीय प्रहरी वृत्त कीर्तिपुरमा हाजिर भएको उहाँ बताउनु हुन्छ । अहिले उहाँ ईलाका प्रहरी कार्यालय सुखद कैलालीमा सरुवा हुनु भएको छ । भोलि विहिवार उहाँ त्यतातिर लाग्ने बताउनु हुन्छ ।

तपाईंको बसाईको  कीर्तिपुरको अनुभव कस्तो रह्यो ?

यो ऐतिहासिक नगरी कीर्तिपुरमा काम गर्न पाउँदा गर्वान्वित भएको छु । यहाँका विभिन्न तह र तम्काका मानिससँग काम गर्न पाएँ । सबैको माया स्नेह पाएँ । आएको ४, ५ महिनासम्म मलाई जिम्मेवारी नदिएकोले त्यतिकै बस्नु प¥यो । कामको जिम्मेवारी पाएपछि काम गर्दै जाँदा म अत्यत्न खुशी भएको छु ।

तपाईंलाई तत्कालिन डि.एस.पि. डा. मेखबहादुर खत्रीपछि कीर्तिपुरमा लोकप्रिय व्यक्ति मानिन्छ । तपाईंलाई कस्तो लाग्छ ?

डा. मेखबहादुर खत्री यही समुदायिक विषयमा डाक्टरेट गर्नु भएका व्यक्तित्व हुनुहुन्छ ।  समुदाय प्रहरीको सम्बन्धभा उहाँबाट नै मैले सिकेको हुँ । उहाँको कमाण्डमा काम गर्ने मौका मैले पनि पाएको छु । उहाँसँग मलाई दाँज्नु अलि ठीक भएन । यो सिस्टम लागु गर्न खोज्ने पनि उहाँनै हुनुहुन्छ । जे भए पनि उहाँपछि सेकेन्ड म्यानको रुपमा मलाई हेर्नु भएकोमा खुशी लागेको छ ।

कीर्तिपुरको सुरक्षास्थिति कस्तो पाउनु भएको छ ?

—कीर्तिपुरमा ७७ जिल्लाकै मानिसहरु बसोबास गर्दा  रहेछन । यहाँको समाज बस्तिपिच्छे फरक छ । ट्यांगला र कीर्तिपुरको कोड एरियामा बसोबास गर्ने मानिसहरुको रहन सहन, चाल चलन फरक छ । त्यस्तै अहिले हरेक ठाउँमा नयाँ वस्ती विकास भैरहेको छ । त्यहाँको सुरक्षा अलि कमजोर छ । यहाँ नक्कली हजारको नोट छापिन्छ । बाहिरबाट केटी ल्याएर चारदिनसम्म थुनेर बलात्कार गर्छ । तैपनि कीर्तिपुर प्रहरीलाई कसैले खबर गर्दैन । यदि समयमा खबर गरेको भए यस्तो अपराध घट्ने थिएन । त्यसैले समुदाय प्रहरी साझेदारी कार्यक्रम ल्याएका हौं । वडा वडामा, स्कुल स्कुलमा हामीले कमिटी बनाएका छौं । वडा नं.३, ६ र ९ मा एउटा पनि टोल कमिटि बनाउन सकेनौं । प्रहरीलाई समयमा खबर दिने बानी बसाल्नको लागि यो समुदाय प्रहरी साझेदारी ल्याएका हौं । हामीले घरदैलो गरी बहालमा बस्ने मानिसहरुको नाम ठेगाना खुल्ने गरी नागरिकताको फोटो कपि, एउटा फोटो र सम्पर्क नम्बर लिएर हामीलाई दिनुस भनेको थिएँ । यसो गर्दा ती मानिसको चरित्र बारे थाहा पाउन सक्छौं  ित्यो कुनै अपराधमा संलग्न छ कि भनेर बुझ्न सक्छौं । तर भाषाको अभावले हामीले राम्ररी बुझाउन सकेनौं । एउटा वडामा वडाध्यक्ष बाहेक ४ जना नगर सदस्यहरु हुनुहुन्छ । एउटा वडालाई ४ क्षेत्रमा विभाजन गरी प्रत्येक सदस्यलाई एउटा क्षेत्रमा जिम्मा दिएर काम गराउनु भएको भए हामीलाई पनि काम गन सजिलो हुन्छ ।

कीर्तिपुरको सुरक्षास्थिति मजबुत बनाउन के गर्नु पर्ला जस्तो लाग्छ ?

मेरो विचारमा सिआरभी पोस्त बढाउनु पर्छ । अहिले महानगरीय प्रहरी वृत्त कीर्तिपुर अन्तर्गत चोभार र ट्यांगलामा  छ । ती दुईटाले मात्र काम चल्दैन । मेरो विचारमा अहिले तत्कालै भत्क्यापाटीमा एउटा राख्नु पर्छ । त्यसले सिम झवाहिटी छाप सम्म हेर्न भ्याउँछ । त्यस्तै पाँगाको धोकासीमा जहाँ बस स्टप छ त्यहाँ पनि एउटा
सिआरभी राख्नु पर्छ । त्यहाँबाट भाजंगल, इटागोल, नगाउँसम्म हेर्न भ्याउँछ । त्रि.वि.मा पनि एउटा सिआरभि राख्न जरुरी छ ।

सांसद रेशमलाल चौधरीले टिकापुर घटनाको चिरफार भन्ने पुस्तकमा टिकापुरको घटनामा कफ्र्यू लागेको बेला तपाईंले विद्युत प्राधिकरणको गाडी ल्याएर टि.भी. लुटेर लगेको, रिसोर्टबाट रक्सीको बोतल लिएर गएको भन्ने लेखेको छ । के त्यो सत्य हो ?

—त्यो सरासर गलत कुरा हो । विना प्रमाण सांसद जस्तो मान्छेले त्यस्तो भूmठ कुरा लेख्न हुने थिएन । यदि उहाँसँग प्रमाण छ भने मलाई कारवाही गर । म त अहिले पनि बहाल छु । त्यतिबेला हामी थारुहरुकै घर पसल सुरक्षा गर्न दौडधुप गरिरहेका थियौं । हामी एक ठाउँमा रोक्न जाँदा अर्को ठाउँमा घटना भइरहेको हुन्छ । हामीले रोकेर रोक्न सकेनौं । टिकापुर घटनामा हाम्रा निर्दोष साथीहरुलाई कसैलाई भाला रोपेर, कसैलाई जिउँदै जलाएर मारे । तैपनि हामी आक्रोसमा आएनौं । कानुनी उपचारमा लागिरहें । हामीलाई फायर खोल्ने अर्डर थिएन ।
मेरो जिन्दगीको सवभन्दा दुःखद घटना त्यही लाग्छ ।

तपाईं माओवादी जनयुद्धको बेला पनि पश्चिममै खट्नु भएको थियो । माओवादीसँग तपाईंको कतिपटक जम्का भेट भयो ?

—जम्का भेट भएर फायर खोल्नुपर्ने अवस्था आएन । आजसम्म मैले कसैलाई गोली ठोकेको छैन न त मलाई नै कसैले त्यस्तो किसिमको आक्रमण गरेको छैन । कुनै पनि आन्दोलन होस या युद्ध आखिर मर्ने त हामी गरीवका छोरा छोरी नै हौ । चोह त्यो प्रहरी होस या जनसेना या कुनै आन्दोलनकारी । मनें त मरिगयो । त्यसपछि उसको परिवारको के हविगत भयो होला त्यो सम्झेर मनमा दुःख लाग्छ ।